بیش از یکصد سال است که ایران از نظر آموزشی، برخوردار از دو سیستم آموزشی شده است. قبل از تاسیس دارالفنون که آن را مادر نظام آموزش در ایران میدانند. مردم صرفاً از طریق نظام حوزوی با سواد میشدند. اما بیش از یک دهه از پادشاهی ناصرالدین شاه گذشته بود که سیستم جدیدی پایهریزی شد تا در آن طب، فیزیک، معدن و سپاهیگری و سایر ره آوردهای علمی اروپا، به فرزندان ایران آموزش داده شود.
اگرچه به مرور تدریس بعضی از دروس حوزوی مثل الهیات و فلسفه و عربی نیز به آن اضافه شد، ولی قدرت دارالفنون که از پشتوانه همه جانبه دربار و شخص شاه برخوردار بود، به قدری بود که توانست جای پای خود را چنان محکم کند که حوزویان نتوانند جلوی رونق و نفوذ آن را بگیرند. واقعیت این است که در دوران قاجار، آموزگاران دین و فلسفه و فقه و اصول، بدون این که همانند دوره پهلوی تحت فشار باشند، از توان بالایی برای ایستادگی در مقابل رقیب نو پای خود نداشتند. در این که حوزویان با ورود معلمان اتریشی و فرانسوی و انگلیسی برای آموزش نوجوانان و جوانان مسلمان، موافق بودند یا مخالف اتفاق نظر وجود ندارد، اما ماندگاری، قدرتمندی و فراگیری آثار دارالفنون نشان میدهد که مخالفان آن چندان که باید و شاید، به عرصه زور آزمایی پای نگذاشتند و همچنان در حوزههای علمیه به تدریس قدیمه مشغول و شاید هم سرگرم بودند.
با انقراض سلسله قاجار و برآمدن پهلوی، همانهایی که تربیت شده دارالفنون و بعد از آن دانش آموخته مدارس اروپایی بودند، به همراهی برخی از روحانیون تحولخواه، به توسعه دانشگاهها و رشتههای گوناگون علمی و ادبی و هنری همت گماشتند و از تصمیم مدرنسازی رضا شاه بهره گرفته و نظام آموزشی غیر حوزوی را با فرهنگی متفاوت و متضاد با آنچه بود، گسترش دادند، به گونهای که تقاضای تحصیل در دانشگاهها، چندین برابر شد و شاید صدها برابر تقاضای ورود به علوم اسلامی و دروس حوزوی شد و به امروز رسید که شاهد آن هستیم.
حوزویان و دانشگاهیان، یعنی دانش آموختگان دو سیستم آموزشی موجود، تا پایان دوره قاجار نه تنها مزاحمتی برای همدیگر نداشتند بلکه در رخدادهای مهمی چون قیام تنباکو و نهضت مشروطه، دوش به دوش هم ایستادند و حرف مشترکی زدند، اما از سالهای آغازین حکومت پهلوی، در پی اعمال یک سری سیاست های مدرن سازی، به ویژه در احوال شخصیه، موضوع قضا، دولتی کردن ثبت ملک و اداره وقف و نظایر آن، بین طلاب و فضلای قم از یک طرف و دانشجویان و اساتید دانشگاه که ملهم از حامیت بودند، از طرف دیگر اختلافاتی بروز کرد و این اختلافات به ایجاد فاصله بین حوزه و دانشگاه انجامید و بعضاً به مقابله با یکدیگر کشیده شد.
امام خمینی با یادآوری خاطرات خود برای بعضی از روحانیون جوان گفتهاند: شما زمان رضا خان نبودید، آن ها به واسطه نقشه خارجی چنان کردند که آخوند نمی توانست نفس بکشد، اما نقشه آنها برای جدا کردن روحانیت از مردم نگرفت مگر در یک مورد که موفق شدند روحانیت را از دانشگاه جدا کنند، یک روحانی حق نداشت از یک دانشگاهی حرف بزند، میگفتند حرف نزن، مارکسیست است.
دانشگاهی همینطور فکر میکرد که آخوندها را انگلیسیها آوردهاند! از نظر دانشگاهی آخوند یا درباری بود یا برگزیده انگلیس. ( سخنرانی در جمع روحانیون ، 57/11/17)
رهبر کبیر انقلاب با این تصور که از فاصلهدار بودن روحانیون و دانشگاهیان در ذهن و خاطره داشت، در دوران نهضت خویش یکی از برنامههای خود را از نزدیک کردن این دو قشر مهم و تاثیرگذار قرار داد. نمونهای از این تلاش موفق را که چندین سال پیش از پیروزی انقلاب بیان داشتهاند، چنین است: امروز حوزه قم، حوزه مشهد و حوزههای دیگر موظفند که اسلام را ارائه بدهند و این مکتب را عرضه کنند... مخصوصاً به گروهی دانشگاهی و طبقه تحصیل کرده. دانشجویان چشمشان باز است، شما مطمئن باشید اگر این مکتب را عرضه نمائید و حکومت اسلامی را چنان چه هست به دانشگاهها معرفی کنید، دانشجویان از آن استقبال خواهند کرد. دانشجویان با استبداد مخالفند، با حکومتهای دست نشانده و استعماری مخالفند، با قلدری و غارت اموال عمومی مخالفند، با حرام خواری و دروغ پردازی مخالفند، با اسلامی که چنین طرز حکومت اجتماعی و تعلیمی دارد هیچ دانشگاه و دانشجویی مخالفت ندارد ... ( کتاب ولایت فقیه، ص177)
این گونه رهبری نهضت، زمینهسازی کردند که دو قشر روحانی و دانشگاهی، نگاههای اشتباه خود را به یکدیگر، تغییر دهند و دست در دست هم نظام شاهنشاهی را بر اندازند و نظام اسلامی را جایگزین آن کنند. تجربه حضور حوزویان و دانشگاهیان همراه مردم در مبارزات اسلامی منتهی به پیروزی بر نظام شاهنشاهی، نشان داد که تلاش امام و همراهان ایشان به ثمر نشسته است. پیش از آن، یعنی سالهایی که رهبر انقلاب در تبعید عراق به سر میبردند، علاوه بر خودشان که با دانشجویان ایرانی خارج از کشور و بعضی از دانشگاهیان داخل کشور مرتبط بودند، شاگردان خاص ایشان از جمله آیتالله منتظری، استاد مطهری و دکتر بهشتی در ایران با دانشگاهیان و دانشجویان ارتباط تنگاتنگ داشتند و دیگران به ویژه طلاب جوان را نیز ترغیب میکردند به دانشجویان و دانشگاهیان نزدیک شوند و فاصله این دو قشر مهم در جامعه را کم نمایند. استاد مرتضی مطهری و دکتر محمد مفتح که دو چهره روحانی شاخص و از رهروان راستین امام خمینی بودند، در دانشگاه به تدریس پرداختند که نمونهای از وحدت دانشگاه و حوزه را هم نشان دهند.
پس از پیروزی انقلاب اسلامی، سیاست تشویق و ترغیب دانشجویان و طلاب برای وحدت بین خودشان ادامه داشت و به نقطهای روشن رسید. بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، چند ماه پس از پیروزی، خطاب به روسای دانشگاهها فرمودند: روحانیون با دانشگاهیها یک مسیر را دارند و مسئولیت این دو طیف از همه طوایف دیگر بیشتر است. چناچه شغلشان شریف تر است. برای اینکه با شغل دانشگاهی و روحانی اگر چنانچه به شرایط عمل بشود، انسان درست میشود. ( 58/3/3)
شش ماه پس از این سخنرانی امام، یکی از چهرههای روحانی و از شاگردان امام، که در دانشگاه تدریس میکرد و در مسجد با دانشجویان دمساز بود، یعنی آیتالله دکتر محمد مفتح، در زمانی که رئیس دانشکده الهیات دانشگاه تهران بود، جلوی درب همان دانشکده به شهادت رسید. در پی شهادت دکتر مفتح، امام خمینی و شخصیتهای دیگر از آن شهید تجلیل کردند.
در پی این دغدغه، برای مشخص کردن یک روز به نام روز «وحدت حوزه و دانشگاه» به اولین سالگرد شهادت دکتر مفتح رسید و آن را به نام روز وحدت حوزه و دانشگاه نامگذاری کردند. این نامگذاری باعث شد که هر سال در سالروز شهادت آیتالله دکتر محمد مفتح، سمینارها، جلسات و بعضی اقدامات وحدت آمیز دیگر که به نزدیک کردن دانشگاهیان و حوزویان منجر شود، برگزار و اجرا میگردد.
در مقابل تلاشهای صورت گرفته که بر اساس دیدگاههای امام خمینی بوده و هست عده معدودی از چهرههای متعلق به حوزه علمیه قم یا مشهد یا اصفهان حرف ها که می زنند یا اقداماتی به عمل می آورند که نه تنها این وحدت را خدشه دار می کند، بلکه باعث فاصله گرفتن این دو مرکز مهم علمی و آموزشی از یکدیگر میشود. اتفاقاً شناختی که امام خمینی از این افراد داشتند، هیچ مسئولیتی را در دوران حاکمیت خود به آنان واگذار نکرد، اما پس از رحلت ایشان، این گونه چهرهها فرصت را غنیمت شمرده، اهداف خود را پیگیری میکنند، دغدغهای که همان ماههای بعد از پیروزی برای رهبری انقلاب از رفتار چنین افرادی پیش آمده بود در جملات زیر محسوس است؛
امام خمینی در دیداری که با طلاب و دانشجویان مشهد داشتند فرمودند: توطئهای است برای این که شماها را از هم جدا کنند، دو قشر برادر را با هم مختلف کنند، دو قشر مغز متفکر را از هم جدا کنند، اگر از هم جدا شوید، نه اینها ازشان کار میآید، نه شما. شما خیال کنید که دانشگاهی بدون این قشر میتواند کار بکند؟ نه. این ها (روحانیان) هم خیال کنند که همش ما هستیم و دانشگاهی نیست. نخیر اشتباه است. دو قشر باید با هم جوش بخوردند. (58/6/14)
کسانی که امروز به دنبال حذف ایدههای اجتماعی مطرح شده در بدو انقلاب اسلامی هستند و در حوزهاند، نمیخواهند دانشگاه و روشنفکران متعهد و متدین برخاسته از دانشگاه در مقدرات کشور نقش آفرینی کنند، به هر بهانهای دانشگاهیان را سرزنش مینمایند و از آنها در جامعه به بدی یاد میکنند. هنوز فراموش نکردهایم که یک از چهرههای شاخص حوزه علمیه قم در سخنرانی قبل از خطبه نماز جمعه در دانشگاه تهران گفته 90 درصد استادان دانشگاهها اعتقادی به دین و اسلام ندارند ( نقل به مضمون: اینگونه اظهار نظرهای بی اساس از دیدگاه دانشجویان و دانشگاهیان یک نوع فاصله انداختن بین حوزه و دانشگاه تلقی میشود و بر خلاف منش و سفارشات مرحوم امام خمینی و مرحوم آیتالله منتظری است. از طرفی در چند سال اخیر با دانشجویان و دانشگاهیان منتقد که از نیروهای متعهد جامعه هستند برخوردهای نامناسبی صورت گرفته و آنان را از تحرک اجتماعی و فرهنگی که لازمه بروز خلاقیت علمی، سیاسی، اجتماعی و فرهنگی است، انداختهاند. این اقدامات از نظر افکار عمومی میتواند یک نوع تقابل بین حکومتی که در اختیار روحانیون است و دانشگاهیانی که وظیفه روشنگری دارند تعبیر میشود، در
صورتی که امام خمینی، طلاب و روحانیون را از این گونه برخورد با دانشگاهیان بر حذر میداشتند. اقدامات خود سرانهای که در حال حاضر علیه دانشگاه و دانشگاهیان تحت عناوین گوناگون صورت میپذیرد، از آفات وحدت حوزه و دانشگاه است. چنانچه این نوع اقدامات متوقف نشود، اهداف امام خمینی و شاگردان دلسوز او مورد تعرض قرار میگیرد. بنیانگذار جمهوری اسلامی و دوستداران آن مرحوم، برای وحدت حوزه و دانشگاه تلاش زیادی کردهاند که شایسته است برای همیشه به آن تلاش توجه گردد و بها داده شود. این مهم بر عهده متولیان این دو مرکز علمی و آموزشی است که نگذارند مخالفان وحدت، راههای گذشته و افکار قشری خود را دنبال نمایند و خصوصاً در میان حوزویان قدرت پیدا کنند. در این صورت، این جامعه روحانیت و نهاد حوزه است که زیان میبیند.