کتاب «منهای فقر»، برگرفتههایی از مجموعه آثار علامه «محمدرضا حکیمی» پیرامون مسائل اجتماعی چون فقر و موضوعات اقتصادی اسلام است، این کتاب به همت مرتضی کیا در قالب 12 فصل سامان یافته و بهتازگی از سوی انتشارات علمی فرهنگی الحیات منتشر شده است. دکتر سارا شریعتی این کتاب را اثری متمایز به نسبت کتابهای نوشته شده در حوزه «فقر و جامعه» برمیشمارد و تحلیلی مبسوط از این اثر دارد. مکتوب حاضر، متن ویرایش و تلخیص شده «ایران» از سخنرانی دکتر سارا شریعتی است که در نشست نقد و بررسی این اثر در مجموعه فرهنگی شهدای انقلاب (سرچشمه) در تاریخ 29 مهرماه ارائه شد.
کتاب «منهای فقر» علامه حکیمی، از دو جهت اهمیت دارد؛ اول به دلیل مقام علمی علامه حکیمی و دوم موضوع آن یعنی «فقر».
مباحث این کتاب را میتوان بطور عینی و ملموس در لایههایی از جامعه مشاهده کرد. یک هفته قبل از آنکه کتاب «منهای فقر» بهدستم برسد، از سوی یکی از دانشجویانم به تئاتر دعوت شدم، تئاتری که در سالن اجرا نشد بلکه در محله مولوی و در یکی از اتاقهای یک خانه برپا شده بود، بدون آنکه متوجه باشم چه چیزی در انتظارم است به دیدن این تئاتر رفتم!
این نمایش کاری بود از شارمین میمندینژاد و داستان درباره کودکی به نام سهراب است که پدرش رستم پخشکننده مواد مخدر است، کودک دوم در این نمایش اسم نداشت با عنوان «اِی بچه» صدایش میکردند، او از بچههایی بود که اوراق هویت نداشتند، سهراب به محلههای شمال شهر میرفت و فال میفروخت و «اِی بچه» وزنه داشت و میگفت وزنه خیلی بهتر است خصوصاً اگر قلم و کاغذی کنارش باشد.
داستان این نمایش تماماً خشونت و تجاوز بود.
وقتی نمایش تمام شد احساس کردم این داستان یکی بود یکی نبود است، یکی بود که همان فقری است که هست و ما که نیستیم و حضور نداریم.
«خدا» در زندگی کودکان در فقر چه معنایی دارد؟ و «امید» چه صورتی مییابد؟ «دین» در زندگی آنها چه جایگاهی دارد؟
چندی بعد، یک روز وقتی به منزل برگشتم تلویزیون را روشن کردم چند شبکه برنامه دینی پخش میکرد، شبکهای در مورد عفاف و حجاب و برنامه زلال احکام و چه و چه. به فکر فرو رفتم، بعد از آن تئاتر و در چنین فضایی بود که کتاب «منهای فقر» به دستم رسید.
به نظرم میرسد کتاب «منهای فقر» میتواند جایگاهی را پیدا کند که کتاب محمد یونس یافت که زندگی میلیونها بنگلادشی را تغییر داد. «منهای فقر» در واقع کتاب «عالم راستین دین» است که به ما میگوید شاخصه اصلی جامعه دیندار «عدل» است.
اما درمورد فقر، از دهه 60 و 70 میلادی به نظر میرسید که در جوامع توسعهیافته مسأله نان دیگر مسأله اصلی نیست. بنابراین بسیاری گفتند که به دیگر مسائل جامعه بپردازیم. در عین حال که عدهای معتقد بودند <نابرابریهای اجتماعی> هنوز یکی از مسائل جامعهشناسی است.
البته در کمتر از بیست سال فقر در چهرههای جدیدی در جوامع توسعهیافته بروز کرد و کارگران کارخانهها و کارمندانی که در شرکتها کار میکردند ظرف 24 ساعت تبدیل به انسانهای فقیری شدند. با این سیر بود که برخی جامعهشناسان اقدام به تولید کتابهایی کردند و دوباره، فقر سرفصل جدیدی در علوم اجتماعی شد و این سؤال شکل گرفت که آیا فقر محصول ثروت در همین جامعه است؟ مگر نه اینکه برخی اقتصاددانان میگویند ثروت جوامع توسعهیافته محصول غارت جوامع فقیر است و آنچه که بهعنوان فقر از آن یاد میکنیم در واقع محصول ثروت انباشته شده در جوامع توسعهیافته است.
پس این فرمول را میتوان برای جامعه نیز ارائه کرد،یعنی قدرتمند شدن برخی باعث فقیرتر شدن دیگران میشود.
اما در این میان در ایران چه شد؟ در اروپا که ضدجامعهها یا (گتو)ها شکل گرفتند و همه کسانی که مشکل داشتند در این ضدجامعهها جمع میشدند و بدبختی در این مراکز موج میزد و تنها در زمانهای بحران بروز میکردند. وقتی جامعه به مشکل بر میخورد ساکنان این گتوها با آتش زدن سطل آشغال و شکستن شیشه مغازهها و شورش، عقده خود را نسبت به حذف در جامعه نشان میدادند.
اگر در اروپا طی دهههای 60 و 70 میلادی صحبت از فقر بود در ایران چه قبل از انقلاب وچه بعد از آن، فقر به عنوان مسأله اصلی بود، بنابراین یکی از اهداف مبارزان ما برای انقلاب، ساختن جامعهای بود که در آن شکاف طبقاتی از میان برود.
بعد از انقلاب، بچههای ما را به کاخها بردند و میگفتند ببینید شما کجا زندگی میکردید و آنها چهطور زندگی میکردند. اما دوره انقلاب هماکنون سپری شدهاست. خیلیها اکنون فکر میکنند باید حقشان را از زندگی بگیرند. پس «افراد» کمکم «فرد» میشوند و مسائلی نظیر بچههای من، املاک من، دارایی من برایمان طرح میشود و این «من» برای آنکه قدرت مهار عذاب وجدان را داشته باشد از «فقر» نمیگوید بلکه از «فقرا» صحبت میکند، به بیان بهتر، مسأله را فقر نمیداند بلکه وجود فقرا را مسأله میپندارد و به ویژگی شخصی فقرا توجه میکند.
در جامعه ما، به تدریج از «فقر» دیگر صحبتی نشد و پرداختن به فقرا به ویژگی شخصی فقرا تقلیل پیدا کرد. بدین معنا که جامعه، سیستم و ساختارها مهم نیستند بلکه فقر شخصی مطرح است و باید با ترحم این مسأله را حل کرد، حتی در نوعدوستی نیز این خودخواهی به وجود آمد که اگر من به فقیری کمک میکنم، این نوع دوستی برای مبارزه نیست بلکه برای رستگاری روح و بیمه کردن فرزندانم است! باز هم در اینجا مسأله اصلی «من» هستم و «چهره خیرین»، جانشین «چهره مبارزین» دیروز شد. امروز ما با جامعهای مواجهیم که بافت اجتماعیاش آسیب دیده و قطعه قطعه شده است، هرکسی در میدان، محیط قوم و قبیله خودش است و فقر در هزار و یک چهره خودنمایی میکند. امروز دیگر در جامعه نمیگویند «کار» تو را ثروتمند میکند بلکه گفته میشود «پول» تو را ثروتمند میکند.
ما نیاز به اتوآنالیز داریم. اراده سیاسی ریشهکن کردن فقر وجود ندارد. جامعه هم در برابر فقر مسئول است. ما حساسیتهایمان را نسبت به فقر از دست دادهایم. آنقدر که در پروندههای سیاسی داخلی و خارجی، حساس هستیم درباره فقر حساسیت نداریم. آیا تا به حال «فقر»، تیتر یک روزنامه شده است؟ میگویند سیاهنمایی نکنید، اما باید دوباره خود را با واقعیتهای اجتماعی درگیر کنیم، جامعه دینی و سیاسیمان را به پرسش بگیریم که شما برای از بین بردن فقر چه کردهاید؟
اول صحبتم اشاره به تئاتری داشتم که درباره بچههای خیابانی بود، وقتی از تئاتر برگشتم سوار تاکسی بودم و راننده متوجه بغض و ناراحتیم شد و گفت خودتان را درگیر نکنید آنها زندگی خودشان را دارند.
این حرف را رانندهای گفت که خود، در این محله زندگی میکرد، در همان لحظه کودکی فالفروش دستش را از شیشه آورد داخل و مدام تکرار میکرد خاله فال بخر، خاله فال بخر. به راننده گفتم همین که دستش را داخل ماشین آورد و درخواست کمک کرد یعنی به این جامعه متصل است و به ما مربوط. با این تفاسیر، معتقدم کتاب «منهای فقر» کتابی متناسب با شرایط امروز جامعه است که لازم است خوانده و درک شود.
منبع: روزنامه ایران