نشست نقد و بررسی کتاب «روند جنگ ایران و عراق» نوشته سردار دکتر حسین علایی در چهارمین نمایشگاه ملی کتاب دفاعمقدس برگزار شد.
به گزارش جماران به نقل از ایسنا، امیر سرتیپ مسعود بختیاری از فرماندهان ارتش در دفاعمقدس با بیان این مطلب که نقد افراد به معنی عیبجویی نیست، گفت: اینکه احساس کنیم اگر نکاتی درباره کتاب گفته میشود منفی است نادرست است.این کتاب را من دو بار مطالعه کردهام.یکبار در مرحله پیشنویس نظرات خود را یادداشت کردهام و بار دیگر نیز بعد از چاپ این کتاب. از نظر من کتاب پیش از اینکه بیانگر روند جنگ باشد تحلیلی بر آن است از همین رو بین تحلیل و روند تفاوتهایی وجود دارد. هنگامی که موضوعی با رویکرد تحلیلی نوشته میشود در حقیقت موضوعی را بررسی میکند.نوع بررسی این کتاب نیز حالت تطبیقی دارد. از نظر من این کتاب جامع و بسیار فراگیر است چرا که تمامی مباحث اجتماعی، سیاسی، اقتصادی، عملیاتها و جنگ تحمیلی را بیان کرده است.
وی ادامه داد: در فهرست این کتاب 10 فصل و حدود 1237 عنوان دارد که شامل 1450 صفحه است. این بیانگر جامعیت کتاب است. نثر این کتاب در حالی که موضوعی تخصصی و حرفهای را مورد بررسی قرار داده است اما بسیار ساده، قابل فهم و شیوا است و بر مبنای الگو و روش و قالب معینی خواننده را هدایت میکند.
بختیاری گفت: حضور نویسنده در متن جنگ و منابع مورد استفاده از آن از حسنات کتاب است و این بار دیگر رویکرد پژوهشی آن را یادآور میشود اما تعداد منابعی که در آن استفاده شده است،یا به نقل از روزنامهها است یا نقل قولهایی هستند که زیاد معتبر نیستند چرا که ممکن است دیگران یک پدیده را آنگونه که بوده است بیان نکنند. اگرچه نویسنده تا حدود 80 درصد تلاش کرده است با موضع بیطرفانه کتاب را به نگارش دربیاورد اما با توجه به ذهنیتی که نویسنده دارد خود به خود در نحوه نگارش تاثیر گذاشته است و این هم به خاطر منابعی بوده که در اختیارش بوده است. همچنین باید یادآور شویم که هیچ نویسندهای نمیتواند فارغ از دیدگاه سازمانی خود باشد.
این فرمانده دوران دفاع مقدس با اشاره به اینکه تعدادی از اعضای ارتشی ممکن است با خوانش این کتاب گلهمند باشند، یادآور شد: نقش هوانیروز، نیروی هوایی و وضعیت نیروی زمینی و نقش آن در تثبیت اولیه دشمن مقداری در سایه قرار گرفته است. به عنوان مثال در مورد مساله عملیات مرصاد شخصی ادعا میکند که فرمانده بوده است اما این عملیات؛ عملیاتی نبوده است که فرماندهی داشته باشد و نقش اساسی نیروی هوایی و هوانیروز نیز در آن کمرنگ است.
وی تاکید کرد: این کتاب جامعترین کتاب است که به فرمایشات امام به درستی برای هر مناسبتی در آن آورده شده است. همچنین در پایان کتاب نتیجهگیریهای درستی در آن گنجانده شده است. از همین شجاعت نویسنده برای بیان نظرات خود که به صراحت بیان کردهاند را میستایم. همچنین برخی از ارتشیان نیز گفتهاند که روند این کتاب برای آنها به صورت یک الگو است. این کتاب با ارزش فراوان و جایگاهی که دارد باید در چاپ بعدی آن به این مطالب توجه داشته باشند.
به گزارش ایسنا، در بخش دیگر این نشست، سردار یعقوب زهدی از فرماندهان دوران دفاع مقدس با بیان این مطلب که در روند نگارش این کتاب حضور داشتهام، یادآور شد: نگارش این کتاب توفیقی بوده است که نصیب سردار علایی شده تا ادامه مجاهدت ایشان پس از پایان جنگ تحمیلی باشد.
وی گفت: سردار علایی سعی کرده است موضع بیطرفی خود را در این کتاب حفظ کند. از همین رو این مطلب بسیار خوب است چرا که امانتداری را حفظ کرده است اما این در بخش توصیف است و در مورد تحلیل مسائل جنگ اینگونه نیست. مثلا برای ادامه جنگ پس از فتح خرمشهر که در کتاب آمده با توجه به یک نتیجهگیریای که در نظر داشته اما استدلالی در آن موجود نیست تا خواننده را قانع کند.
وی ادامه داد: در مقاطع پایان جنگ شاهد این هستیم که طرفی برای کوبیدن طرف دیگر مطالبی را مطرح میکند، اینگونه بحثها که معمولا در محافل سیاسی بیان میشود ابهامآفرینی میکند مخصوصا اگر یک مسئول رده بالا آن را بیان کرده باشد بنابراین انتظار میرود این ابهامات در مورد پایان جنگ روشنسازی شود. متاسفانه بعضی خودیها نیز میآیند و پایان جنگ را از همین نگاه منفی بیان میکنند که گویا ما شکستخورده جنگ بودهایم و همین هم یکی از مسائل در خصوص پایان جنگ است.
وی اظهار کرد: در بخش دستاوردهای دفاعمقدس که در کتاب آمده است یک خلاء به چشم میخورد و این در بخش پایانی کتاب پاسخ قاطعی به آنها داده نشده است و با تردید در این باره صحبت میکنیم. علاوه بر این در ابتدای جنگ هم نقش آمریکا مغفول مانده است. در جنگ، آمریکا در کنار کسی نبود بلکه نقش مناقشهای خود را به جنگ تبدیل کرده است و خودش شاخص جدا و از عوامل اصلی جنگ به حساب میآید. آمریکا اراده کرده است که این جنگ بر ایران تحمیل شود و اگر نمیخواست تحمیل نمیشد.
سردار زهدی در ادامه نقد خود به کتاب روند جنگ تحمیلی ایران و عراق یادآور شد: بحثهای مقاومت اولیه روزهای جنگ نیز در این کتاب کمرنگ است این در حالی است که اگر این مقاومتها نبود قطعا عراق به اهداف از پیش تعیین شده خود در رابطه با جنگ میرسید. در حقیقت با دست نیافتن به این اهداف، صدام متحمل نوعی شکست شد و با تصرف بخشهایی از خاک ایران میخواست ما را بر سر میز مذاکره برای قرارداد 1975 الجزایر و خطوط مرزی بکشاند. در حقیقت خاکهای تصرف شده توسط عراق گروگانهای او بودند.
به گفته وی، در چند ماه اولیه جنگ همزمان با ریاستجمهوری بنیصدر عملیاتهایی انجام شد اما موفق نبود. از همین رو یک ناامیدی فضای نظامی کشور را فرا گرفته بود و نیروهای نظامی احساس میکردند که عقب زدن دشمن عملی نیست. به دنبال این جو، بنیصدر آن زمان به فضای سیاسی پیوست و خواست قهرمانسازی خودش را در این بعد نشان دهد.
وی همچنین گفت: یکی از راههای بنبستشکنی در این مرحله انجام عملیاتهای محدود در آغاز جنگ بود تا به رزمندگان این مسئله را القا کند که میتوان به دشمن ضربه وارد کرد. به دنبال این راهبرد 25 عملیات محدود موفق انجام شد و فضای ناامیدی را نابود کرد. این عملیاتها پس از عملیات «فرماندهی کل قوا خمینی روحالله» طرحریزی و اجرا شد اما در کتاب تنها به سه عملیات اشاره شده است.
دکتر فرهاد درویش در این نشست گفت: از سه منظر سوابق عملیاتی، علمی و اخلاقی نویسنده، بیان مشکلات ناشی از تاریخ جنگ در کشور ما و بیان آن در شرایط فعلی، نقد کتاب در سه بعد شکل، محتوا و روش مطالب خودم را در خصوص کتاب بیان خواهم کرد. اول آنکه وقتی میخواهیم این اثر را مورد بررسی قرار دهیم نمیتوانیم بدون شناخت مولف و ارتباط آن با اثر آن را بیان کنیم. در حقیقت سردار دکتر حسین علایی فرماندهی قرارگاه، رییس ستاد مشترک سپاه و فرماندهی نیروی دریایی سپاه را در کارنامه فعالیتهای خود دارد و همچنین در تصمیمگیری و تصمیم سازیهای کلان جنگ حضور داشته است و در عالیترین سطح نظامی دوره دیده است. علاوه بر این هماکنون نیز هیات علمی دانشگاه امام حسین و استاد مدعو دانشگاه تهران در رشته مدیریت است بنابراین از نظر ویژگیهای شخصیتی نیز یکی از الگوها و اسوههای یادگیری هستند.
درویش در بخش دوم سخنان خود با اشاره به تاریخنگاری در کشورهایی مثل کشور ما یادآور شد: تاریخنگاری در کشورهایی مانند کشور ما کار آسانی نیست؛ مخصوصا اگر در حوزهای مانند دفاع مقدس باشد؛ چرا که اگر بخواهند در اقدامات خود استانداردها را رعایت کنند بسیار دشوار است. همین مساله یکی از آسیبهای موجود در حوزهی تاریخنگاری دفاع مقدس است.
وی با اشاره به برخی ایرادهایی که در این کتاب به چشم میخورد، گفت: تعارض بین تعلقات نویسنده و اطلاعاتی که دارد، اسیر خودبزرگبینی شدن شخصی یا نهادی، افراط و تفریط در بیان جنگ و دوگانههای ارتش و سپاه یا نظامیان و سیاسیون و دسترسی نداشتن به منابع دقیق، حرکت در این مسیر را دشوار کرده است. از همین رو کسی که میخواهد تاریخنگار جنگ باشد باید روششناسی پنهاننگاری را در دستور کار خود قرار دهد تا هم نسل کنونی و هم آیندگان بتوانند مطالب مورد نظرشان را از آن استخراج کنند.
درویش دربارهی نقاط ضعف کتاب هم یادآور شد: اندازه قطعه دو جلدی آن، نداشتن عنوان و فصلبندی در جلد اول کتاب، بروز اشکالاتی در نمایه هم از دیگر ایرادهای این کتاب هستند. همچنین در حوزه روششناسی کتاب هم باید یادآور شوم که مقدمه آن پاسخگوی سوالاتی که در کتاب مطرح شده، نیست و باید جامعتر باشد. افراط در تیترزنی فصلها، فقدان مشخص بودن تیترهای اصلی و فرعی هم از دیگر اشکالات این کتاب هستند.
در بخش دیگر این نشست، حاضران به بیان نظرات خود پرداختند و نقدهایی که به کتاب داشتند را بیان کردند.
سردار علایی در پایان نکاتی را یادآور شد و گفت: اسم کتاب، تاریخ تحلیلی جنگ ایران و عراق بود اما دکتر اردستانی که ریاست مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس را بر عهده دارد به این نتیجه رسید که آن را به روند جنگ تحمیلی ایران و عراق تغییر دهد. امیدوارم در چاپ بعدی، این کتاب با نام خودش منتشر شود. درباره منابعی که شاید اعتبار نداشته باشند نیز باید بگویم اگر از روزنامه در این کتاب به عنوان منبع استفاده شده تنها به دلیل تاریخی است که وقایع در آن رخ داده است، نه به دلیل محتوای آن. همچنین دربارهی اینکه نقش برادران ارتشی در سایه قرار گرفته است نیز از همین جا اعلام میکنم نظرات خود را مکتوب برای من ارسال کنند.
وی دربارهی اینکه چرا پس از فتح خرمشهر جنگ ادامه داشت نیز گفت: این مسئله در کتاب به گونهای اشاره شده است که از آن به عنوان یک مقطع زمانی در جنگ مطرح نشود بلکه از آن به عنوان تصمیم عبور از مرز عنوان شده است و هرگاه نزد امام(س) در این رابطه میرفتیم ایشان با این مسئله مخالف بودند. مطالب کتاب نیز در خصوص روند کامل جنگ به گونهای است که به صورت ایجازی نوشته شده است تا همهجنگ را در بر بگیرد.
سردار حسین علایی ضمن بیان مطالبی درباره کتاب روند جنگ تحمیلی ایران و عراق، گفت: نگارش این کتاب 10 سال به طول انجامیده است و دو بار این کتاب را به دست سرداران و امیران سپاه و ارتش سپردهام تا نظرات خود را درباره آن بیان کنند. از همین جا باید از آنها و مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس تشکر کنم. همچنین از آقای درودیان که نظارت بر نگارش این کتاب را بر عهده داشتند هم تشکر کنم.
وی افزود: حدود 20 نفر از فرماندهان سپاه و ارتش این کتاب را یک بار در مرحله قبل از چاپ و یک بار هم پس از آن مطالعه کردهاند و نظرات خود را در اختیار من قرار دادهاند. باید بگویم که در چاپ دوم این کتاب حدود 100 صفحه دیگر در حوزه پایان جنگ و در بخشهای مختلف آن به کتاب افزوده خواهد شد و در چاپ بعدی حتما کتاب تفاوتها و تکاملهایی خواهد داشت.