شخصیت استثنایی شیخالرئیس ابوعلیسینا، دارای ابعاد علمی گوناگونی است اما آیا این پزشک و فیلسوف ایرانی، آنگونه که شایسته مقام علمیاش است در سرزمینی که به آن تعلق دارد، شناخته شدهاست؟ کتاب مشهورش «قانون» را چقدر مورد مداقه قرار دادهایم؟ دکتر غلامحسین ابراهیمی دینانی، استاد فلسفه و عرفان که کتابی با عنوان «سخن ابنسینا و بیان بهمنیار» دارد معتقد است؛ «ابن سینا فیلسوفی است که متأسفانه غربیان بیش از ما تلاش کردند که او را بشناسند، کتابهای ابن سینا همچون شفا، قانون، اشارات و تعلیقات چنان که باید خوانده نشدهاند؛ در حالی که خود ابنسینا در مقدمه شفا میگوید که ما اینها را برای عوام نگاشتهایم.» اکنون هزار سال است که از تألیف کتاب ارزشمند «قانون» ابن سینا میگذرد و ما همچنان تسلط کافی به این کتاب نداریم؛ یا به قول ابن سینا آن را در دست عوام نمیبینیم. اما باید گفت خوشبختانه هنوز کسانی هستند که دغدغه توجه بیشتر به این اندیشمند ایرانی و مؤلف آن را در سر میپرورانند؛ بهطوری که شاهدیم به مناسبت تکریم هزارمین سال تألیف کتاب پیچیده و مرکب « قانون» و بزرگداشت شیخالرئیس ابوعلیسینا همایشی سه روزه را در
تهران و همدان برگزار کردهاند. این همایش به همت «کمیته فرهنگ و تمدن اسلام و ایران شورای عالی انقلاب فرهنگی»، و با همکاری یونسکو، بنیاد علمی و فرهنگی بوعلیسینا و دانشکده فرهنگ و تمدن اسلام و ایران دانشگاه تربیت مدرس بر پا شد که دکتر علی ایرانمنش، عضو هیأت علمی دانشگاه تربیت مدرس، دبیری علمی این همایش را برعهده داشت. گزارش ایران را از همایش «هزاره تألیف قانون بوعلیسینا» که در سالن شهید چمران دانشگاه تربیت مدرس برگزار شد، با هم میخوانیم.
تقدیر شرقشناسان اروپایی از «قانون» ابن سینا
دکتر بیژن رنجبر، رئیس دانشگاه تربیت مدرس، درباره اهمیت و جایگاه کتاب قانون ابنسینا به ایراد سخنرانی پرداخت و گفت: هر طبیبی که بخواهد بداند دانش ابن سینا در پزشکی به چه میزان بوده، تنها کافی است بخشی از کتاب قانون را با دانش امروز پزشکی مقایسه کند. با این امر معلوم میشود این شیخ بزرگ، از نوابغ جهان در عرصه علوم به ویژه علوم پزشکی بوده است. کتاب قانون مهمترین و مفصلترین اثر طبی و از جمله برجستهترین کتابهای پزشکی شرق و غرب به شمار میرود. این کتاب از زمانی که تألیف شده تا نزدیک به هفت قرن در اروپا و پس از آن در مشرقزمین مورد استفاده شیفتگان علم طب
بوده است.
وی با بیان اینکه کتاب قانون مورد مدح بزرگان عرصه دانش از جمله عروضی سمرقندی و همچنین شرقشناسان اروپایی قرار گرفته است، افزود: ادوارد براون از متفکرین شرقشناس درباره این کتاب گفته است که «قانون» از آن رو که به شکل دایرهالمعارف است، همچنین به واسطه نظم و به دلیل ترتیب منطقی و طرز بحث متفکرانه و مجتهدانه، اهمیت یافته و از بسیاری کتب دیگر حوزه طب، برتر است.
انجیل پزشکی
در ادامه این همایش دکتر علی اکبر ولایتی، رئیس کمیته فرهنگ و تمدن اسلامی و عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی، به شرح و تلخیصهای قانون ابنسینا پرداخت و بیان کرد: کتاب قانون ابنسینا بارها مورد حاشیهنویسی، شرحنویسی و خلاصهسازی قرار گرفته است. این آثار پیرامونی کتاب قانون، از همان قرن پنجم هجری و پس از تألیف کتاب آغاز شد و در طی قرون مختلف ادامه یافت. گویا که پزشکان و پزشکینویسان هر اثری وظیفه خود میدیدهاند که چکیده دانش عصر خود و البته سطح دانش پزشکی خود را در قالب تهیه شرح و خلاصهای از قانون ابنسینا اثبات کرده و به جامعه زمان خود ارائه کنند. این اقبال و تأثیر قانون، بیش از هر چیز برآمده از ساختار و نگاه منطقی- فلسفی مؤلف آن است که توانسته با استفاده از عمق دانش فلسفی و نگاه منطقی خود ساختاری منظم و بینقص برای «قانون» پدید آورد.
دکتر ولایتی در ادامه اظهار کرد: سر ویلیام اسلر پدر پزشکی مدرن و پایهگذار دانشکده پزشکی جان هاپکینز، کتاب قانون را «انجیل پزشکی» (Medical Bible) و ابن سینا را مؤلف مشهورترین کتاب درسی که تا آن زمان نوشته شده بود میداند.
وی افزود: کتاب قانون به زبانهای متعددی از جمله لاتین، فرانسه، آلمانی، انگلیسی، ازبکی، عبری، فارسی و اردو ترجمه شده است.رئیس کمیته فرهنگ و تمدن اسلامی همچنین بیان کرد: قانون 5 فصل دارد و قدیمیترین کتاب موجود قانون که در لنینگراد نگهداری میشود، در سال 1175 میلادی یعنی 138 سال پس از فوت ابن سینا نوشته شده است.
درخشش قانون شیخالرئیس بر تارک علوم
در این همایش عبدالمهدی مستکین، نماینده دبیر کل کمیسیون یونسکو در ایران، نیز از ابنسینا به عنوان شخصیتی که هویت رنگین و شناسنامه زرین ما ایرانیان را به شکلی ایمن و طریق احسن آراسته نموده است، یاد کرد و گفت: هزار سال است که شیخالرئیس، رخ در نقاب خاک کشیده، لیکن آوازه او در عصر فرامدرن و دوران تحولات شتابناک تکنولوژی بر صدر میدرخشد. تا جایی که سازمان جهانی یونسکو با نامگذاری سال 2013 به نام «هزاره تألیف کتاب قانون شیخالرئیس» بزرگی و عظمت این شخصیت و آثار او را در عرصه جهانی میستاید.مستکین همچنین بیان کرد: به واقع آنگونه که باید و شاید ما اثر عمیقی را درباره ابن سینا و کتاب قانون نمیبینیم و صرفاً به ارائه شرح حال موجود در کتابهایی که داریم بسنده شده است؛ اما اینگونه نباید باشد که به قول سعدی «دوران باخبر در حضور و نزدیکان بیبصر دور»؛ در حدی که مولانا و سعدی را نیز مستشرقین باید به ما بیاموزند؛ بیجهت نیست که کتاب مولانا در سال 2007 در امریکا پرفروشترین کتاب سال میشود؛ آنان ارزش این بزرگان را بهتر و بیشتر از ما میشناسند و بیجهت نیست که کتاب قانون شیخالرئیس همچنان بر تارک علوم مختلف در جهان
میدرخشد. 700 اثر شیخالرئیس شگفتانگیز است و شرقشناسان به خوبی و کلمه به کلمه را تحلیل محتوا میکنند. امیدواریم این آموزههای گرانسنگ که نسل به نسل به ما رسیدهاند دچار رخوت و رکود نشود.
تأثیر متافیزیک ابن سینا بر فیزیک در قانون
سپس دکتر علی فلاح رفیع، رئیس نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه تربیت مدرس و استاد فلسفه حوزه و دانشگاه، پیرامون موضوع «تأثیر متافیزیک ابنسینا بر فیزیک در قانون» گفت: هرچند ابنسینا از درآمیختگی تجربهها با غیر آن به ویژه در پزشکی، بشدت پرهیز میکرد و قوام پزشکی را به تجربه میدانست، اما در عین حال از ارتباط وثیق بین متافیزیک و فیزیک سخن به میان میآورد: «میدانیم که منشأ همه علوم به سوی حکمت اولی اوج میگیرد و آن حکمت اولی را علم ماوراءالطبیعه (مابعدالطبیعه یا متافیزیک) مینامند.» دکتر فلاح رفیع ادامه داد: از نظر ابنسینا تجربه به منشأ همه امور عالم راه نمییابد و علوم نیز جزیرههای کاملاً مستقل از یکدیگر نیستند. به عنوان نمونه، پژوهش در زمینه سازگاری مزاج و اندام جانوران، درک سازگاری آنها و احوال و رفتار متناسب هر یک، کار فیلسوف است و نه پزشکان. وی در زمینه اخلاط اربعه و پژوهش درباره آنها نیز میگوید:این پژوهشی است که نه بر عهده طبیبان بلکه بر عهده فیلسوف است. در کتاب قانون بهطور مکرر و در موارد متعدد میتوان از تأثیر متافیزیک ابنسینا بر پزشکی او سراغ گرفت: «پی بردن به اینکه این
قوا(قوای نفس) یک یا بیشتر از یک قوه هستند، کار دانشمند طبیعی است و علم طبیعی جزئی از فلسفه است.» این استاد فلسفه حوزه و دانشگاه همچنین بیان کرد: هرگونه نظر در رابطه با نفس و بدن به رویکردی متناسب با آن در پزشکی میانجامد. کسانی که قاطعانه بر این باورند که روح انسان نیروی حیاتبخشی است که در بدن تصرف میکند و آن را به استخدام خود میگیرد تا اعمال گوناگون چون تغذیه، رشد و نمو، حرکت، احساس، ادراک و تعقل را انجام دهد، آنان یقیناً با قبول نظریه اتحاد نفس و بدن در پزشکی نیز رویکردی ویژه خواهند داشت. وی افزود: با اثبات تأثیرپذیری فیزیک از متافیزیک در قانون ابن سینا آشکار خواهد شد که چرا وی در عین حال که پزشک ماهر و بلکه نابغه دهر بود، پیش و بیش از آن «حکیم» بودهاست.
نگاهی به تأثیر قانون ابن سینا در پیشرفت پزشکی غرب
دکتر یوسف بیگباباپور، دکترای تاریخ علم (تاریخ پزشکی) و نسخه پژوه و مصحح متون، از دیگر حاضران در این همایش بود که در زمینه «نگاهی به تأثیر قانون ابنسینا در پیشرفت پزشکی غرب» گفت: «القانون فیالطب» ابن سینا در اندک مدتی پس از نگارش در ممالک شرق اسلامی چنان شهرت و رواجی یافت که مدتها به عنوان مهمترین کتاب آموزشی پزشکی محسوب میشد. دیری نگذشت که آوازه این کتاب به سرعت در غرب مسیحی نیز پیچید و در اغلب مدارس اروپایی به عنوان یک متن رسمی درسی در آمد.
وی با بیان اینکه مراکز علمی در بلونا، پادوا، مونپلیه، لووین و پاریس که همگی در سدههای دوازدهم و سیزدهم میلادی تأسیس شده بودند، قانون ابنسینا را به عنوان یک مرجع معتبر پذیرفتند، افزود: در دانشگاههای لایپزیک و توبینگن نیز از حدود 1480 میلادی کتاب قانون به یک کتاب درسی پزشکی تبدیل شد. دروس طب دانشگاههای وین در 1520 میلادی و دانشگاههای فرانکفورت در 1588 میلادی عمدتاً بر محتویات قانون استوار بودند. این امر موجب شد تا ترجمههایی به زبانهای اروپایی از قانون، تهیه و در دسترس جامعه علمی آن روز قرار گیرد.
«جوامع اسکندرانیین» یکی از منابع ابنسینا در تألیف کتاب قانون بود
دکتر فرید قاسملو، عضو هیأت علمی بنیاد دایرهالمعارف اسلامی، از دیگر حاضران در این نشست بود. وی در زمینه «جایگاه جوامع اسکندرانیین به عنوان یکی از منابع پزشکی ابن سینا» گفت: یکی از مهمترین منابع دانش پزشکی دوره اسلامی مجموعه آثار جالینوس است که در جریان نهضت ترجمه به زبان عربی ترجمه شده و به عنوان یکی از مهمترین آثار دانش یونانی در حوزه پزشکی در اختیار پزشکان و پزشکی نویسان مسلمان قرار گرفت. برخی از این مجموعه آثار توسط حنینبن اسحاق یکی از مهمترین و نامآورترین مترجمان نهضت ترجمه به جامعه اسلامی وارد شدند؛ اما برخی دیگر از طریق ترجمه مجموعهای شانزدهگانه از آثار او که توسط گروهی از پزشکان مکتب اسکندریه انجام شده بود صورت گرفت.
قاسملو ادامه داد: این گروه از پزشکان اسکندرانی با بررسی و بازنویسی مجموعه آثار جالینوس ویرایشی مدرسی از آثار او را پدید آوردند که بسیار مورد توجه جامعه اسلامی نیز قرار گرفت. این ویرایش، در تمدن اسلامی «جوامع اسکندرانیین» نام گرفت و یکی از منابع مورد استفاده ابنسینا در تألیف کتاب قانون بود. در نخستین روز از همایش «هزاره تألیف قانون بوعلی سینا» استادان دیگری نیز سخنرانی کردند؛ دکتر اصفهانی درباره «پیماننامه، اندیشهها، آموزهها و رفتار اخلاقی ابن سینا در خدمات جامع پزشکی»، دکتر حاتمی درباره «جلوههای بهداشت عمومی در کتاب قانون در طب ابن سینا»، دکتر امیر مهدی طالب درباره «تأثیر ابن سینا بر پزشکی شبه قاره هند»، دکتر یونسی درباره «قیاس شهر_بدن در «قانون بو علی سینا» و دکتر کردی در زمینه «تأثیرپذیری طب سینوی از قواعد فلسفی» به ایراد سخنرانی پرداختند.
رونمایی از چاپهای مختلف کتاب قانون
از دیگر بخشهای مهم این همایش که با حضور حجت الاسلام غیاثالدین طه محمدی، نماینده ولیفقیه در استان همدان، برگزار شد، رونمایی از مجموعهای از کتابهایی بود که چاپهای مختلف کتاب قانون را برای ما آشکار میکرد. کتابها شامل پنج ویرایش مختلف بوده که یکی از آنها نسخه خطی کتاب قانون بود و از کتابخانه مجلس شورای اسلامی وام گرفته شد. این کتاب مشتمل بر کتاب اول قانون است و در قرن ششم هجری نسخهبرداری شده است.
دومین کتاب، قانون فیالطب است که در رم به طریق چاپ چوبی و در سال 1592 میلادی انجام شده است. این چاپ از کهنترین چاپهای این کتاب به شمار میرود. کتاب دیگر، چاپ سنگی کتاب قانون بوده که در دوره قاجار در تهران در سال 1295 قمری انجام شده است. چهارمین کتاب نیز چاپ مصحح قانون در سال 2005 میلادی را در برمیگرفت که در بیروت چاپ شده و آخرین کتاب هم، چاپ سربی از کتاب قانون است که در سال 1294 که در بولاق مصر چاپ شده است. به جز کتاب نخست که به صورت نسخهبرگردان تهیه شده است سایر کتابها به صورت تجدید چاپ هستند.
گفتنی است این کتابها از سوی انتشارات سفیر اردهال منتشر شده و در اختیار علاقهمندان قرار گرفته است.
منبع: ایران