«آیا سیاستهای وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در حوزهی صدور مجوز نشریات تغییر میکند؟» این شاید یکی از مهمترین پرسشهای اهالی رسانه دربارهی سیاستهای وزارت ارشاد در دورهی علی جنتی باشد.
به گزارش جماران به نقل از ایسنا، صدور مجوز برای نشریات توسط وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی منتقدان فراوانی دارد. بسیاری از اهالی رسانه معتقدند که انتشار یک نشریه نیازی به مجوز ندارد و نباید در برخورد با رسانهها سیاستهای پیشگیرانه اعمال شود، چون چنین اقدامی مخالف اصل آزادی بیان در رسانهها است؛ اما از سوی دیگر، در مادهی 10 قانون مطبوعات صرفا نشریهای اجازهی انتشار دارد که از سوی هیأت نظارت بر مطبوعات مجوز گرفته باشد و در مادهی 11 این قانون نیز رسیدگی به درخواست صدور پروانه و تشخیص صلاحیت متقاضی و مدیرمسوول برعهدهی هیأت نظارت بر مطبوعات گذاشته شده است. در این صورت، هیأت نظارت بر مطبوعات این اختیار را دارد که در صورت احراز نشدن صلاحیت شخص حقیقی یا حقوقی، برای آن مجوز صادر نکند.
این شرایط در حالی بر مطبوعات ما حکمفرما است که در بسیاری از کشورها، عقیده بر این است که مطبوعات به اخذ مجوز نیاز ندارند، بلکه اعلام و صدور اظهارنامه از سوی ناشر، برای اعلام موجودیت نشریه کفایت میکند؛ البته اگر در جریان انتشار، مرتکب عملی شود که به موجب قانون، جرم باشد، با آن برخورد میشود؛ ولی سختگیریهای قبل از انتشار وجود ندارد، به این مدل میگویند «سیاست تنبیهی».
با گذشت زمان، بسیاری از منتقدان از خواستهی خود کوتاه آمدند و به انتشار نشریات با دادن درخواست مجوز به هیأت نظارت بر مطبوعات عادت کردند؛ اما متأسفانه همین روند صدور مجوز نیز با اختلال و صف انتظار طولانی مواجه شد، بهگونهای که بسیاری از متقاضیان، بیش از پنج سال و حتی به گفتهی خود معاون مطبوعاتی وزارت ارشاد، 10 سال برای دریافت مجوز در صف انتظار ایستادند.
احسان بیگی - روزنامهنگار - یکی از کسانی است که از سال 1387 برای گرفتن مجوز انتشار نشریه اقدام کرده و تا کنون موفق به دریافت آن نشده است. او دربارهی روند صدور مجوز، ابتدا خاطرهای را نقل کرد: حدود سال 78 یا 79 که اوج شکوفایی مطبوعات بود، استادی داشتیم که برای انتشار یک نشریهی دانشجویی درخواست مجوز داد. در آن زمان او فرصت، توان، انگیزه و نیروی انسانی لازم را برای انتشار این نشریه داشت، اما نداشتن مجوز به او اجازهی فعالیت نمیداد. بعد از گذشت مدتی، زمانی مجوز به دستش رسید که شرایط اجتماعی و فرهنگی تغییر کرده و فضای انتشار نشریات دانشجویی متفاوت شده بود. بنابراین او مجوز نشریه را از هفتهنامه به فصلنامه و موضوع را به یک موضوع تخصصی محدود کرد.
بیگی با اشاره به گران شدن مجوز نشریات در مقاطعی، ادامه داد: صدور دیر به دیر مجوز انتشار برای نشریات یکی از دلایلی گران شدن مجوز است. زمانی مجوز به دست افراد میرسد که دیگر انگیزهای برای فعالیت ندارند و تصمیم به فروش مجوز خود میگیرند.
او دربارهی درخواست مجوز خود برای انتشار یک نشریه نیز توضیح داد: در سال 1387 با توجه شغل و رشتهی تحصیلیام که روزنامهنگاری است و با اطلاع از صف طولانی صدور مجوز، با یک آیندهنگری و مطالعه دربارهی موضوعات، درخواست مجوز دادم، اما تا کنون موفق به دریافت آن نشدم.
این روزنامهنگار با اشاره به شرایط شخص حقیقی برای دریافت مجوز، اظهار کرد: یکی از الزامات، نداشتن سوء پیشینه است. با توجه به اینکه در هیأت نظارت بر مطبوعات طبق همان پروندهی پنج سال پیش، شرایط من احراز میشود، ممکن است در این مدت، من خلافی مرتکب شده باشم، البته نگاه دیگری هم وجود دارد، من آن زمان مدرک کارشناسی خبرنگاری و هفت سال سابقهی فعالیت داشتم، اما اکنون مدرک کارشناسی ارشد و 12 سال سابقهی کار دارم. وقتی براساس همان پروندهی پنج سال پیش به درخواست من رسیدگی میشود، این نکات مثبت دیده نمیشوند و ممکن است براساس همان شرایط، برای من مجوز صادر نشود.
بیگی افزود: وجود این سکون، یکی از ایرادهای اساسی هیأت نظارت بر مطبوعات است، حتی من اطلاع دارم که برای افرادی مجوز صادر شده که دیگر در قید حیات نبودهاند؛ اما از سوی دیگر، روزنامههایی بودند که در مدت یک روز یا کمتر از آن، مجوز فعالیت گرفتند و این نشان میدهد که وجود «دوستان» در گرفتن مجوز میتواند تأثیرگذار باشد. من معتقدم اگر روند، قانونی است باید برای همه رعایت شود.
طولانی شدن زمان صدور مجوز موجب از دست رفتن انگیزه، سرمایه، نیروی انسانی و در حقیقت، زمینهی اصلی برای انتشار یک نشریه میشود و مجوز زمانی بهدست صاحب آن میرسد که گاهی حکم نوشدارو بعد از مرگ سهراب را دارد.
البته روند صدور مجوز در سه سال اخیر تسریع شده است. محمدجعفر محمدزاده - معاون مطبوعاتی وزیر ارشاد در دولت دهم - در اینباره گفته است: از ابتدای دولت دهم حدود دوهزار و 400 نشریه مجوز فعالیت گرفتهاند که این رقم بهتنهایی برابر با تعداد مجوزهایی است که در دولتهای هفتم، هشتم و نهم به نشریات داده شد.
او با اشاره به بهروزرسانی صدور پروانهها در این دورهی معاونت مطبوعاتی، اظهارکرده است: وقتی این پست را تحویل گرفتم، چهارهزار و 300 پرونده در نوبت تقاضا برای گرفتن مجوز بودند، در حالی که این زیبندهی نظام جمهوری اسلامی ایران نیست که این تعداد تقاضا در صف دریافت مجوز برای یک فعالیت فرهنگی باشد. بعضیها دهها سال در نوبت بودند، برای اینکه یک «نه» بشنوند. با تعامل خوب هیأت نظارت بر مطبوعات تلاش شد تا مجوز نشریات بهروزرسانی شود و حتی در قسمت تقاضاهای استانی و نشریات تخصصی، یک دور تعداد تقاضاها به صفر رسید. در بخش تقاضاهای عمومی نیز به دوهزار پرونده پاسخ دادیم. همچنین با اصلاح آییننامههای هیأت نظارت و همکاری مناسب، میبینیم این تقاضاها بهروزرسانی شدهاند.
بنابراین حتی خود شخص معاون مطبوعاتی نیز معتقد است که سالها در صف انتظار بودن برای گرفتن مجوز یک فعالیت فرهنگی، زیبنده نیست؛ اما این شرایطی است که با وجود همهی نازیباییهایش سالها بر مطبوعات و فضای رسانهیی کشور حاکم بوده و البته در سالهای اخیر کمی بهبود یافته است.
اما کسانی که نگاه امنیتی را با خود به حوزهی فرهنگ آوردهاند، به روند سریع صدور مجوز اعتراض میکنند که محمدزاده در این زمینه معتقد است: برخی انتقاد میکنند که نباید این تعداد مجوز به این راحتی داده شود؛ اما من معتقدم ما نباید امساک کنیم و اگر کسی توانست خود را در فضای رقابتی بالا بکشد، بسیار مناسب است و اگر هم نتوانست، از عرصهی فعالیت کنار میرود. بنابراین ما نمیتوانیم بهصرف احتمال رخ دادن یک اتفاق، از دادن مجوز خودداری کنیم.
بهنظر میرسد آن چیزی که بیش از هر چیز به اصلاح نیاز دارد، نگاه افراد به حوزهی مطبوعات است، چرا که مسوولانی با همین قانون مطبوعات در 12 سال، حتی دوهزار مجوز نیز صادر نکردند و مسوولانی هم دقیقا بر مبنای همین قانون، دوهزار و 400 مجوز صادر کردند.
در این روزها که علی جنتی تازه بر مصدر وزارت نشسته است، اهالی رسانه چشم به راه سیاستهای او در حوزهی رسانه نشستهاند. آیا روند برخورد با رسانهها بهتر میشود یا برخلاف گفتهی حسن روحانی - رییسجمهور - مبنی بر اینکه «دولت مردمی از رسانه آزاد نمیهراسد» رسانهها محدودتر میشوند؟