جماران - محمد شکری: قول مشهوری است که هرچیز را می خواهی نبینی در معرض دید بگذار. سالهاست به ویژه در کتب آموزش و پرورش و واحدهای عمومی، بزرگ ترین آینه افکار امام علی-علیه السلام- یعنی نهج البلاغه به ما عرضه می شود اما ارتباط ما با این کتاب گرانبها کمتر می شود. زمانی این کلام برای ما ملموس می شود که در کنار اندیشمندان و صاحب نظران متعدد اهل سنت که این کتاب را بی اندازه ستوده اند، به کلام افرادی همچون جرج جرداق نویسنده و ادیب معروف مسیحی بر میخوریم که نهج البلاغـه را بـیـانى رساتر از هر بیانى دانسته اسـت کـه تـا انسـان هسـت و اندیـشه انسانى وجود دارد, با ذوق هنرى و ادبى انسان پیوند ناگسسـتـنى خواهد داشت. و یا به داستان ارتباط عجیب امین نخله, یکى از اندیشمندان مسیحیت با نهج البلاغه می رسیم که در جواب شخـصى کـه از او درخواست کرده بود که صد کلمه از نهج البلاغـه را بـراى او انتخاب کند, مى گوید به خدا قسم نمى توانم. چگونه از میان صدها کلمه کهربار تعداد صد کلمه آن را انتـخـاب کنم. من از انتخاب یک کلمه آن هم عاجز هستـم, زیـرا ایـن کـار درست به این مى ماند که دانه یاقوتى را از کنار دانه هاى دیـگـر بردارم.
عید سعید غدیر فرصتی و بهانه ای است تا با یکی از محققان و پژوهشگران مطرح نهج البلاغه به گفت و گو نشست. گفت و گویی که این بار نه درمورد برداشت و تفسیر موضوعی خاص، بلکه درمورد نحوه برداشت و تفسیر موضوعات مختلف در نهج البلاغه است و برای علاقمندان به این دریای عظیم معارف بشری راهگشا خواهد بود.
در ادامه متن گفت و گوی پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران را با دکتر مصطفی دلشاد تهرانی می خوانید:
آقای دکتر دلشاد تهرانی از نهج البلاغه «الگوی زیست مسلمانی» خارج می کند، «روش تربیتی» بدست می آورد و حتی «روش حکومت اسلامی» را استنباط کند. اما سوال مهم تری که مطرح می شود این است که اصلا نحوه مواجهه آقای دکتر دلشاد یا هر فرد متخصص یا اصلا عامی که دوست دارد پس از مواجهه با این کتاب دست پر برگردد چگونه باید باشد؟ بخصوص که بخواهد هم خیال او راحت باشد که افکار خودش را به این کتاب حمل نکرده و هم تحت تاثیر تفسیرهای غالب و کلیشه ای قرار نگرفته است؟
این سوال هم خیلی بزرگ است و درعین حال هم خیلی خوب. اگر این سوال جواب یابد و نحوه مواجهه درست و تحقیق درست برای ما مشخص شود خیلی از مسائل برای ما متحول می شود. البته من یک نکته را باید بگویم. نهج البلاغه یک کتاب تالیفی است. یعنی بر خلاف اینکه خیلی افراد فکر می کنند نهج البلاغه کتاب حضرت علی-علیه السلام- است، این کتاب خود ایشان نیست. سید رضی در سال 400 هجری این کتاب را با یک سبک خاص و روش خاص خود تالیف کرده و طبق معیار بلاغت به گزینش این اثر دست زده است. البته نکته ای در این کتاب هست که من با اینکه از سال 53 پیوسته با این کتاب در ارتباطم راز آن را نمی دانم. سید رضی برای جمع کردن مطالب بلاغی امیرالمومنین این کتاب را جمع کرد. داستان از این قرار بود که وی کتابی تالیف کرد به نام خصائص الائمه که مورد تشویق دوستان وی قرار گرفت و به او پیشنهاد شد کتابی از انواع گفتارهای حضرت جمع آوری کند. تالیف نهج البلاغه حدود پانزده سال طول کشید که نام آن را نهج البلاغه گذاشت. یعنی راه روشن بلاغت. بلاغت هم سه شرط دارد: هم اینکه متناسب شرایط زمانی و مکانی باشد، هم مراد خود را به بهترین شکل بیان کند و هم اینکه فصاحت داشته باشد. منتهی اتفاقی در این کتاب افتاد و آن اینکه سید رضی با اینکه مطالب را تقطیع کرد و سر و ته مطالب را زد و ملاک را فقط بلاغت گذاشت اما نهج البلاغه فقط راه روشن بلاغت نشد بلکه راه روشن هدایت هم هست. راه روشن انسان شناسی هم هست. راه روشن مدیریت و جامعه شناسی هم هست. البته نمی خواهم بگویم این کتاب یک کتاب کامل است. نه، چون یک گزیده است اما کتاب بسیار هدایتگری است. ضمنا نمی خواهم بگویم اشتباهی وارد نهج البلاغه نشده است. بالاخره سید رضی هم معصوم نبوده و اشتباهاتی در گزینش داشته است. اما از نظر من اگر قرآن را کنار بگذاریم درمیان آثار بشری با توجه به تنوع موضوع، ساختار زبانی و تاثیرگذاری و عمق مطالب کتابی به این قوت نمی بینیم. ابن ابی الحدید معتزلی در ذیل آیه ای از سوره تکاثر خطبه ای را می خونند که طبق نسخه صبحی صالح کلام 221 است. وی در شرح این خطبه می گوید من سوگند می خورم به هرچیزی که هرکسی به آن سوگند می خورد که من از پنجاه سال پیش تا کنون بیش از هزار بار این خطبه را خوانده ام اما هربار از آن متاثر و دگرگون شده ام. واقعا نهج البلاغه همچین کتابی است. اگر ما بتوانیم این کتاب را به روش علمی به کار ببریم، به واقع راهگشا خواهد بود. ما امروز معضلات اجتماعی و اخلاقی زیادی داریم که نهج البلاغه می تواند برای آنها پاسخ های بجایی داشته باشد. !S2!
نکته دیگر اینکه اگر کسی بخواهد بصورتی ابتدایی سراغ نهج البلاغه برود بهتر این است که از آخر بخواند. مثل آموزش سنتی قرآن که از عم جزء شروع می شد. یعنی اول حکمت ها، بعد نامه ها و بعد خطبه ها.
برای سادگی و فهم مطلب؟
بله، چون سید رضی در ترتیب دادن این نهج البلاغه یک ترتیب و نظمی در ذهن داشته است. خطبه اول مثل فاتحه الکتاب نهج البلاغه است و همه مسائل نهج البلاغه به نوعی در این خطبه آمده است. درمیان خطبه ها این خطبه برائت الاستهلال است. اگر کسی از این خطبه آغاز کند که در کم و کیف مطالب سنگین است در برخی موراد درمی ماند. بهتر است اول از حکمت ها اغاز کند. هرچند برخی از این حکمت ها جملاتی از خطبه ها هستند اما باز برای شروع مناسب تر است از حکمت اول آغاز کند و پس از اتمام حکمت ها سراغ نامه ها برود و بعد خطبه ها.
حال باید گفت در مواجهه با نهج البلاغه سه کار می توان کرد: نکته یابی، دانش افزایی و پژوهشگری. نکته یابی این است که ما دنبال نکاتی در نهج البلاغه یا آثاری که درمورد نهج البلاغه نوشته شده، باشیم. مثلا همین حکمت اول را ببینید: کن فی الفِتَن کَابنِ اللَّبون: یعنی در برخی شرایط سیاسی یا اجتماعی در یک شرایطی باید آدم مواظب باشد تا خودش را کنار بکشد و به هیچ طرف باج ندهد. این به معنی بی اهمیتی نسبت به شرایط سیاسی و اجتماعی نیست بلکه باید به دو طرف سواری ندهد. راه دوم دانش افزایی است. مثلا درمورد حکومت می تواند به نهج البلاغه رجوع کند. البته در رویکرد به هر مطلبی باید این را سرلوحه قرار دهیم که ما نباید عقل را تعطیل کنیم و تسلیم محض چیزی باشیم. برخی گمان می کنند وقتی سراغ نهج البلاغه می روند باید عقل را تعطیل کنند و فقط تسلیم محض باشند که این نظر کاملا غلطی است. راه سوم هم که پژوهش است سه راه مختلف دارد: یک روش روش ترتیبی است که به ترتیب خطبه ها، نامه ها و حکمت ها را مطالعه کنیم. روش دوم روش تجزیه ای است. یعنی بخشی از نهج البلاغه را مثلا یک خطبه یا نامه را متناسب نیازمان جدا کنیم. مثلا اگر به دنبال مباحث سیاسی و اجتماعی و حکومتی هستیم از همه بهتر نامه پنجم، یعنی عهدنامه مالک اشتر است، اگر به دنبال مسائل اخلاقی و تربیتی باشیم نامه 31 و اگر به دنبال مباحث الهیاتی و هستی شناسی و اصول دین هستیم خطبه اول. روش دیگر برای پژوهش روش موضوعی است. یعنی یک مساله را مدنظر قرار می دهیم و همه نهج البلاغه را برای آن جستجو می کنیم و بعد با قواعد علمی آن را استخراج و دسته بندی و نهایتا تحلیل محتوی و مدون می کنیم. در همه این روش ها باید ما با آداب و قواعد تحقیق علمی آشنا باشیم. اما یک چیزی فراتر از این ها هم وجود دارد و آن یک رویکرد اساسی به نهج البلاغه است. در این رویکرد ما به دانش ها، پژوهش ها و تلاش های نهج البلاغه نیاز داریم. برای این کار باید با هندسه دانش ها، پژوهش ها و یا هندسه تلاش های نهج البلاغه آشنا باشیم.
دانش های مورد نیاز سه بخش اند: دانش های بیرونی، دانش های ورودی که برای ورود به متن این کتاب لازم است و دسته آخر هم دانش ها درونی. در مورد پژوهش هم باید با روش های پژوهش، آداب پژوهش و نهایتا با حوزه های پژوهش نهج البلاغه آشنا باشیم. درمورد هندسه تلاش باید توضیحی بدهم. ببینید نهج البلاغه یک کتاب مدیریتی یا روان شناسی یا تربیتی معمولی نیست، بلکه رنگ و بویی از قرآن را دارد. اگر کسی به سراغ قرآن برود به این منظور که مردم را تحمیق کند و یا به زیر سلطه بکشد و آنها را با آیات قرآن فریب دهد قرآن او را ظلمانی تر و منحرف تر می کند؛ او را نابود می کند: و لا یَزیدُ الظالمین إلاّ خَساراً. این خاصیت قرآن است. اگر کسی برای فریب مردم و یا سرپوش گذاشتن بر ظلم کسی سراغ نهج البلاغه برود، این کتاب او را با سر به زمین می زند، فهم را از او می گیرد و او را تاریک تر می کند. پس ما یک سری تلاش هایی لازم داریم. اول باید سعی کنیم با آن انس بگیریم. دوم به روح و اهداف کتاب آشنا شویم. امام راحل سال 60 که کنگره هزاره نهج البلاغه بود و هزار سال از تالیف نهج البلاغه گذشته پیامی دارند که در آن می گویند کتاب نهج البلاغه نازله روح حضرت علی است. این حرف حرف درستی است. نه چون امام گفته بلکه خود حرف حرف صحیحی است. باید بدانیم این کتاب نازله روح ایشان است و باید با این روح آشنا باشیم. ما در نهج البلاغه یک خطبه شاهکار داریم به نام خطبه جهادیه که خطبه 27 است. داستان از این قرار است که در اواخر حکومت امیرالمومنین معاویه گروه هایی را سازماندهی کرده بود که مرتبا حمله هایی به شهر ها می کردند و اهدافی هم داشتند از جمله اینکه امام را از اصلاحات اساسی باز بدارند، مردم را منفعل و مایوس کنند و نگذارند ایشان نیروی عظیمی را برای از بین بردن قاسطین جمع آوری کند. یکی از این نیرو ها یک بار به شهر انبار که شهری ایرانی نشین بود حمله کردند. آنها به خانه زن مسلمانی وارد شدند و یک سری اموال را برداشتند. بعد وارد خانه یک زن غیر مسلمان شدند و از آنجا هم در حد گردنبند و دستبند و خلخال، او را غارت کردند و بیش از این هم نبود. یعنی حتی یک سیلی هم به او نزدند. یک فرد ایرانی به سرعت خود را به کوفه رساند و گزارش این اتفاق را داد. امام مردم را برای دفع ماجرا خواستند اما مردم کوتاهی می کردند. خبری که در منابع تاریخی آمده، از جمله در الغارات ثقفی این است که خبر که به امام رسید می گویند امام علیل شد. اصلا بیمار و افسرده شد. می گویند این خطبه را آرام گفته و کاتبی نوشته و کس دیگری قرائت کرده است چون حضرت اصلا حال قرائت آن را نداشت. این جمله معروف هم در همین خطبه است که اگر مسلمانی از شنیدن این خبر که این مقدار به زنی بی احترامی شده از غصه بمیرد نباید او را نکوهش کرد، بلکه از نظر من شایسته است که بمیرد. این روح نهج البلاغه است. آیا ما چنین دغدغه هایی داریم؟
در نامه دیگری، نامه 25 امام به ماموران ذکات دستورالعمل می دهد. ایشان می گویند چگونه پیش مردم بروند و چگونه از آنها زکات بگیرند که مبادا با خشونت باشد و مبادا به زور مالی را بگیرند. مبادا با فساد همراه شود و... . بعد می گویند اگر کسی گاو و گوسفند و شتر داشت چه کنید. ابتدا درمورد صاحب دام می گویند که مبادا با او به تندی رفتار کنید. گونه ای رفتار نکنید که گویی بر او مسلطید. بعد درمورد دام می گویند که مبادا دام را بترسانید یا آن را رم دهید. بعد جمله ای می گویند که واقعا شگفت است. می گویند مبادا درمورد جلوی چشم دام با صاحب آن بدرفتاری کنید. یعنی جلوی چشم دام با صاحب او نباید بدرفتاری کرد، دیگر شما خودتان حساب کنید درمورد انسان چگونه است. ببینید اینها روح نهج البلاغه است اگر ما اینها را فهمیدیم به روح نهج البلاغه نزدیک شده ایم. مهم این است که ما بتوانیم با روح نهج البلاغه خود را تراز و مقیاس کنیم. یک مطلبی در روایات ما هست که به نظر من حق است و آن این که در قیامت ترازوی اعمال ما علی -علیه السلام- است. ملای روم در مثنوی خطاب به حضرت مطلب دارد که «تو ترازوی احد خو بوده ای/ بل زبانه هر ترازو بوده ای» یعنی بلکه تو ترازوی ترازوهایی. حضرت نه تنها در آخرت، که در دنیا هم ترازوی رفتار و فهم ماست. غدیر یعنی معرفی یک ترازو برای زندگی. همه چیز باید با آن سنجیده شود. حکومت ها را با حکومت علی -علیه السلام- می سنجند. روابط اجتماعی را با روابط او و مدعیان تشیع را با او می سنجند.
اجازه دهید من یک مثال دیگری بیاورم. در حکومت حضرت خوارج بر ایشان شوریدند. جدا شدند، اعلام مخالفت کردند، تکفیر کردند ، خشونت کردند و مجلس امام را به هم می زدند. امام آنها را جمع کرد و گفت شما که حتی ما را تهدید به ترور می کنید بر گردن حکومت سه تا حق دارید. مادام که در جامعه ما هستید شما را از مجامع و مساجد خود منع نمی کنیم. دوم حقوق مالی شما را قطع نمی کنیم. سوم اگر با ما حرف بزنیم با شما حرف می زنیم و قهر نمی کنیم اما اگر شمشیر کشیدید به ناچار شمشیر می کشیم. ولقعا هم تا روز آخری که آنها دست به ترور نزده بودند آزاد آزاد بودند. این تلاش برای رسیدن به روح نهج البلاغه خیلی سخت است اما باید کار اول و دوم جهت مند به سوی همین کار سوم، یعنی همین تلاش باشد.
آقای دکتر شما اشاره ای به دانش های بیرونی و ورودی و درونی کردید. این دانش ها دقیقا چه هستند؟ چگونه باید به آنها توجه داشت؟
دانش های بیرونی دانش هایی است مثل تاریخ زندگی امام -علیه السلام-. چون این کلام مانند قرآن در بستری از تاریخ به ما رسیده است و باید آن شرایط تاریخی را دانست، منتهی صحیح. در تاریخ و حدیث الی ما شاء الله دخل و تصرف شده است. حتی آدم هایی که وجود خارجی نداشته اند جعل شده و از قول آنها مطلب بیان شده است. مثلا یکی از مطالبی که قطعا جعلی است و اتفاقا مشهور هم شده قتل عام بنی قریظه است. همچنین ما باید مولفان کلام امام را هم باید بشناسیم. به ویژه شریف رضی که این کتاب بیان و تالیف و تنظیم اوست. مساله دیگر شناخت ساختار نهج البلاغه است. مثلا یک کاری شریف رضی در این کتاب کرده است که اگر کسی نداند در مواردی به خطا می رود که کم هم اتفاق نمی افتد و آن هم تقطیع و تنظیم شریف رضی است. وی در برخی موارد از چند خطبه و چند نامه جملات مختلفی جمع کرده و به عنوان یک خطبه در نهج البلاغه قرار داده است. اگر انسان نداند هرکدام از کجا آمده و در چه بستر تاریخی، در برداشت های خود به اشتباه می افتد. برای کار جدی و علمی باید با این ساختار هم آشنا بود. نسخه شناسی و بررسی نسخه های مختلف و همچنین کتاب شناسی و شروح شناسی نهج البلاغه هم برای پژوهش در نهج البلاغه لازم است.
دانش های دوم دانش های ورودی است. برای فهم درست و ورود درست به مطلب باید سعی کنیم هفت چیز را خوب بفهمیم: اول منابع و اسناد و شباهت ها و اختلاف ها آنها. دوم جغرافیای مطلب که در چه شرایطی منعقد شده است. سوم سبب صدور و علت اینکه حضرت این حرف را زدند. چهارم زمان و تاریخ آن که در دوره پیامبر بوده یا خلیفه اول یا... . پنجم مخاطب مطلب که خصوصی است یا عمومی و در پاسخ تندی اوست یا نکته ای می گوید و... . ششم در موضوعات. موضوعات یک خطبه یا نامه ثابت نیستند و در یک خطبه شاید چندین موضوع بیان شود. و هفتم اهداف و مقاصد بیان مطلب.
هفت موضوع هم به عنوان دانش های درونی باید دنبال کرد، مثل لغت. لغت را باید درست شناخت. بسیاری از برداشت های غلط از نهج البلاغه بخاطر فهم نادرست لغت است. یک مثال جالب بزنم از اشتباهی که خیلی هم رایج است و همین اشتباه هم مکرر نقل می شود. حضرت در نامه 31 نهج البلاغه به حضرت مجتبی می فرمایند «فإنَّ المَرأة ریحانةٌ لیست بقهرمانة» یهنی زن یک گیاه لطیف است، قهرمان نیست. خیلی ها این قهرمان را همان قهرمان و زورمند معنی می کنند. درحالیکه قهرمان در فارسی از ریشه پهلوی کهرمان و به همین معنی پهلوان و زورمند است اما در عربی قهرمان یعنی خدمتکار و کلفت. یعنی زن کلفت شما که نیست. پس لغات مرکبات، مجازها، قرائن آن، خوانواده حدیثی یعنی احادیث مرتبط، و سیره و اصول زندگی ایشان را باید بشناسیم و با این موارد به سراغ فهم متن برویم.
در بین سه روشی که معرفی کردید، یعنی روش ترتیبی و تجزیه ای و موضوعی کدام یک برای کدام فرد یا جمع مناسب تر است؟
بستگی به شرایط زمانی و هدف افراد دارد. روش ترتیبی پوشش کاملی دارد اما بسیار زمان بر است. یعنی اگر کلاس یا جلسه ای باشد که هر روز یک ساعت به این موضوع اختصاص داشته باشد چیزی نزدیک به چهار تا پنج سال طول می کشد که خب خیلی زمان زیادی است. روش تجزیه ای مشکل زمان را حل می کند اما خود آن هم محدودیت هایی دارد. روش موضوعی هم مشکل زمان ندارد اما باید قواعد آن را مدنظر قرار دهیم. کارهایی که درمورد نهج البلاغه انجام شده با توجه به دسته بندی مطالب واقعا قطره ای در برابر دریاست، اما مهم تر از حجم کار این است که ما بتوانیم این پژوهش ها را به مدل و ساز و کارهایی عملیاتی برای زندگی تبدیل کنیم. این موقع است که می توانیم بگوییم کار کرده ایم. !S1!
سوال اول من درمورد نحوه مواجهه با متن بود. اما مواجهه ما با صاحب اثر چگونه باید باشد تا بتوانیم از این متن استفاده ببریم؟ ابن ابی الحدید معتزلی یا جرج جرداق مسیحی بهره هایی به اعتراف خودشان از این کتاب برده اند که من که نام خود را شیعه می گذارم و صاحب این اثر را معصوم می دانم هرگز نبرده ام.
ما در بهره مندی از منابع اسلام دو چیز داریم: کتاب و سنت. درمورد کتاب که قرآن برای ما حاضر است اما درمورد سنت ما به خود سنت دسترسی نداریم. آنچه در دسترس ماست حکایت شده مطلب است. این مطلب هم حذف شده و هم اضافه شده و هم تحریف شده است. خب اگر این را بپذیریم مشکلی نداریم. ما اخباری مسلک نیستیم و به متونی که به دستمان می رسد تامل می کنیم و این احتمال را می دهیم که جملات دستکاری شده باشد. اما میزان اطمینان ما به نهج البلاغه به دلایل متعددی بسیار زیاد است. یکی از دلایل این امر ساختار و بافتار متن است که احتمال زیر و رو کردن و تغییر اساسی دادن آن را کم کرده است، هرچند احتمال آن صفر نیست. اما اعتقاد ما به صاحب اثر قطعا به تاثیر پذیری این اثر بر ما کمک می کند. ابن ابی الحدید در همان مطلبی که گفتم ادامه می دهد که من هر هزار بار متاثر شدم اما نمی دانم دلیل آن چیست. شاید دلیل آن اعتقاد عجیب من به این انسان باشد. او هرچند با نگاه خودش اعتقاد دارد، اما بالاخره بدون ریا به ایشان اعتقاد دارد. جرج جرداق هم همینطور. هرچه اعتقاد ما به امیر مومنان متناسب تر باشد به جایگاه او، ما بهره بیشتری خواهیم برد اما این دلیل نمی شود کسی که اعتقاد ندارد بی بهره بماند.
برای آشنایی بیشتر با این راهنمایی هایی که کردید کتاب های مناسبی وجود دارد؟
من کتاب جامعی که بتواند ما را در همه این بخش هایی که گفتم بی نیاز کند ندیدم. اما برای کسی که می خواهد با نهج البلاغه ارتباط برقرار کند بهتر است کتاب هایی را بخواند که آشنایی با نهج البلاغه است و به ما کمک می کند این اثر را بشناسیم. مثلا کتاب «آشنایی با نهج البلاغه» آقای سید محمد مهدی جعفری، یا «مقدمه ای بر شناخت نهج البلاغه» از آیت الله جعفر سبحانی با مقدمه و ترجمه و تحقیق آقای علیرضا مسجدجامعی، یا «کام جاودانه» از آقای حکیمی، یا مثلا «چشمه خورشید» که خود من آن را نوشته ام. در قدم بعدی کتاب هایی است که برای پژوهش کمک کننده است. دو کتاب از آقای محسن باقر موسوی است به نام های «المدخل الی علوم نهج البلاغه» و «علوم نهج البلاغه» که شنیده ام هر دو ترجمه شده اند که به عربی یا فارسی می تواند کمک کند. اما بیش از اینکه این کتاب ها بتوانند به ما کمک کنند لازن است ما به افراد آموزش دهیم که چگونه به قول شما مواجهه یا به قول من رویکرد به سمت نهج البلاغه داشت، چگونه آن را مطالعه کنیم و چگونه آن را پژوهش کنیم.
امروز علاقه ای که در نسل شما برای رجوع به نهج البلاغه و خواندن آن بود در ما وجود ندارد. بنظر شما چگونه می توانیم خودمان را ترغیب به مطالعه این کتاب ارزشمند کنیم؟
ما سه راه برای علاقمند کردن دیگران به این متن می توانیم انجام دهیم. یک اینکه نکته های آن را نشان دهیم. مثلا امام می گوید خداوند حقوق مسلمان ها را در بنیان توحید محکم کرده است. یعنی اگر کسی می گوید من مسلمان و موحدم باید حقوق دیگران را رعایت کند. چنین نکته های ارزشمندی می تواند افراد را ترغیب به رجوع مستقیم کند. دوم اینکه باید نشان دهیم چقدر نهج البلاغه می تواند به دانش افراد اضافه کند: در حوزه جامعه شناسی، انسان شناسی، الهیات، روان شناسی، مدیریت، و... . من بارها دیده ام کسانی که تخصص آنها مدیریت بوده از دیدن نکات مدیریتی آن متحیرمانده اند. نکته دیگر اینکه اگر ما بتوانیم پژوهش های خوبی انجام و ارائه کنیم، خود این هم انگیزه ای برای رجوع به نهج البلاغه می شود.
ممنون از وقتی که در اختیار ما قرار دادید، اگر نکته ناگفته ای یا حسن ختامی درنظر دارید بفرمایید.
فقط می خواهم از اعتقاد خودم بگویم. من چهل سال است که مرتب با نهج البلاغه درگیرم و واقعا به این نتیجه رسیده ام که راه نجات ما همین دو منبع قرآن و نهج البلاغه و بازگشت محققانه و علمی به آنهاست.