گفتمان روشنفکری دینی در طول چند دهه اخیر بحثهای زیادی را به همراه داشته است. این نظریه چه از سوی موافقان که معتقدند روشنفکری دینی پلی است بین شریعت و مدرنیته که میان این دو تعادلی مثبت ایجاد میکند و چه از سوی مخالفینی که معتقدند مدرنیته و شریعت دو واژه اساساً متناقض هستند، همیشه جای بحث و جدل بوده است. بدون تردید تشیع بر پایه عقلانیت شکل گرفته و از این رو موافقان روشنفکری دینی با ارائه تفسیر خود از این موضوع سعی بر ایجاد پیوند بین دو واژه روشنفکری و دین دارند.
به گزارش پایگاه اطلاعرسانی و خبری جماران به نقل از شفقنا، حجت الاسلام و المسلمین دکتر محمد مقدم نیز از موافقان بحث روشنفکری دینی است. وی با تاکید بر اینکه نباید بر روی واژهها بحث کرد، معتقد است که روشنفکر دینی زمانه خود را میشناسد و در عین حال دغدغه دینی نیز دارد؛ بنابراین به جای بازی با واژهها میتوان روی مفهوم بحث کرد و در نهایت گفت که روشنفکر دیندار، کسی است که میخواهد تفسیری از دین ارائه کند که نه تنها با کرامت انسان و اخلاق انسانی در تناقض نباشد، بلکه دین در مباحث اجتماعی، اقتصادی، سیاسی، فرهنگی و... نیز کارآمد باشد.
حجت الاسلام و المسلمین دکتر محمد مقدم، معاون امور بین الملل موسسه تنظیم و نشر آثار حضرت امام خمینی(س) با اشاره به این که دو عنوان و مقوله، عنوان «روشنفکری دینی» را تشکیل میدهند، به خبرنگار شفقنا گفت: عناوین و مفاهیمی که در بررسی این بحث با آن روبه رو میشویم، یکی روشنفکری و دیگری مفهوم دین است. روشنفکر طبق اصطلاح (Intellectuelité) که پیشینه ظهور زمانی آن به دوران تحولات فرانسه معطوف میشود، معنایی است جدید و مدرن، درست مثل خیلی از مقولات و مفاهیم دیگر مانند دموکراسی، حقوق بشر، تفکیک قوا و... که عمده آنها در عصر جدید مطرح شدند.
دکتر محمد مقدم در ادامه با بیان اینکه در فرآیند استخراج مفاهیم مدرن از عمق دین با یک چالش و امری غیر معقول مواجه هستیم، اظهار داشت: ما مدعی نیستیم که این مفاهیم از متن و عمق دین استخراج میشود، بحث بر این است که نگاه دین و شریعت و اساسا اندیشه دینی به این معقولات و مفاهیم چگونه است؟ شاید حرف کسانی که مدعی هستند روشنفکری دینی مفهومی متناقض است جای بحث هم داشته باشد.
وی با تاکید بر اینکه فرد روشنفکر، انسانی درد شناس و دردمند است که دغدغه درمانگری دردهای زمانه خود را دارد، ابراز داشت: روشنفکر یا (Intellectuelité) از آن جهت که در زمان خودش زندگی میکند، لذا دردها و دغدغههای زمان خودش را میشناسد و به آنها آگاه است، فرد روشنفکر نسبت به جامعه خود احساس تعهد و مسئولیت میکند. به بیانی ساده تر روشنفکر از زمان و دنیای خود غافل و جدا نیست.
مقدم در ادامه گفت: وقتی که میخواهیم این نگاه را در حوزه دین مطرح کنیم باید ببینیم که یک انسان روشنفکر، که دیندار هم میشود و نسبت به باورهای دینی هم یک نوع قرابت و نزدیکی دارد، چه توقعی و نگرشی نسبت به دین دارد؟
معاون بین الملل موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(س) با بیان اینکه بهتر است از واژه روشنفکر دیندار به جای روشنفکر دینی استفاده کنیم، ادامه داد: آیا صرف اینکه یک روشنفکر دیندار دین را در یک پهنه تاریخی ببیند و مبتنی بر یک سری از تعالیم و دستورات ببیند، بدون آنکه این تعالیم و دستورات نه ناظر به زمانی باشد که فرد روشنفکر دیندار در آن زندگی میکند و نه توانایی حل بحرانها و دغدغهها و دردهای زمان فرد روشنفکر را داشته باشد، میتواند مفید باشد؟ طبیعتا یک فرد روشنفکر و دیندار نمیتواند نسبت به دین چنین نگاه و نگرشی داشته باشد.
وی با اشاره به نگاه فرد روشنفکر به مسائل دینی، گفت: من معتقد هستم، نگاهی که روشنفکر به دین دارد مبتنی بر خواستهها، تواناییها و قابلیتهایی است که بن مایه های فکری فرد روشنفکر بر اساس آن، تعریف میشود. روشنفکر به حوزه دین آنگونه نگاه میکند که دین پاسخگوی نیازهای زمانش باشد. یعنی دین را نمیتواند بازنشسته یا منفک از مسئولیتها، دغدغهها و دردهای چالش برانگیز زمانه خودش بداند.
او در ادامه با اشاره به اینکه تلقی روشنفکر از دین در سه چیز خلاصه میشود، بیان کرد: اولین تفسیر و توجیه و نگاه روشنفکر به دین نگاهی انسانی است. دومین نگاه او به دین نگاهی اخلاقی است. یعنی دین در چالش با اخلاق نباشد و سوم اینکه نگاه یک روشنفکر به دین، نگاهی کارآمد است. بدین معنا که روشنفکر دیندار دین را به گونهای تبیین و تفسیر میکند که این دین توان پاسخگویی و حل مسائل را دارد.
مقدم با بیان اینکه تحلیل و تفسیر یک روشنفکر از دین و مبانی دینی با برداشت یک انسان غیر روشنفکر متفاوت است، اظهار کرد: اگر دین مدعی است که در عرصههای مختلف زندگی بشر مثل سیاست، اقتصاد و... جولانگاهی دارد و آن را تعریف میکند؛ این دین باید به گونهای در این جولانگاه وارد شود که پاسخگو باشد، برای روشنفکر قابل قبول نیست قواعد و ضوابطی از دین مطرح کند که نه تنها هیچ گونه کارآمدی نداشته باشد بلکه هیچ ارتباطی به زندگی انسانی و اخلاق انسانی پیدا نکند.
او ادامه داد: روشنفکر دین را به عنوان یک مقوله انسانی تفسیر میکند؛ بدین معنا که دین آمده است برای رهانیدن انسان از کجیها و ناراستیها، روشنفکر دین را در خدمت انسان میبیند و نه انسان را در خدمت دین. دین آمده است به انسان و مبانی انسانی کمک کند و به همین خاطر هیچگاه در نگاه و بینش یک روشنفکر به دین، مسائلی مطرح نمیشود که با مقوله انسان و ماهیت انسان متفاوت باشد.
مقدم با اشاره به اینکه یکی از چالشهای بسیار جدی در حوزه دین و دنیای مدرن مسئله حقوق بشر است، گفت: بعد از جنگ جهانی به خاطر مشکلاتی که به وجود آمده بود نخبگان و عقلای جامعه جهانی چارچوبی را برای حقوق بشر مدون کردند که این معیارهای و جای گیری در این چارچوب نژاد یا رنگ پوست نبود، بلکه نوع بشر در آن یکسان بودند؛ نگاه سنتی دینی ممکن است بگوید دین برای انسان مومن و انسان کافر دو نوع حقوق را تعریف کرده، اما یک روشنفکر برداشت و تحلیلی را از دین ارائه میدهد که این مسئله را تا حدی حل کند. این بدان معناست که ظرفیت دین این قدرت را دارد که یک روشنفکر با توجه به دین خود چنین تحلیلی را ارائه میدهد.
معاون امور بین الملل موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(س) در ادامه افزود: یک روشنفکر دیندار میگوید، بنیاد دین به عنوان پدیده ای آسمانی بر توحید و کرامت انسان است. بنیاد دین بر این است که رابطه همه انسانها با خداوند بزرگ، رابطه ای یکسان است. معنایی ندارد که دین حقوق دوگانه برای بشر لحاظ کند لذا تفسیری از حقوق بشر ارائه میکند که مبتنی بر حقوق بشر دنیای مدرن باشد. روشنفکر میگوید این حقوق بشر برای انسان به ماهو انسان است. من در دینم میتوانم آنگونه به دینم نگاه کنم که این حقوق برای انسان و ماهوالانسان باشد. پس نگاه یک روشنفکر متدین در مسئله حقوق بشر، تفسیری انسانی است.
وی تصریح کرد: ممکن است این سوال مطرح شود که آیا دموکراسی با دین سازگار است یا خیر؟ من اشاره میکنم به قول یکی از بزرگان که باید ببینیم چه کسی میخواهد از دموکراسی سخن بگوید؟ اگر یک انسان روشنفکر دیندار به معقوله دموکراسی نگاه کند، طبیعتا نگاهی از دین ارائه می دهد که در مسیر و در مجرای دموکراسی قرار میگیرد و تناقضی میان مبانی دین و دموکراسی به وجود نمیآید.
مقدم معتقد است مهم ترین مسئلهای که برای یک روشنفکر مطرح است جایگاه اخلاق است؛ در تمام پهنههای زندگی، از سیاست و اجتماع گرفته تا زندگی خانواده و فردی.
وی در ادامه اظهار میدارد: نگاه یک روشنفکر دیندار به دین نگاهی اخلاقی است چرا که روشنفکر میزگوید دین من غیر از اخلاق چیز دیگری نیست. یک روشنفکر از فقهی سخن میگوید که در چارچوب اخلاق باشد نه بریدهای از اخلاق یا در تقابل با اخلاق و نیز از سنتی سخن میگوید که در چارچوب اخلاق بنا شده باشد و دینی که مبتنی بر اخلاق باشد.
او همچنین با تاکید بر کارآمد بودن دین در نگاه روشنفکر دیندار، تصریح کرد: روشنفکر دین را به گونهای تبیین و تفسیر میکند که برای عموم جامعه کارآمد باشد. ممکن است بعضی بگویند بیشتر قوانین و ضوابطی که در دین وجود دارد، مانع کارآمدی میشود! ممکن است برخی از قواعد و اصول برای دنیای سنت بوده، حال اینکه دنیای مدرن چیز دیگری است. ولی روشنفکر دیندار ظرفیتی از دین را لحاظ می کند که بتواند کارآمد باشد.
مقدم در ادامه گفت: به عقیده بیشتر فقها بخشی از قواعد فقهی و دستوراتی که در دین آمده بخشی از آن تاسیسی و بخشی امضایی هستند. به عبارت دیگر شارع مبتنی بر نیازهای جامعه و زمانه خودش بعضی از قوانین را وضع و امضا کرده است. این نشان میدهد که دین ظرفیت این را دارد که بر اساس نیازهای جامعه، زمان و تاریخ بتواند قواعدی را بر اساس اصول کلی وضع بکند.
معاون امور بین الملل موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(س) درباره دستاوردهای روشنفکری دینی ابراز کرد: جامعه ایران جامعهای فوقالعاده دینی است. در یک جامعه دینی که به باورها و نگرش های سنتی پایبند است و ارزشهای خود را در آن باورها تعریف میکند، به راحتی نمیشود بعضی از فضاهای گفت وگو که رنگ دیگری جز شنیدهها یا مسایل طرح شده در دنیای سنت داشته باشد، را مطرح کرد. باید این مسئله را لحاظ کرد که طعنه زدن به دیدگاه های سنتی این جامعه کار بسیار سختی است.
حجت الاسلام مقدم با اشاره به گذشت سه دهه از انقلاب اسلامی ایران و دستاوردهای ارزشمند آن در حوزه روشنفکری دینی گفت: در طول حیات انقلاب و جمهوری اسلامی برای بسیاری از صاحب نظران، برخی از افقها گشوده شده یا لااقل به برخی از مسایل رسیدند. همین که شما این سوالها را از من به عنوان یک روحانی مطرح میکنید و من به عنوان یک روحانی دانشگاهی این مسایل را بر زبانم جاری میکنم، یک دستاورد بزرگ است. اینها مسایلی است که شاید سی سال قبل طرح آن نیز برایم مشکل بود و گوش عمومی جامعه ما هم توانایی شنیدن آن را نداشت. حداقل این گوش ها فراوان تر میشود.
وی ادامه داد: به نظر من امروز جرائت و جسارت طرح برخی از مسائلی که به نوعی رنگ و لعاب غیر سنتی دارد، به وجود آمده است.ما به این نتیجه رسیده ایم که حداقل در حوزه مسائل دینی باید در بعضی از جزئیات تجدید نظر کنیم؛ مسائلی از قبیل خانواده، حقوق، مسائل اجتماعی و... شاید بحث روشنفکری دینی خیلی فراگیر نشده باشد ولی جوانه های رویش آن در بستر عقاید اجتماعی کاملا مشهود است.
مقدم با اشاره به حوزههای علمیه و نقش بی چون و چرای آنها، افزود: اگر حوزه های ما برای روشن تر شدن، هنوز خودش را مجهز و مسلح نکرده، به این خاطر است که بیشتر در مشی سنتی دین حرکت میکنند. ولی دنیای مدرن بسیاری از اندیشههای خود را به ما تحمیل میکند به عبارت دیگر بشر در پروسه زمان، ناخواسته به یک سری از آگاهیها و روشن بینیها میرسد که طبیعتا این مسئله در حوزه دین هم تاثیر گذار خواهند بود.
مقدم از «روشنفکر دینی» به عنوان یک جریان یاد کرد و گفت: ممکن است این جریان حامل هایی داشته باشد به عنوان برخی از شخصیت ها، ولی آگاهی همچنان به راه خود ادامه میدهد، روشنفکری نوعی آگاهی و یک نوع علم به زمان و مسایل نوظهوری در زمان و مقطعی است که انسانها در آن زندگی است. جریان روشنفکری دینی هیچگاه تمام نشده، بلکه رشد و بالندگی اش در حال شکوفایی است.
او با اشاره به اینکه ممکن است در راه بیان آسان بسیاری از مباحث موانعی وجود داشت باشد، گفت: باید به این موضوع دقت شود که ابتدا باید از دنیای تئوریک وارد دنیای پرکتیک بشوید؛ اول باید نگاه ها و نظریه ها مطرح بشود و به دنبال آن و بعد از جاافتادن برخی از اصول، دگرگونی در واقعیت ها شکل بگیرد. بسیاری از تئوری های ما مشکلات جدی دارند، که برای ما به شکل تابو هستند و هنوز هم وجود دارند. برخی مواقع حتی جرات نمی کنیم به این مسائل بپردازیم و روی آنها بحث کنیم .
مقدم با اعتقاد به اینکه به مرور زمان، تابوها دست خوش تحول می شوند، تصریح کرد: این یک واقعیت است. زمان به تکامل خیلی نگاه ها و مسائل می انجامد، آیا میتوانید ادعا کنید که جامعه ایران با جامعه 50 یا حتی 10 سال قبل یکی است؟ اگر در داخل ایران سفری داشته باشید میبینید که همان لباسی که مردم در شهرهای بزرگ میپوشند، مردم در دورافتاده ترین روستاهای هم میپوشند. چرا که دنیای امروز کوچک شده به اندازه یک مانیتور، انقلاب الکترونیک و ارتباطات، به این قضایا سرعت بخشیده است.
او ادامه داد: عبوراز این لایههای زخمت و سنگین سنتی که هنوز در برخی از جوامع اسلامی وجود دارد، کمی زمان بر است، با این وجود من معتقدم که برخی از اصول فرهنگی مسلمانان قابل قیاس با مردم غرب نیست، چرا که این اصول از دو نگاه متفاوت سرچشمه گرفتهاند ولی این مشکلات را دنیای مدرن غرب هم داشته، البته دنیا غرب قرنها پیش از این لایهها عبور کرده است. ورود به مدرنیته برای مسلمانان نیز این اتفاق افتاده یا خواهد افتاد، همان مثل معروف که میگویند،«دیرو و زود دارد ولی سوخت و سوز ندارد».
مقدم در ادامه با بیان اینکه توسعه و تکنولوژی فرهنگ خاص خودش را دارد و بنابراین شما نمیتوانید جامعهای توسعه یافته یا در پی توسعه باشید و بخواهید از همه مواهب تکنولوژی بهره ببرید ولی فرهنگ آن را نپذیرید، گفت: عرض من این است که وقتی یک جامعه صنعتی می شود و تحولات در بافتها و نهادهای سنتی تحت تاثیر ابزارهای تکنولوژیک شکل میگیرد، عین همین نوع تحولات در نگرشها و نگاه ما هم که در مجموع از آنها به عنوان آداب و رسوم و فرهنگ یاد میکنیم نیز رخ میدهد.
او در ادامه افزود: شما نمیتوانید بگویید من میخواهم از صنعت الکترونیک استفاده کنم ولی تبعات آن را نمیپذیرم یا نمیتوانید بگویید من گوشی همراه، فاکس، خودرو و... را میخواهم داشته باشم ولی تبعات آن را نه. تمام اینها در ساختار زندگی یک دگرگونی به وجود میآورند. درست است که برخی از جامعه ها گرایش دینی بیشتری دارند ولی این تغییرات بالاخره رخ خواهد داد.
معاون امور بین الملل موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(س) با بیان اینکه برخی از مناطق دنیای غرب به مراتب از کشورهای اسلامی دینی تر هستند گفت: هنوز در دنیای سیاست غربیها بسیاری از احزاب، احزاب دینی هستند مثل دموکرات مسیحی و یا فرض بگیرید خود کلیسا و از این روست که لایههایی که در دنیای کلیسا هست، نمیتواند سیاسی نباشد. اشتباه بزرگی که دنیای غرب و اربابان کلیسا مرتکب شدن پافشاری روی دریافت های سنتی، تنگ نظرانه خودشان بود. کلیسا فضایی را به وجود آورده بود که به مردم القا میکرد اگر آزادی، عدالت و حقوق شهروندی و... میخواهید در کلیسا آن ها را نخواهید یافت. یعنی جامعه را به سمتی سوق دادند که اگر فرهنگ مبتنی با انقلاب صنعتی می خواهید باید دین و کلیسا را کنار بزنید.
مقدم ادامه داد: اگر ما هم بخواهیم با نگاهی سنت گرا بخواهیم وارد دنیای مدرن بشویم به همین بلا دچار خواهیم شد. یعنی سیستمی را مطرح کنیم که به نام دین است اما حقوق شهروندی در آن جایی نداشته باشد، نهادهای و آزادی های مدنی و ... در آن با مشکل و مانع روبه رو شوند . طبیعتا در دین فرقی ندارد، می خواهد اسلام باشد یا مسیحیت، با این نوع به هر صورت، مشکل به وجود خواهد آمد.
او در ادامه با اشاره به این مسئله که روشنفکر دیندار کسی است که تفسیر و نگرشی از دین را مطرح میکند که با نظام مدنی مشکلی نداشته باشد، گفت: نظام مدنی یا جامعه مدنی برای هر مقوله تعریف خاص خود را دارد. به عنوان مثال برای زن ، هنر، موسیقی، رسانه و مطبوعات، حقوق شهروندی و ... تعریفی دارد اگر شما نظامی را مشخص کنید که با همه این ها مشکل داشته باشد نتیجه می شود همان بلایی که دامن گیر غرب شد و شاید هم بدتر از آن بلا دامن ما رو بگیرد.
مقدم افزود: روشنفکر دینی چون دغدغه دین را دارد و میخواهد دین اش ماندگار باشد، میگوید دین من باید سازگار و کارآمد، انسانی و اخلاقی باشد. اگر اینها نبود باید با دین خداحافظی کرد. بدون شک این یک ضرورت است. جلوی حرکت زمان را نمیتوان با زور گرفت یا در مقابل آن ایستاد همانطور که گذشتگان نتوانستند مثلا زمانی که تلویزیون میخواست وارد جامعه و زندگی مردم شود طبیعتا عدهای مخالف بودند ولی وقتی که به بخشی از زندگی مردم تبدیل شد فرهنگ خاص خودش را هم آورد. این فرهنگ، سئوالات جدید و مسائل جدیدی هم مطرح شد، این مسائل بلافاصله با نگرش ها و بافت های دینی هم مواجه می شود. لذا اگر دین پاسخو و کارآمد بود طبیعتا می ماند اگر نه مطمئن باشید دین حذف خواهد شد.
مقدم با اشاره به حوزه های علمیه و اینکه حوزه ها آگاهانه یا متحملانه دنباله رو جریان سنتی هستند، گفت: بالاخره فرهنگ مدرنیته در حوزه نیز وارد می شود و این مسئله هم اکنون قابل رویت هست؛ به عنوان مثال نظام الکترونیک و یادگیری زبان های خارجی وارد حوزه شده است. مدرنیته نیز به آرامی مسیر خود را در حوزه باز میکند. چرا یک طلبه زبان خارجی میخواند؟ برای اینکه با فرهنگهای مختلف ارتباط برقرار کند، نفس ارتباط سئوالات جدیدی را برای او مطرح می کند. به قول یکی از بزرگان، برخی از طلبهها در نظام آموزشی به دنبال یادگیری زبان های خارجی و حتی تحصیل علوم جدید رفتند که پاسخگو شبهات باشند، ولی اتفاقا خود اینها با شبه های جدید تری مواجه شدند .
وی ادامه داد: این یک ضرورت است. شما نمیتوانید هیچ پدیدهای که شعور و شناخت دارد از تحرک و تکامل باز دارید. جامعه دین دار باید مناسباتش با دین را تعریف کند و بگوید که چه تلقی از این دین دارد؛ اگر این دین را به گونهای تفسیر کند که نگاهی روز آمد داشته باشد، هم دین را می تواند حفظ کند و هم خودش را؛ چرا که ما معتقدیم تمام این ظرفیت ها و قابلیتها در اسلام هست وگرنه چرا ما بحث اجتهاد و عقلانیت را در دین تا این حد جدی و پررنگ مطرح می کنیم؟ حداقل میگوییم تشیع در بستر عقلانیت رشد کرده است. مگر اجتهاد غیر از این است که شما پدیده ها و مسائل نوظهوری که در گستره زمان برای شما مطرح می شود، بر اصول کلی تبیین کنید؟ پس دین این قابلیت را دارد که بتواند البته به صورت روشمند و مبتنی با نیازهای زمان، قاعده مند، کارآمد و پاسخگو باشد.
او با نگاهی تاریخی به تاثیرات تفکرات مارکسیستی بر روشنفکران ده های گذشته، ابراز کرد: مهم ترین دلیل تاثیر پذیری روشنفکران آن زمان مسئله «درد زمانه» بود. در دهههای 40 و 50 میلادی اصلی ترین مسئله در دنیا، عدالت خواهی بود و علت این عدالتخواهی هجوم و هجمه استعمار کشورهای سلطه گر بود. کشورهای نظام سلطه شبکهای را گستراندند که امکان نداشت کشوری از این شبکه بیرون باشد؛ منابع آنها را غارت میکردند و این تاراج تا حدی پیش رفت که فقر گریبان این کشورها را گرفته بود. در آن دوره جریانی که با این مسئله شاخ به شاخ شد و در مقابله با آن، شعار عدالت خواهی سرداد، جریان مارکسیسم بوده است.
وی ادامه داد: حتی روشنفکران اسلامی هم نمیتوانستند، خود را از زیر بار این شعار«عدالت خواهی» بیرون بکشند. روشنفکران اسلامی نیز همین شعار را در دایره دین مطرح میکردند. شرایط زمان و شرایط دنیایی که این افراد در آن زندگی میکردند، قابل تعمق و تامل است . شاید یکی از خصوصیتهای روشنفکری همین مسئله است که دغدغه های روز را بشناسد، دغدغه آن زمان و تمام تلاش روشنفکران اسلامی این بود که مردم را آگاه سازند که به دنبال چه هستید؟ دنبال مارکسیسم نروید همه آن چه که میخواهی از جمله عدالت گرفته تا چه و چه، بهترین و بالاترینش در اندیشه و تفکر اسلامی است. شرایط زمانی آن دوران ناخودآگاه چنین تصویری را بر روی روشنفکران میگذاشت. البته این مسائل امروز کم رنگ شده و مسائل دیگری مطرح است. و همه به این خاطر است که یک روشنفکر نمیتواند نسبت به مسائل بنیادی و نوظهور عصرش بی تفاوت باشد.
محمد مقدم درباره آفات روشنفکری دینی، گفت: روشنفکری دینی بحث بسیار وسیع و گستردهای است، ولی در یک نگاه کلی، سنت گرایان در مقابل هر نگاه نو و جدیدی ایستادگی و مقاومت میکنند. ممکن است در این مورد خاص احساس کنند چنین نگاهی در حوزه دین، وضعیت آنها را به هم بریزد و برخی افراط گرایان و تفریط گرایان نیز ممکن است فکر کنند موضوع مدرنیته و روشنفکری دینی بنیادهای دین را به هم می ریزد. به هر حال در هر جامعه، وقتی نگاه های جدید و نویی مطرح می شود طبیعتا در برابر آن موضع گیریها و صف آراییهایی وجود دارد به خصوص در جوامعی که روحیه تفاهم و مدارا وجود نداشته باشد و جای آن را تنگ نظری گرفته باشد. چنین فضایی بحث و گفت و گو را برنمیتابد.
او تصریح کرد: به نظر من فضاهای بحث و گفت و گو را باید خود روشنفکران ایجاد کنند. زمینههایی مثل گفت و شنود، مدارا، بهادادن به اندیشه مخالف و... اینها وقتی به صورت فرهنگ دربیاید فضا برای رشد روشنفکران دینی و بالندگی آنها بیشتر میشود و در نهایت به جایگاه ویژه روشنفکران در جامعه میانجامد.
دکترمقدم معتقد است در شناسایی آفات روشنفکری دینی با یک مسئله دوگانه و دو سویه مواجه هستیم و میگوید: وقتی دین چنانچه با شناخت و مدارا نباشد سر از یک دگماتیسم درمیآورد که با هر نوع تجدد گرایی مخالفت میکند، افراط گرایی هم از سوی روشنفکران غرب زده و هم سنت گراهای تنگ نظر باعث به وجود آمدن چنین نگاهی شود. مثلا در ایران روشنفکران توفیقی نداشته اند، چون معمولا و تعمدا از ادبیاتی استفاده میکردند که جامعه دینی را به چالش بکشند .
او ادامه داد: جامعه دینی در مواجهه با روشنفکرهای غرب زده احساس میکرد که این جماعت مدلی غریب و بیگانه را که در فرهنگی نامانوس ریشه دارد، مطرح میکند و میخواهد زندگی متدینین را با این الگو هماهنگ و همراه سازد. ما از این افراد روشنفکر نمای غرب زده، زیاد داشتیم.آنها فکر می کردند که هرچه غربی ها دارند درست است و هر چه ما داریم غلط و ما اگر بخواهیم رشد کنیم باید از فرق سر تا نوک مثل غربی ها باشیم. همین موضوع بود که جامعه دینی ما را نگران میکرد.
او در پایان این گفت وگو با اشاره به نگاه افراطی سنت گراها و نقش روشنفکران دینی در ایجاد تعادل بین این افراط و تفریط ها، گفت: در جامعه ما نیز سنت گرایانی بودند که میگفتند هر چه درست است از سنت جان میگیرد و جزء گذشته را نمیتوان برای آینده متصور شد. اگر در حضور اینان چیزی بر خلاف گذشته میگفتی، بدعت محسوب میشد و با هر نوع نوگرایی مخالفت میکردند. البته روشنفکران معتدل میتوانستند با حفظ این حریم وخدشه دار نکردن آن، این افراد را سر لج نیاندازند و در نتیجه زمینه رشد و شکوفایی فکری آنها را فراهم می کردند. تا شاید این افراد به تدریج نگاه افراطی خود را در مواجه با مدرنیته، کنار میگذاشتند.
حجت الاسلام و المسلمین دکتر محمد مقدم افزود: هم افراط گرایان و هم تفریط گرایان بودند که به ما لطمه زدند. هر دو نگاه از یک آبشخور تغذیه میکردند و آن هم لجبازی بود، چه روشنفکران غرب زده و چه مرتجعین سنت گراهاکه هیچ چیز جدیدی را قبول نمیکردند طبیعتا حفظ تعادل هم کار دشواری است، لذا اگر روشنفکران ما روی خط تعادل حرکت میکردند مطمئنا موفقیتهای فراوانی به دست میآوردند.