جماران - امیرحسین کاکایی: کتاب و ادبیات از جمله مقوله های فرهنگی است که در آن مسئله ممیزی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی همیشه خبرساز بوده و شورای ممیزی و نظارت وزارت ارشاد نیز با توجه به سایر حوزه های دیگر مانند موسیقی و سینما در خصوص کتاب و ادبیات همواره سختگیری بیشتری را اعمال کرده که البته در طول سال های بعد از انقلاب اسلامی تفاوتی متناسب با دولت وقت داشته است و البته این مسئله در دوره های مختلف شاهد واکنش های مختلفی هم از سوی ناشرین و موئلفین بوده است. نظریه ای که در خصوص علت سختگیری ارشاد در خصوص کتاب و ادبیات در بین ناشرین و موئلفین مطرح است این است که بیشتر تحولات اجتماعی و سیاسی در سال های گذشته به دست اثار مکتوب به خصوص کتاب صورت گرفته و ادبیات و نشر همواره طیف عظیمی از اقشار مختلف جامعه را به عنوان مخاطب خود قرار داده و نویسندگان در دوره های مختلف وابسته به شرایط جامعه حرف های مهم و تاثیرگذاری را در قالب کتاب به دست مخاطبین آثار مکتوب رسانده اند. به طور مثل کتاب «فاطمه، فاطمه است» دکتر علی شریعتی که پیش از انقلاب اسلامی تاثیر بسیار زیادی بر آگاهی مردم و قوت درک سیاسی آن ها گذاشت، از سوی
سازمان اطلاعات و امنیت کشور در آن دوره بسیار تلاش شد که از انتشار این کتاب و رسیدن آن به دست مردم جلوگیری شود. از دیگر وظایف شورای نظارتی ارشاد، جلوگیری از انتشار کتاب هایی با محتوای ضعیف است که به نظر می رسد این امر نیز به درستی انجام نشده و حساسیت های ارشاد به مسائل سیاسی و خط قرمز های فکری خلاصه شده است. در خصوص این دو موضوع، مصاحبه ای با پرویز بیگی حبیب آبادی، شاعر و مدیر انتشارت ادبی «فصل پنجم» و از اعضای شورای نظارتی ارشاد صورت گرفته که به شرح زیر می باشد:
انتشارات «فصل پنجم» در مواجه با طیف سلایق مختلف در حوزه شعر به کدام سلایق برای حمایت و انتتشار کتاب توجه می کند؟
ما در انتخاب و گزینش اشعار از سلایق مختلف یک شورای داخلی داریم که با احترام به شعر و شاعرانگی اثر در مورد آثار بحث می کند. شعر یک هنر ملی سرزمین ما است و در پشت کتاب های ما هم می بینید که ما این جمله را می نویسیم جدا از کار تبلیغی که در پشت جلد کتاب ها صورت می گیرید و نوشته می شود «شعر، فصل پنجم زندگی است» این جمله نیز که درج می شود.
ما یک شورا داریم. کار به شورا می آید، شورا شعر را می خواند و بررسی می کند و دیدگاه های صادر می کند بدون توجه به حوزه ادبی آن اثر مثل حوزه پست مدرن و مدرن و حوزه های جدید مثل «پریتکه» که نوعی قالب شعری است که حداقل یک مصرع و حداکثر چهار مصرع در آن سروده می شود. به غیر از شعر در حوزه نقد و پژوهش هم فعالیت هایی صورت گرفته است و در کل هر موضوعی که مربوط به شعر است، در دستور کار ما قرار دارد.
شورا به شاعرانگی در شعر و ترانه نگاه می کند و سعی می کند که گزینش خوبی در انتخاب آثار انجام شود و معمولا گزینش ها بین 10 تا 15 تا است. یعنی اگر حدود 100 اثر برای بررسی در این شورا مطرح شود بین 10 تا 15 اثر برای انتشار انتخاب می شود و بقیه آثار به دلیل نداشتن استاندارد های مدنظر انتشارات «فصل پنجم» رد می شود. در آثار باید شاعرانگی شاعر مشهود باشد و فاکتور های لازم دیگر را داشته باشد و بعد این بررسی ها کتاب نمره ای از سوی شورا می گیرد که این نمره اگر به حد لازم برسد، کتاب برای انتشار انتخاب شود.
این شورایی که مربوط به بررسی صلاحیت کتب می باشد، صرفا به شاعرانگی آثار نگاه می کند یا به نام شاعر و خط فکری و سیاسی آن هم توجه می کند؟
هرگز این موارد مورد نظر ما نیست و ما فقط به اثر نگاه می کنیم و حوزه خط فکری و سیاسی شاعر مربوط به حراست وزارت ارشاد می باشد و ما اثری که استاندارد ما را رعایت کرده باشد به ارشاد می بریم و ارشاد یا آن اثر را نمی پسندد، یا به کلی رد می کند و یا اصلاحیه برای آن در نظر می گیرد. ما فقط به شاعرانگی نگاه می کنیم.
با این حساب آن مسئله ای که وزیر ارشاد در ابتدای کار خود، مبنی بر سانسور کتب توسط خود ناشرین عنوان کرد که واکنش های متفاوتی هم به همراه داشت و بعد هم به کلی متنفی شد، اگر اتفاق می افتاد در کار انتشارات مشکلات زیادی می کرد؟
اگر آن اتفاق می افتاد شاعر با ناشر در تعامل قرار نمی گرفتند بلکه در تقابل قرار می گرفتند. من فکر می کنم ناشران زیر بار این مسئولیت نمی رفتند. چون به هر حال ممکن است شعری از نظر من شعر کاملی در زمینه اجتماعی باشد اما از نظر ارشاد مسئله دار باشد. به نظر من بهترین روش همین روش شورای شعر است که آن ها نظارت لازم را داشته باشند که البته این میزان نظارت به دولت های مختلف بستگی دارد و شدت آن بسته به دولت است که حساسیت کم و زیاد می شود ولی مسئله، نظارت و ممیزی آثار توسط ناشران در حوزه کار انتشارات درست نبود.
به نظر شما بهتر نبود که با شعر و ادبیات هم مانند مطبوعات برخورد می شد و اجازه می دادند اثر چاپ و منتشر شود و بعد از بررسی فضای جامعه و رسانه ها در مورد آثار تصمیم گیری می کردند؟
انتشار روزنامه ها و مجلات با کتاب خیلی متفاوت است. روزنامه نامه روز است و محتویات آن تاریخ مصرف دارد و بعد از مدتی ارزش مطالب آن تمام می شود شاید روزنامه هایی باشند که مطالب آن ها تا صد سال هم قابل خواندن و نقل باشد اما نیاز جامعه به روزنامه و مطبوعات بسیار کوتاه است و پس از مدتی ارزش خود را از دست می دهد. اما کتاب اینجوری نیست و کتاب هرچه از زمان انتشار آن می گذر بیشتر دیده می شود. اگر روزنامه ای در انتشار مطلبی خطا کند، این خطا در انبوه نشریات دیگر و جریان های روز جامعه گم می شود اما در خصوص کتاب اینطور نیست و هرچه می گذرد آن خطا بیشتر دیده و مورد نقد واقع می شود. شما اگر به کتاب فروشی ها هم مراجعه کنید می بینید که کتاب های صد سال پیش را هم دارند اما خیلی کم پیش می آید کتاب فروشی بعد از این همه سال روزنامه ای را داشته باشد و اگر هم روزنامه چندین سال پیش باشد احتمال زیاد با محتوای ادبی است.
چرا مسئله ممیزی و نظارت محتوایی در حوزه نشر و کتاب به خصوص مسئله شعر نسبت به سایر حوزه های هنری مثل سینما، موسیقی و ... برجسته تر است؟ علت این حساسیت چیست؟
من که در حوزه شعر در وزارت ارشاد با این مسئله روبه روی هستم و نمی دانم در حوزه های دیگر چطور برخورد می شود اما دلیلش این است که شعر از آرایه های زیادی مثل مجاز، کنایه و تشبیه و... تشکیل می شود و شاعر به مدد قدرت تخیل و تصویر سازی می تواند خیلی از پیام های پنهان را آشکارا بیان کند به طوری که مخاطب خاص آن را درک کند و مخاطب عام آن را متوجه نشود. به همین دلیل حساسیت در حوزه شعر به خاطر تصویر سازی و زبان پیچیده بسیار بالاست. به طور مثال ما شعری داریم که می گوید: حاکم بغداد حکمی کرده می باید شنید/ تا که او باشد نباید کرد لعنت بر یزید! خوب این شعر با چندین شکل و معنای مختلف خوانده می شود و برداشت های مختلفی از می شود و یا مثلا آن بیت «شاید به خواب شیرین، فرهاد رفته باشد».این نوع زبان توام با پیچیدگی و کنایه باعث شده که وزارت ارشاد حساسیت خاصی در زمینه شعر و ادبیات داشته باشد.
ما در حوزه فرهنگ و هنر، روزانه با تولید انبوه محصولات فرهنگی و هنری هستیم که بعضا از فرهنگ مصرفی و اصطلاحا فرهنگ عامی جامعه به خصوص در ادبیات و موسیقی پیروی می کنند و این یک نوع آفت محسوب می شود. انتشاراتی ها مثلا «فصل پنجم» برای جلوگیری از انتشار فرهنگ مصرفی در حوزه شعر چه فعالیت هایی می توانند انجام دهند؟
شاعر اگر دارای هوشمندی لازم باشد می تواند روزمرگی جامعه را طوری مطرح کند که صد سال دیگر هم مخاطب داشته باشد. خیلی از شعرهای حافظ نقد زمان حال حافظ است. اگر شاعری بیاید در خصوص یک زلزله به اطلاعات ریز آن در شعر بپردازد طبیعی است که این شعر تاریخ مصرف دارد اما اگر بیاید به نوعی ماهرانه آن را بسراید طبیعی است که آن شعر می تواند در هر نقطه ای از جهان که زلزله بیاید ترجمه و منتشر شود. پس شاعر می تواند طوری شعر بگوید که هم نقد حال باشد و هم به جاودانگی و ماندگاری برسد و ما در انتشارات به این نوع آثار نگاه می کنیم و طبیعی است که از آثاری که تاریخ مصرف دارند حمایت نمی شود.
شورای انتشارات فصل پنجم بسته به شرایط روز و جامعه به دنبال ایجاد نوعی سیاست فکری در جمع آوری آثار است یا موضوعات برای آن در هر تاریخ و شرایطی فرق نمی کند؟
شاعر آزاد است. شاعر باید آزاد، فراسیاسی، فراجناحی باشد. شاعر باید در گذشته، حال و آینده خود زندگی کند. نمی شود پنجره های رو به افق شاعر بست و ذهن آن را معطوف موضوع خاصی کرد.
ناشران، چقدر به عنوان یک نهاد فرهنگی برای حمایت از فرهنگ کتابخوانی به خصوص در حوزه شعر و ادبیات فعالیت کرده اند؟
فرهنگ کتابخوانی به عوامل متعددی بستگی دارد. بخشی از این عوامل در اختیار ناشر است و بخش دیگر آن در اختیار مسئولان فرهنگی و تئوریسین های فرهنگی کشور است. آنچه که مربوط به فصل پنجم می شود این است که کتاب را با کیفیت بالا چاپ و منتشر کنیم طوری که در نگاه اول مهندسی چاپ کتاب به نظر آید و تلاش بر این بوده که از بهترین مواد اولیه برای یک کتاب استفاده شود. سعی می کنیم که در فضاهای مجازی حضور جدی داشته باشیم به طور مثل سایت های داخل و فیسبوک و... تا اطلاع رسانی در خصوص کتاب ها شود. کتاب را در اختیار منتقدین و اماکنی که به کتاب می پردازند مانند رادیو کتاب قرار می دهید و تا آنجایی که ارشاد اجازه دهد در نمایشگاه های شهرستان ها حضور بیابیم و این برنامه فعلی ما است و طبیعی است که در آینده ما برنامه های خیلی بیشتری در خصوص حمایت از فرهنگ کتابخوانی و اطلاع رسانی داریم به طور مثال راه اندازه سامانه پیامکی اطلاع رسانی از جمله برنامه های آینده ماست که انتشار کتب جدید به مخاطبین کتاب اطلاع رسانی شود. طبیعی است که در حوزه کتابخوانی این فعالیت ها تاثیر خواهد گذاشت. علت هم این است که شما وقتی به کتاب فروشی های شهرستان ها در گذشته می رفتید، در کتاب فروشی ها، کتاب شاعران قدیمی و پیشکسوت دیده می شد اما ما طوری در این 5 سال فعالیت کردیم که شعر جوان و کتب شاعران جوان دیده و استقبال شد.
چقدر تلاش برای این شد که شاعران گمنام اما مستعد کشور در مناطق محروم تربیت شوند و از آن ها و آثار آن ها حمایت شود؟
چاپ کتاب یک نوع حمایت است. فصل پنجم تاکنون 300 مجموعه شعر چاپ کرده که از این 300 مجموعه حدود 250 مجموعه مربوط به شاعران جوان است که اولین مجموعه چاپی شان بوده و خیلی از شاعران جوان به واسطه انتشار کتاب آن ها توسط انتشارات فصل پنجم به جامعه شعر معرفی شدند و آثار بعدی آن ها هم چاپ شد در حقیقت معدل سنی انتشارات فصل پنجم جوان است و این کار سختی است چون شما برای چاپ یک مجموعه شعر از یک شاعر بزرگ که به لحاظ کمیتی 600 تا 800 صفحه است یک بار به ارشاد مراجعه می کنید و یک بار صحافی و منتشر می کنید اما از نظر کمیتی برای یک شاعر جوان که کتاب آن 100 صفحه است همه این فعالیت ها باید 8 بار صورت بگیرد پس از نظر کمیتی هم کار سختی است. انتشار کتاب به جامعه مانند سِرُم است و باید قطره قطره وارد شریان های اصلی بدنه ی ادبیات کشور شود.
در این سال ها و دیدن سلایق و اقبال های مختلف، به نظر شما انتظارات مردم از یک انتشارات شعر چیست و در کل مردم دنبال چه نوع شعری هستند؟
مردم بیشتر به دنبال شعر های قالب دار به خصوص شعر های کلاسیک هستند و در قالب کلاسیک هم غزل و رباعی را انتخاب می کنند و در دو حوزه عاشقانه و مذهبی - آیینی ما مخاطبان زیادی را داشتیم و داریم.