منتقدان و خردهگیران بر فلسفه باستانی بهطور کلی و بر فلسفههای دینی اعم از مسیحی و اسلامی بهطور خاص میگویند نتیجه آموزه اینگونه دانشها انزوا، ترک دنیا و دوری از لذایذ مادی است و لذا نمیتواند برای بهینه شدن زندگی دنیای بشریت رهنمون باشد. آنان در تبیین مدعای خویش گویند که حکیمان مسیحی با تعلیمات رهبانیت و نیز مسلمانان صوفی از راه و روش سقراط پیروی کردهاند. آنان اضافه میکنند که ترک لذایذ دنیوی که شیوه سقراط بوده در فرهنگ مسیحی و اسلامی تقویت و تحت عنوان زهد یعنی ترک دنیا نهادینه شده و مسیحیان و مسلمانان به آن راه و رسم سفارش و توصیه اکید شدهاند. البته انتساب این روش زندگی به سقراط در میان قدما با برداشت از تقریر حکمای کلبی مخصوصا «آن تیس تن» رواج داشته است. بسیاری او را حکیم «خمنشین» و بیابانگرد دانستهاند و حتی پارهیی از اقوال دیوجانس را به او منتسب کردهاند. ایپکتیتوس در کتاب مقالات خود سقراط را با دیوجانس مقایسه کرده است. در میان مسلمانان نیز ابنالقفطی در کتاب تاریخ الحکماء در شرح حال سقراط مینویسد که او را «سقراط الجب» گویند، چه او در چاه یا خم مینشست و هرگز منزلی دیگر اختیار نکرد.
ابن اصیبعه نیز به پیروی ازکتاب مختار الحکم و محاسن الکلم تالیف امیر ابوالوفاء مبشربن فاتک به سال 445 هجری که وی نسخه از آن را داشته سقراط را همین گونه میداند و بعضی اقوال معروف دیوجانس را از قبیل اینکه به اسکندر گفته است «از مقابل آفتاب من برخیز» به سقراط نسبت میدهد. برخی از پژوهشگران مغرب زمین احتمال قوی میدهند که منشا اصلی اینگونه تعرفه از سقراط کتاب تاریخ الحکمای حنین بن اسحق (سده سوم هجری) است که در زمان ما مفقود ولی نزد مولف مختار الحکم بوده است. جالب توجه آنکه بسیاری از بزرگان مسلمان نیز درباره انتساب زندگی دیوجانس چنان به خطا رفتهاند که نهتنها به سقراط بلکه به عموم پیشوایان فلسفه یونان باستان منتسب ساختهاند و گویی چنین میپنداشتند که این روش زندگی نتیجهای است که از فلسفه بهدست میآید.
برای نمونه نظامی گنجوی در هفت پیکر میگوید:
فلاطون برآشفت از آن انجمن/ که استادی او داشت در جمله فن
شب وروز ازاندیشه چندان نخفت/ کاغانی برون آورید از نهفت
به خم در شد از خلق پی کرد گم/ نشان جست از آواز این هفت خُم
کسی کو سماعی نه دلکش کند/ صدای خم آواز او خوش کند
حافظ شیرازی نیز که همواره به حکمت طعنه میزند و معتقد است که حکمت از گشودن معمای هستی ناتوان است، میگوید:
سخن از مطرب و میگوی و راز دهر کمتر جو
که کس نگشود و نگشاید به حکمت این معما را
در جای دیگر در مقام تعریض میگوید:
جز فلاطون خم نشین شراب/ سرّحکمت به ما که گوید باز
به هرحال زندگی در انزوا و دور از هرگونه التذاذ دنیوی در ادبیات اسلامی به فلاسفه یونان منتسب میشده است. در مسیحیت اصولا اجتناب از لذایذ دنیوی پیروی از زندگی پیامبرشان حضرت عیسی مسیح (ع) دانسته شده است. در ادبیات اسلامی نیز زندگی عیسی (ع) همینگونه منعکس شده است. در اسلام صوفیان در کنار باطنگرایی به انزوا و اجتناب از لذایذ مادی و ترک دنیا گرایش داشتهاند. برخی از تاریخنگاران غربی فلسفه اسلامی تاثیر مسیحیت را بر تصوف اسلامی غیرقابل انکار دانستهاند و احیانا بعضی نویسندگان مسلمان نیز از آنان متاثر شدهاند. به هر حال این انتقاد نسبت به حکمت مورد توجه برخی حکیمان اسلامی قرار گرفته وکم و بیش به دفاع از آن اهتمام کردهاند. محمد زکریای رازی که گویی از این اتهام رنج میبرده رسالهیی در این موضوع تحتعنوان السیرة الفلسفیه تالیف کرده است. از سطور آغازین آن رساله چنین پیداست که سقراط که خود به امر معیشت و تمشیت زندگی اهتمام داشته و در امور اجتماعی و اختلاط با مردم سعی وافر میکرده و با عامه ناس خلط و آمیزش مییافته و به امور معاش مشتغل بوده بنابراین عده از اهل نظر و تمیز و تحصیل به عیبجویی و شکستن قدر وی
برخاسته و چنین پنداشتهاند که از وی از سیرت حکما انحراف جسته و مخصوصا از راه و رسمی که پیشوای او سقراط داشته کناره گرفته است. وی از قول معترضان به خویش درباره سقراط مینویسد: «... چه از این حکیم (سقراط) نقل است که هیچگاه گرد درگاه ملوک نمیگردید و اگر ایشان طالب قرب او میشدند دعوت ملوک را به استخفاف رد میکرد، طعام لذیذ نمیخورد و جامه فاخر نمیپوشید. در بند ساختن خانه و گرد کردن توشه و تولیدمثل نبود، ازخوردن گوشت و نوشیدن شراب و ملازمه لهو دوری میجست، به همان خوردن گیاه و پیچیدن خود در جامهیی ژنده قناعت میورزید، در صحرایی در خمی بیتوته میکرد، با عوام و سلطان هیچگاه تقیه به کار نمیبست بلکه آنچه را بر حق میدانست در لفظی روشن و بیانی صریح پیش همه بر زبان میآورد. مخالفان نهتنها سیرت ما را خلاف این میدانند، بلکه در طرز زندگانی پیشوای ما سقراط نیز زبان به طعن گشوده گویند این سیرت خلاف مقتضای طبیعت و بقای نسل است و نتیجه عمل به آن جز خرابی عالم و فنای مردم نخواهد بود.» آنگاه رازی پس از ذکر این مقدمه در مقام پاسخ این مقوله نخست به دفاع از سقراط و سپس بیان سیره خویش و بالاخره راهی که حکمت برای راه و
رسم زندگی به انسانها پیشنهاد میکند، میپردازد. وی اولا مدعی است که انتساب آنگونه زندگی به سقراط که توسط مخالفان وی ارائه شده ناصحیح است و ثانیا وی سیرت صحیح و واقعی سقراط را به نحو دیگری معرفی میکند. میگوید دشمنان سقراط وی را مردی گوشهگیر و دشمن انتظامات و مخالف تولیدمثل و بقای نسل شناساندهاند درصورتی که سقراط مردی است وطن پرست و تا حدی شریک در امور اجتماعی هموطنان خود و برخلاف اتهام مخالفان دشمن بقای نسل نبوده و خود نیز دارای زن و فرزند بوده است. رازی اصرار دارد که سقراط دو دوره زندگانی داشته است و اگر در دوره اول چنان میزیسته که مخالفان گویند برخلاف آن در دوره دوم سیرهیی را داشته که خود بیانگر آن است. وانگهی سیرت وی در دوره نخستین هم آنگونه و به آن معنا نبوده که مخالفان گفتهاند معنای و جهت دیگری داشته است. رازی راه حکمت را اینگونه بیان میکند که فیلسوف حقیقی کسی است که از لذاتی که مایه خسران عقل و اخلاق است، احتراز جوید و علم و عدل را که سبب لذت واقعی بعد از مرگ است بر لذایذ جسمانی ترجیح نهد، لیکن اختیار این سیرت مستلزم آن نیست که مرد شیوه مرتاضان هند را در سوختن جسد و افکندن خود بر آتش
سوزان، یا سیره مانویه را در ترک جماع و گرسنه و تشنه و پلید نگاهداشتن خود، یا روش نصاری را در رهبانیت و انزوای در صوامع، یا طریقه جمعی از مسلمین را در اعتکاف در مساجد و ترک مکاسب و اقتصار بر کمخوراکی و درشتپوشاکی اختیار کند و از لذات فعلی چشم بپوشد، بلکه باید به دیده عقل در لذایذ ببیند و آنها را پیشه کند که به عواقبی مولم و تبعاتی وخیم نکشد. مرتاض ناسک به عقیده رازی با نفس خود ظالم است و راهی میرود که با سیره و اخلاق اسلاف سازش ندارد، چه اسلاف گفتهاند که فلسفه تشبه به خداوند عزوجل است تا آنجا که ممکن شود و آن نسبت به نفس عادل و رحیم بودن است. فیلسوف واقعی باید سیرتی برگزیند که از زهد و ریا دور و از تعیش و تفنن بری باشد و در هیچ یک از دو ورطه افراط و تفریط نیفتد. سپس رازی برای لذتطلبی دو حد تعیین میکند؛ حد اعلی و حد اسفل.حد اعلی، سرحد بین لذت زیاد و فرو شدن در شهوانیات و ترجیح نهادن آن بر امور دیگر و لذاتی است که رسیدن به آنها جز به ارتکاب ظلم میسر نمیشود و بیش از این حد مخالف حکم عقل و عدل است. از این نوع گذشته طلب سایر لذات رواست و این حد اعلای لذتطلبی است. حد اسفل، یعنی حدی که سرحد بین لذت قلیل و
ریاضت و امساک محسوب میشود، آن است که فرد آنقدر از لذتها بهره گیرد که رنجی نبیند و به ناخوشی نیفتد. اما پایینتر از حد اسفل از حکمت خارج است؛ مانند سیرت هندیان مرتاض، مانویان خودآزار، رهبانان منزوی و مسلمانان معتکف؛ چون بر اثر تحمیل رنج بر نفس، روشی مخالف حکم عقل و عدل در پیش گرفتهاند. «آنچه بین این دو حد اعلی و اسفل هست، رواست و کسی که آن را به کار دارد، از شمار فلاسفه خارج نیست؛ بلکه میتوان سیره او را سیرهیی فلسفی خواند؛ گرچه بهتر آن است که فیلسوف به حد اسفل مایلتر باشد تا به حد اعلی.» مستفاد از بیان رازی آن است که الگوی حکمت برای راه و رسم زندگی رعایت اعتدال و میانهروی است. درباره توصیه ادیان نیز لازم به ذکر است که قرآن مجید که شاید محکمترین و موثقترین سند تاریخی برای مسیحیت، مریم و عیسی و تعلیمات اوست درسوره حدید آمده است: «و عیسی بن مریم را فرستادیم و به او انجیل دادیم و در دل پیروانش رافت و رحمت و رهبانیتی قرار دادیم که خود آنان بدعتش را نهاده بودند و ما بر آنان واجب نکرده بودیم، اما منظور آنان هم جز رضای خدا نبود، اما آن طور که باید رعایت آن رهبانیت را نکردند و در نتیجه به کسانی که از
ایشان ایمان آورده بودند، اجرشان را دادیم و بسیاری از ایشان فاسق شدند» (حدید/27) . به نظر علامه طباطبایی کلمه «رهبانیت» از ماده «رهبت» به معنای خشیت و ترس است و عرفا اطلاق بر ترک دنیا میشود، به اینکه کسی رابطه خود را از مردم قطع کند و یکسره به عبادت خدا بپردازد و انگیزهاش از این کار خشیت از خدا باشد. و کلمه «ابتداع» به معنای این است که انسان چیزی را جزو دین کند که جزو دین نباشد، سنت و عملی را باب کند که در هیچ دینی نبوده باشد و جمله «ما کتبناها علیهم» در معنای پاسخ از سوالی تقدیری است. گویا کسی پرسیده: معنای بدعتگذاری آنان چیست؟ فرموده: اینکه چیزی را جزو دین کنند که ما بر آنان ننوشتهایم. و معنای آیه این است که: پیروان مسیح (ع) از پیش خود رهبانیتی بدعت نهادند که ما آن را برای آنان تشریع نکرده بودیم. ما رهبانیت را بر آنان واجب نکرده بودیم لیکن خود آنان به خیال خوشنودی خدا بر خود واجب کردند و حتی آنطور هم که خود ساخته بودند، حفظ نکردند و از حدود آن تجاوز کردند.
به هرحال مستفاد از قرآن چنین است که رهبانیت به شکلی که در زمان نزول قرآن در سنت مسیحیت رایج بوده در اصل دین مسیح و تعلیمات وجود نداشته و خود مسیحیان هرچند به خیال خیر رواج دادهاند. ولی جای تردید نیست که زندگی پیامبرشان یک زندگی خاصی بوده است. ازجمله آنکه وی ازدواج نکرده و هماکنون نیز مردان نامدار کلیسا از سنت او پیروی میکنند. بعد از حضرت مسیح نیز در قرآن آمده است که پیامبر دیگری بهنام یحیی همین روش را از وی پیروی کرده است. زکریا از خداوند میخواهد که به وی فرزندی پاک و پاکیزه عطا فرماید. خداوند دعای او را مستجاب میکند و به وی پسری بهنام یحیی میدهد که زندگانیش شباهت بسیاری به مسیح دارد. (39/ آل عمران) به هرحال یحیی به گزارش قرآن بیانگر دین مسیح و احیاکننده دین او بوده است. اما به هیچوجه از قرآن استفاده نمیشود که اجتناب از زندگی دنیوی جزو تعلیمات عمومی مسیحیت باشد لذا مومنینی که به دین مسیح وارد شدهاند هرگز این رویه را بر خویشتن امری الزامی نمیدانستند. در اسلام به نظر ما زندگی صوفیانه در اصل و ریشه گرفته از رهبانیت مسیحی نیست هرچند ممکن است در روند تاریخی سمتهای وارداتی بر آن موثر باشند.
تصوف اصلی اسلامی مرتبط با«زهد» است و به دیگر سخن اصولا مرز تصوف و زهد با یکدیگر بسیار نزدیک هستند. زهد به معنای بیرغبتی به دنیاست. آنچه در تعلیمات قرآن ازآن نهی شده بسنده کردن به دنیا و ترک معنویت است و آنچه مورد توصیه قرارگرفته روش معتدلانه جمع بین دنیا وآخرت است. درک مفهوم اعتدال ظاهرا برای همگان کار چندان آسانی نیست. مومنین اولیه با شنیدن آیات عذاب و ترس از خداوند گاهی چنان تحت تاثیر قرارمیگرفتند که به ترک دنیا کشیده میشدند تا آنجا که پیامبر آنان را از آن روش باز میداشت. شخص رسولالله (ص) زندگی دنیوی معروفی دارد و زندگی شخصیاش از هیچگونه ابهامی برخوردار نیست و مکرر بر بشری زیستن خویش تاکید ورزیده و بر اعلان عمومی آن اصرار داشته است. خداوند متعال روش زندگی اعتدالی و اجتناب از ترک دنیا را به وی آموزش داده است. البته پیامبر در سمت رهبری جامعه ترجیح میداد بهگونهیی زیست کند که همراه طبقه متوسط باشد. پیامبر اسلام (ص) به دلیل آنکه مسلمانان در شرایط سخت زندگی بودند، سعی داشت تا خود را با متوسطین جامعه هماهنگ سازد. افراط و خروج از حد اعتدال گاه عکسالعملی بود که برخی مسلمانان نسبت به اشرافیگری برخی
صاحبان قدرت سیاسی نشان میدادند.
پس از فتوحات اسلامی و فرآورده شدن غنایم عدهیی بهویژه ارباب قدرت یا وابستگان و نزدیکانشان روی به تکاثر ثروت نهادند و از صرف هزینههای عمومی و همدلی با مستمندان غافل شدند. اعتراض به این گرایشات متقابلا گاه به افراط کشیده شد و متاسفانه مفهوم زهد بهتدریج در تاریخ اسلام شکل افراطی به خود گرفت و معنای اصیل خود را از دست داد تا جایی که شاید نتوان آن را اسلامی خواند. زاهدان خاصی پدید آمدند و به تدریج فرقههایی با نامها و عناوین مختلف تشکیل یافت. زهاد هشتگانه در همان روزهای نخستین پدید آمدند. برخی تعداد زاهدان معروف را به 40 نفر رساندهاند. پیشوایان شیعه همواره بر راه اعتدال و جلوگیری از افراط و تفریط تاکید داشته و در این راستا روایات زیادی برای ما منقول است. برای نمونه: ابو عبدالله سفیان ثوری که در قرن دوم با امام صادق (ع) معاصراست یکی از فرقههای مفرط را پیشوایی میکرده است. «روزی سفیان ثوری امام جعفر صادق علیهالسلام را دیدار و مشاهده کرد که آن حضرت لباسی سفید بر تن دارد.
گفت: این لباس برازنده شما نیست! حضرت فرمودند: گوش کن چیزی برایت میگویم که اگر بر حق و سنت بمیری نه بر بدعت و گمراهی برای دنیا و آخرتت مفید و سودمند خواهد بود. این را بدان که رسولاللّه صلیاللّهعلیهوآله در عصری زندگی میکرد که فقر و نداری بر آن حاکم بود اما پس از آنکه دوران فقر و تنگدستی جامعه پایان یافت و فراوانی و وفور نعمت پیش آمد شایستهترین اشخاص برای این نعمتها نیکوکارانند نه بدکاران، مومنانند نه منافقان، مسلمانانند نه کافران. پس تو چه میگویی ای سفیان! به خدا سوگند با اینکه میبینی اینگونه لباسی نفیس و سفید پوشیدهام معذلک از آن روزی که به حد تکلیف رسیدهام صبح و شامی فرا نرسیده است که در میان اموال و دارایی من حق خدایی بوده باشد و من آن را به جای خود پرداخت نکرده باشم.» زهد آموزش داده شده توسط پیشوایان شیعه درست برخلاف رهبانیت مسیحیت نه ترک دنیا که زندگی در بطن روابط اجتماعی و عین جامعهگرایی است. زهد در تعالیم آنان مفهومی معنوی و راجع است به نحوه نگاه آدمیان به زندگی. به گفته امام علی(ع) این مطلب مفاد آیهیی است در قرآن (حدید/23). ابن سینا در قرن پنجم اسلامی در کتاب اشارات عناوین سه
گانه زاهد، عابد و عارف هر یک را با تعریفی جداگانه از یکدیگر متمایز ساخته. به این شرح: «زاهد کسی است که از متاع دنیا و طیبات آن روی گرداند. و شخص مواظب بر انجام فزونتر عبادات واجب عابد نام دارد. شخصی که فکر خود را متوجه عالم قدس کرده تا نور حق را پیوسته بر باطنش بتابد عارف است. این عناوین میتواند با هم جمع شوند.»ابن سینا زهد خالص بدون معرفت را طعن میزند و میگوید: «زاهد غیرعارف سوداگر است. گویی میخواهد کالای دنیا را با کالای آخرت معاوضه کند.»
نتیجهگیری
1- ترک دنیا به هیچوجه از آموزههای فلسفه بهویژه فلسفه اسلامی نیست. آموزه فلسفه عملی برای زندگی اعتدال و میانهروی است.
2- آموزه ادیان ابراهیمی نیز ترک دنیا نیست، آنچه هست عدم تعلق به دنیاست.
3- زندگی پیشوایان دینی برای همزیستی با مردم متوسط جامعه بوده و الگویی برای رهبران و متصدیان امور بودهاند.
منبع: اعتماد