مناظره حجتالاسلام دکتر داوود مهدویزادگان، عضو هیأت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی و دکتر بیژن عبدالکریمی، استاد فلسفه دانشگاه آزاد اسلامی، درباره «امکان و امتناع علوم انسانی اسلامی» روز سهشنبه ۷ آبان ماه در محل دانشگاه صنعتی شریف با حضور جمعی از دانشجویان و علاقهمندان برگزار شد.
مهدویزادگان در آغاز بحث گفت باید ابتدا حدود و ثغور مفهوم علوم انسانی اسلامی مشخص شود و مرزهای این مفهوم کاملاً تعیینشود تا بعد بتوانیم مخالفان و موافقانی داشته باشیم و درباره جزئیات بحث کنیم.
چند محور را در این بحث باید در نظر گرفت؛ اولاینکه خاستگاههای سیاسی- اجتماعی علوم انسانی اسلامی کدامند؟ دوم آنکه در این حوزه، بیشتر دلایل موافقان مطرح میشود تا دلایل مخالفان. اینکهاصولاً چرا در برابر این عنوان مقاومت میشود، جای بحث دارد. سوم اینکه باید به نحو ایجابی درباره تبیین این علوم هم بحث کنیم.
عبدالکریمی در آغاز صحبت خود، مفهومی به نام «جامعه متوهم» را معرفی کرد و در توضیح آن گفت: جامعه متوهم، جامعهای است که در فضای کاملاً ذهنی، اثیری و غیرتاریخی بر پایه قوه خیال میاندیشد. این جامعه از منظر سیاست، ایدئولوژی و تئولوژی با واقعیت مواجه میشود و از سوی آرمانها، گرایشها، علایق، ایدهها و مفاهیم به سمت واقعیت حرکت میکند و در برابر جامعهای قرار میگیرد که با عقل انضمامی-تاریخی میاندیشد. جامعه متوهم، امور غیرممکن و آرزومندانه را بر پایه ارادهگرایی، جانشین واقعیت سترگ جهان میکند.
من با آرمانها و ایدهآلها مخالف نیستم و دعوت به پوزیتیویسم نمیکنم، اما معتقدم باید از واقعیتها به سمت آرمانها حرکت کنیم. وضعیت علوم انسانی ما از آن چیزی که اصحاب ایدئولوژی، تئولوژی و قدرت در توهمات خود میپندارند مطلوبیت کمتری دارد. ما اسیر نوعی بیتاریخی و بیهویتی هستیم و در این حال، بر پایه یک توهم، از مقاومت در برابر غرب سخن میگوییم.
تفسیر ایدئولوژیک و ماتریالیستی از دیانت، معنویت، اسلام و تشیع، زمینههای غلتیدن به آغوش غرب را فراهم کردهاست. در پاسخ به اینکه آیا میتوان به خروج از این شرایط اندیشید، باید گفت تا هنگامی که نفهمیم در چه شرایطی قرار داریم، هنوز صورتمسأله خود را پیدا نکردهایم. به هر حال، طرح ایده تأسیس علوم دینی و علوم انسانی اسلامی در یک چنین فضای توهمآلودی صورت گرفتهاست.
مهدویزادگان در پاسخ گفت: دکتر عبدالکریمی به امتناع علوم انسانی اسلامی معتقد است، اما از گفتههایش، امتناع این علوم اثبات نمیشود. بحث از امکان و امتناع، بحثی فلسفی است و با مباحث انضمامی و تجربی متفاوت است. در این حوزه، باید از برهان و استدلال نظری و فلسفی استفاده کرد و نباید بحث را به واقعیتهای خارجی ارجاع داد.
اینکه ما ایرانیها در توهم بسر میبریم، هیچ مفهوم فلسفی را اثبات نمیکند. یک نکته جالب آن است که وضعیت کنونی رد و دفاع از علوم انسانی اسلامی، شبیه دوره رنسانس در اروپاست.
در آن زمان اعتقاد بر آن بود که علمی جز علم دینی و الهی نداریم. در این زمان اندیشه اومانیستی پیدا شد که میخواست از مرجعیتی غیر از مرجعیت دینی در دستیابی به معرفت استفاده کند. از سوی دیگر، کلیسا به امتناع علم غیردینی معتقد بود.
حالا با عکس این ماجرا مواجهایم. در حال حاضر، علم مدرن به گفتمان مسلط تبدیل شده و طرفداران علم دینی در پی احیای این علم هستند. حالا این علم جدید است که از امتناع تفکر دینی و علوم دینی سخن میگوید و خشونتی هم که نشان میدهد، از خشونت کلیسا در آن زمان بیشتر است.
لذا باید موانع پذیرش علم اسلامی بررسی شود. دکتر عبدالکریمی نظریه جامعه متوهم را مطرح کرد. اگر بخواهیم نظریه مقابل این دیدگاه را عرضه کنیم، میتوان از آن به «توهم مضاعف» تعبیر کرد؛ یعنی توهمی که نوعی فرافکنی در آن به چشم میخورد. ویژگیهایی که دکتر عبدالکریمی برشمردند، ویژگیهای یک جامعه مدرن است که ایشان به یک جامعه غیرمدرن نسبت میدهند.
عبدالکریمی در ادامه صحبت خود خاطرنشان کرد که تفکر یک امر شبکهای است و شبکه مفاهیم ذهنی من با شبکه مفاهیم ذهنی دکتر مهدویزادگان متفاوت است. بحث من با امکان و امتناع علم دینی بیارتباط نبود. نکته اصلی آن است که ما چه درکی از تفکر داریم. «تفکر» در فلسفه اسلامی و ذهن طلاب جوان ما و حوزه علمیه به معنای حرکت در فضای ذهنی و منطقی است. این تفکر انتزاعی و غیرتاریخی است. من در حال نقد همین نگاه هستم و از تفکر انضمامی-تاریخی دفاع میکنم. معتقدم فرد نمیتواند مستقل از جهانش بیندیشد.
از سوی دیگر، تاریخ بشری و سرگذشت تمدنها، امری ارادهمحور و سوبژهمحور نیست. مدرنیته و غرب یک شوخی نیست که ما از آن خوشمان بیاید یا نیاید. چنین مواجههای با علم و تکنولوژی جدید، برخوردی متوهمانه و کودکانه است. چنین نگاهی تا قعر استخوان غربی است و در عین حال، خود را مدافع تفکر دینی میداند.
این همان چیزی است که در اندیشه طراحان ایده علوم انسانی اسلامی وجود دارد که میخواهند علوم را تحت کنترل اراده خود درآورند. درست است که در دورهای، مثلاً در رنسانس، علوم جدید ظهور پیدا کرد و اساساً نظامهای علمی متولد میشوند و میمیرند. اما در اینجا یک مغالطه وجود دارد؛ آنچه در تاریخ علم روی میدهد، یک پروسه است، نه یک پروژه. در یک حوزه یا رشته علمی، انباشتی از مسائل شکل میگیرد؛ این مسائل بحران ایجاد میکند و به شکل طبیعی، یک رشته جدید یا نظام معرفتی جدید متولد میشود. اما این خیلی تفاوت دارد با اینکه یک قدرت سیاسی طرح تأسیس یک نوع علوم را بریزد. حدود 50 سال از زمانی که العطاس این ایده را مطرح کرد، میگذرد. چرا در این مدت اتفاقی نیفتاد؟ چرا حتی یک مقاله ندیدیم که نماینده علوم اسلامی باشد؟ ما اول اسمی را طرح کردهایم، بعد به دنبال مسمی هستیم. هیچگاه در طول تاریخ ندیدهایم که یک نظام معرفتی یا یک شاخه علمی بر اساس یک برنامه سیاسی-اجتماعی پیشین، شکل گرفته باشد؛ بلکه علوم به صورت طبیعی به وجود میآیند. آیا علوم انسانی اسلامی محقق شدهاست؟ یعنی ما دارای نظریههای جامعهشناختی، روانشناختی یا اقتصادی
هستیم و حالا میخواهیم نامی بر آن بگذاریم؛ یا فقط ایدهای در ذهن ماست و میخواهیم بذری را بکاریم، شاید ثمر دهد؟ به نظر من این ایده هیچگاه محقق نخواهد شد. اگر قرار است در برابر غرب مقاومت کنیم و من به این مقاومت قایلم، باید بستر اجتماعی مناسبی فراهم آید که در آن ارتباطی طبیعی با نظامهای معرفتی پیشین از جمله تفکر غرب ایجاد شود و ابتدا باید درک صحیحی از غرب داشته باشیم. اگر این مناسبات را تغییر دهیم، شانس پیدایش افق فکری جدید وجود خواهد داشت.
مهدویزادگان در ادامه مناظره گفت: بحث این است که بالاخره میخواهیم فلسفی صحبت کنیم یا تجربی. تجربه، شمشیر دولبه است و هر دو طرف را میتواند اثبات کند. اینکه میگویند ایده علوم اسلامی خاستگاه سیاسی دارد، خب در اینجا فضای اسلامی حاکم است و قدرت هم طبعاً از علوم اسلامی دفاع میکند. اما توجه کنید همین حرف در مورد غرب هم صادق است. در آنجا هم قدرت از علم سکولار دفاع میکند. مسأله دیگر آن است که نوعی غوغا سالاری در استدلالهای مخالفان وجود دارد. چنین جلوه میدهند که اندیشه دینی، علم مدرن را به شکل مطلق نفی میکند.
برای دور زدن بحث، به افراطی و رادیکالی ساختن آن روی میآورند. ما علم مدرن را به دو حوزه تقسیم میکنیم: علم انسانی و علم تجربی. در نگاه دینی، هیچ ضدیت و منافاتی با علم تجربی وجود ندارد، چون متعلق شناسایی این علم، واقعیت خارجی است و واقعیت خارجی مخلوق خداوند است. این دانش محترم و ارزشمند است. در مورد علوم انسانی، وضعیت متفاوت است. علوم تجربی، به قول دکتر عبدالکریمی، پروسه طبیعی دارد؛ اما علوم انسانی مدرن چنین نیستند، زیرا در علوم انسانی یا در فهم اعتباریات، انتخاب و اختیار نقش دارد.
بشر مفروضاتی را انتخاب میکند و با آن مفروضات، نظام مفهومی پیرامون اعتباریات خلق میکند. ما معتقدیم این مفروضات را میتوان از قرآن کریم و آموزههای دینی اخذ کرد، یعنی مرجعیت دینی به ما کمک میکند. حالا اگر کسی بخواهد اثبات کند چنین چیزی امکان ندارد، باید نشان دهد آموزههای دینی معرفتزا نیستند، یعنی درباره انسان، جهان هستی، بایدها و نبایدها و حتی نظام سیاسی سخنی ندارند.
به این ترتیب، اگر بخواهیم به علوم انسانی مدرن، پسوند اسلامی بدهیم، با چیزی مثل «مربع دایره» مواجهایم، اما اگر مراد از علوم انسانی، مطلق دانش درباره انسان باشد، میتوان از علوم انسانی اسلامی سخن گفت. این دیدگاه را که ما به قول دکتر عبدالکریمی در توهم و تأخر تاریخی بسر میبریم، قبول ندارم.
به نظر من، هیچ چیز مثل دین و آموزههای وحیانی، بشر را در تفکر انضمامی یاری نمیدهد. وقتی با وقوع انقلاب اسلامی، تفکر و گفتمان دینی وارد عرصه جامعه شد، ما دنیا و استکبار جهانی را شناختیم و از سوی دیگر، میبینیم که تا پیش از انقلاب، نظام سرمایهداری ما را جدی نمیگرفت، اما حالا جدی میگیرد. شما از نگاه مدرنیته به اندیشمندان دینی ما نگاه میکنید. نگاه مدرن، خود را استاد و دیگران را کودک میپندارد و بالغ شدن یعنی مدرن شدن. اگر واقعاً کودک هستیم، پس نباید اهمیتی داشته باشیم، ولی چرا غرب، ایران امروز را جدی میگیرد؟ چون فکر میکند ایران بالغ شدهاست و پرسشهای بزرگی را در برابر مدرنیته قرار میدهد.
عبدالکریمی در پایان بحث گفت با دکتر مهدویزادگان درباره رابطه دانش و قدرت موافقم و به همین دلیل میگویم طرح ایده علوم اسلامی، شرقشناسی وارونه است. در شرقشناسی غربی، رابطه قدرت و دانش وجود دارد. ما هم بهطور واکنشی، رابطهای بین دانش و قدرت ایجاد کردهایم. اگر بخواهیم افق جدیدی پیدا کنیم، باید رابطه دانش و قدرت را قطع کنیم.
مدرنیته یک شوخی، یک بازی یا امر سیاسی نیست، فرایندی است که همه در آن شناوریم. مقاومت بعد از فهم این جریان رخ میدهد. ما در برابر غرب نیستیم؛ غرب در ذهن و جان ما خانه کردهاست و حتی در ساختار سیاسی ما وجود دارد.
مقاومت کار راحتی نیست. تنها راه آن است که تفکر را جدی بگیریم، اما در نهایت، نتیجه تفکر را ما تعیین نمیکنیم. اگر حیات اجتماعی طبیعی داشته باشیم و فهم در جامعه شکل بگیرد و از توهم فاصله بگیریم، میتوان به این فرهنگ و سنت تاریخی امیدوار بود، اما بازگشت به سنت و احیای آن، کار متفکرانه است؛ کار سیاسی، واعظانه، تبلیغاتی و حتی فقهی نیست.
پرسشها در روزگار ما بسیار سهمگین است؛ سنتگرایان تاب مقاومت در برابر این پرسشها را ندارند و به همین دلیل خود به گسترش سکولاریسم دامن میزنند. انحطاط و عقبماندگی را نباید به معنای مقاومت در برابر غرب تعبیر کرد.
منبع: ایران