جماران | آخرین اخبار ایران و جهان، سیاست، اقتصاد و اندیشه

نگاهی به مقوله «گذشته» در فیلم «گذشته» اصغر فرهادی؛

از گذشته گریزی نیست ...

حسین محمددوست

کد خبر: ۲۹۸۶۱
از گذشته گریزی نیست ...

«علی مصفا: وقتی دستشان رو می شود اشتباهشان را قبول می کنند و عذرخواهی می کنند.
اصغر فرهادی: نکته همین است که آدم ها مقاومت نمی کنند.خیلی راحت و مستقیم عذر خواهی می کنند...در یک جای فیلم ماری به احمد می گوید تو یا حرف نزن یا اگر می زنی واضح بزن.دارد از غیر مستقیم گویی احمد آزار می بیند.این اختلاف فرهنگی ما با آنهاست.وقتی می گوییم اختلاف فرهنگی فکر می کنیم دو آدم از دو سیاره ی مختلف روبه روی هم قرار گرفته اند. نه،اختلاف ها همین قدر جزئی است و البته این جزئیات خیلی اهمیت دارند از نظر من...»

بخشی از مصاحبه دو نفره علی مصفا و اصغر فرهادی با حسین معززی نیا-مجله 24-تیرماه92 !P2!
مارسلینوس تاریخنگار عهد باستان گفتاری قصار دارد که می تواند ما را به «خوانش بین خطوط» سینمای اصغر فرهادی یاری رساند؛«یک انسان خردمند باید به گونه ای بنویسد که (اگرچه همگان کلمات او را متوجه می شوند) تنها افراد خردمند بتوانند منظور او را متوجه شوند.» و چه جای سوال که امروز والاترین مفاهیم از طریق تصویر منتقل می شوند نه از طریق نوشتار.
سینمای آوانگارد فرهادی در واقع از سال 1384 با ساخت فیلم ماندگار«چهارشنبه سوری» آغاز شد؛ درامی اجتماعی با الهام از شرایط جدید جامعه ایران که از پس داستانی نه چندان پیچیده به نقد جامعه ایدئوژیک زده آن روز ایران پرداخته بود اما هنر فرهادی آن بود که آنچه قرار بود در سالیان نزدیک پس از ساخت این فیلم در میان مردم رخ دهد را با بیانی سهل و ممتنع به تصویر کشید. نقابی زیبا از مفاهیم ارزشی قشری که طبقه ای از مردم با تکیه بر گذشته خود برای خویش ساخته بودند در این فیلم با هنرنمایی هرچه تمام تر برداشته شد و این آغازی بود برای سینمای اجتماعی پر از جزئیات اصغر فرهادی.

اما امروز فرهادی با ساخت فیلم جهانی «گذشته» چه می خواهد بگوید؟
فرهادی در مصاحبه ای دغدغه اصلی اش از ساخت «گذشته» را اینگونه بیان می کند:«اصلا تکلیف ما با گذشته مان چگونه است؟آیا باید برگردیم به عقب نگاه کنیم و بپذیریم این گذشته همیشه همراهمان باشد یا طلاقش بدهیم و به آینده فکر کنیم؟»(مصاحبه با اندیشه پویا-خرداد و تیر 92)
بگذارید نگاهی کنیم به شخصیت های فیلم«گذشته» و پاسخ را از آنها دریافت کنیم:

ماری: زنی آرژانتینی تبار که سومین شریک زندگی اش(سمیر) را گویا تنها برای تسلای خاطر خود انتخاب کرده و تقاضای بازگشت شوهر سابقش(احمد) را نیز برای انتقام از او به خاطر ترک نابهنگامش. ماری نتوانسته گذشته خود را فراموش کند اما توانسته خود را به فراموشی بزند البته تا زمانی که گره اصلی داستان گشوده می شود و وی در تردید قرار می گیرد که آیا رابطه اش با سمیر منجر به خودکشی سلین(همسر در کما سمیر) گشته یا نه؟ ماری تا انتها در این برزخ به سر می برد و حتی هنگامی نیز که ظاهرا تقاضای احمد برای توضیح ترک غیر منتظره اش را رد می کند و می گوید گذشته را فراموش کرده به آرامش نمی رسد. ماری در تلاش است تا گذشته خود را «کتمان» کند اما آیا مگر می شود؟
سمیر: مردی تودار و سختگیر که ریشه ای الجزایری دارد و هم چون ماری در برزخی گنگ فرو رفته است. سمیر زمانی تلاش می کند از برزخ بیرون بیاید که می فهمد احتمالا رابطه او با ماری بوده که منجر به خودکشی سلین گشته است. همین تردید کافیست که او «مسئولیت» اشتباه احتمالیش را بپذیرد ولی او می کوشد تا از بار این مسوولیت بکاهد و افسردگی سلین و بی توجهی اش به خود را مستمسکی برای رابطه پنهانی با ماری قرار دهد. فرهادی در مصاحبه ای به نظر می رسد وضعیت سمیر را اینگونه شرح می دهد:«در مورد خاطرات تلخمان که خود در آن مسوول بوده ایم دست به تحریف و تغییر می زنیم و گاهی اینقدر این روند ادامه پیدا می کند که آنچه به عنوان گذشته مرور می کنیم هیچ نسبتی با اصل واقعه ی رخ داده ندارد»(مصاحبه با مجله فیلم- مرداد92) !P1!

احمد: احمد بومی ترین شخصیت قصه برای ماست. احمدی که فرهادی گذشته او را در فیلم «درباره الی» برای ما به تصویر کشیده ولی ما چندان از جزئیات گذشته اش و چرایی بازگشتش به ایران در چهار سال پیش مطلع نیستیم و باید با تاکتیک خوانش بین خطوط سر از گذشته اش دربیاوریم! تاریخ ثبت طلاق 2012 عنوان می شود پس ما می توانیم زمان بازگشت احمد را 4 سال پیش از آن یعنی سال 88 فرض کنیم؟ اما احمد چرا آن سال به ایران بازگشته و چرا به پاریس بازنگشته؟ مشخص نیست و حتی یکبار نیز که می خواهد در انتهای فیلم برای ماری توضیح دهد ماری قبول نمی کند. ماری «توضیح» نمی خواهد، نیاز به دلداری و عذرخواهی دارد، فعلی که مشخصا تنها احمد از آن در فیلم سرباز می زند. فرهادی در این باره می گوید:«شاید شخصیت ماری توقع دارد احمد بابت گذشته اش عذر خواهی کند، به جای اینکه بگوید من توضیح می دهم که چرا چهار سال پیش تو را رها کردم و رفتم، ولی احمد این کار را نمی کند. یکی از تفاوت هایی که احمد با بقیه شخصیت ها دارد این است که بابت گذشته از کسی عذرخواهی نمی کند و چیزی را نمی پذیرد»(مصاحبه با مجله تجربه-اردیبهشت و خرداد92) و این خویی است که احمد از شرق به غرب برده است، سکانس سکوت وی در برابر خروش ماری که می گوید: «تو دیگر هیچ چیز نگو!» ما را دوباره به تقلا برای حلقه های مفقوده فیلم که دال بر مقصر بودن احمد است وادار می کند. احمد سرنوشتی تقریبا مشابه سمیر رقیب عشقی اش دارد، سعی می کند گذشته را آنگونه که می خواهد نه آنگونه که هست بخواند، گذشته را کتمان نمی کند اما اقرار به تقصیر خود نیز نمی کند اما آنچه را خود از سر غرور انجام نمی دهد برای دختر ماری،لوسی تجویز می کند؛ اعتراف کن تا رستگار شوی!
لوسی: شخصیت پارادوکسیکال قصه ما، که به نوعی مسبب تمامی مصائب داستان است چرا اوست که ایمیل های ماری به سمیر را پنهانی به زن سمیر، سلین فروارد کرده است. لوسی دختری بلژیکی تبار که فرزند ماری از همسر اولش است رابطه ای عاطفی با احمد دارد هر چند عدم وجود مابه ازای بیرونی از سابقه این رابطه بدون کاشتن نقاط راهنمایی از معدود نقاط ضعف فیلمنامه قوی فرهادیست. احمد است که به درخواست ماری درصدد حل مشکلات بر می آید و مشفقانه لوسی را به اقرار به خطایش وا می دارد. لوسی که پس از اعتراف با واکنش پرخاشگرایانه مادرش مواجه شده است پس از خروج از منزل با احمد مشاجره ای لفظی پیدا می کند که به نظر می رسد نقطه عطف فیلم است. "لوسی: تو بودی که گفتی به ماری بگم" احمد پاسخ می دهد "اگر نمی گفتی باید تا آخر عمر عذاب می کشیدی" و لوسی پاسخ می دهد" یعنی الان دیگه عذاب نمی کشم؟"
سوالی تلخ که تماشاگر را هم چون احمد به فکر فرو می برد. البته این تلخی برای مدت کوتاهی است و فرهادی با نمایش لبخند رضایت لوسی هنگام بازگشت احمد به ایران، با زبان بی زبانی می گوید که عذاب لوسی پایان یافته است. در واقع فیلم نامه فوق العاده فرهادی از متهم ردیف اول داستان یک قهرمان می سازد و به ما نشان می دهد که اقرار به اشتباه و پذیرش مسوولیت شاید نتواند گذشته را جبران کند اما قطعا آینده روشنی را به ما نوید می دهد.

انتهای پیام

دیدگاه شما