افشین علا از چهره های نام آشنای ادبیات کودک و شعر و ترانه است. وی که سالهاست مسئولیت انتشار نشریات "دوست" وابسته به موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(س) را به عهده دارد، در گفت و گو با پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران که به مناسبت روز جهانی کودک انجام شده است، به تاریخ شکل گیری حوزه ادبیات کودک و چگونگی پرداختن به امام و انقلاب اسلامی در این حوزه پرداخته است:
پرداخت به ادبیات کودک از چه زمانی جدی آغاز شد و روند آن تا کنون چگونه بود؟
ادبیات کودک به طور رسمی بعد از جریان مشروطه، وارد یک شاخهای شد برای کودکان. بعد از آن بعضی از نویسندگان و شاعران مشغول به سرودن و نوشتن برای کودکان شدند مانند یحیی دولت آبادی. قبل از ایشان، ادبیات ما به این شکل موجود نبود ولی مخاطب کودک وجود داشت اما نه با زبان خاص کودکان بلکه بیشتر در حوزه پند و اندرز. شاعران و نویسندگان مطالب خود را در قالب پند و ارز خطاب به کودکان و فرزندانشان اختصاص میدادند. اما بعد از مشروطه و تحول در شاخههای ادبی تنها اندکی از افراد کودک را به عنوان یک مخاطب خاص پذیرفتند. با گذشت نیم قرن ادبیات کودک خیلی جدیتر شد و افرادی مانند عباس یمینی شریف و پروین دولت آبادی به عنوان شاعران خاص کودک شناخته شدند. البته اوج شعر کودک ما همزمان با شعرهای محمود کیانوش در این حوزه آغاز شد. محمود کیانوش از نظر شناخت مخاطب و شعریت کلام بسیار توانا بود و هنوز هم اشعار کیانوش به عنوان معیار در بین شاعران کودک محسوب میشود.
بعد از انقلاب اسلامی اقبال شاعران به این حوزه ادبی چطور بود؟
قبل از انقلاب تعداد شاعرانی که برای کودکان کار میکردند، خیلی کم بود. اما هم زمان با انقلاب تحت تاثیر فضای حماسی آن موقع و تحت تاثیر شعار ها و حضور بچهها در این راهپیمایی باعث شد این شور انقلابی خود به خود منجر به پیدایش ادبیات انقلابی برای کودکان شود. در سالهای اول انقلاب شعرهای سروده شده برای کودکان حال و هوای انقلابی دارد اما از نظر قالب از کیانوش پیروی میشد. البته کیانوش کمال شعر کودک نیست و ما بعد از انقلاب شاعران بهتری داشتیم اما به عنوان یک پیشکسوت یک معیار است.
بعد از انقلاب تب شعر کودک حفظ شد. خوشبختانه شاعران بسیار زیادی تصمیم گرفتند اختصاصأ برای کودکان شعر بگویند و بعد از آن هم مجلات و تشکلهایی شکل گرفت که باعث رشد شعر کودک شد و ناشران نیز اقبال بیشتری آوردند به این حوزه و خوشبختانه تعداد شاعران این حوزه نیز افزایش یافت و تقسیم بندی گروههای سنی تخصصیتر شد و ما در دهه شصت و هفتاد شاهد شکوفایی شعر کودک و نوجوان بودیم که متاسفانه در ادامه به آفاتی هم برخورد که این خود جای بحث دارد.
به نظر شما شأن و جایگاه یک شاعر کودک در میان شاعران و مردم چگونه است؟
در ابتدا جایگاه خاصی نداشت، شاعر کودک خیلی جدی گرفته نمیشد و بچهها را به عنوان یک مخاطب خاص محسوب نمیکردند. بد نیست خاطرهای بگویم از یکی از دوستان که سردبیر کیهان بچهها بودند و در محفلی یک بزرگی برای اینکه ایشان را تشویق کند، گفت: امیدوارم یک روز سردبیر کیهان بزرگتر ها بشوید...! اما اینقدر روند رشد خوب بود که در حال حاضر جایگاه خوبی پیدا کردند و به خصوص در حوزه تصویرگری و کتاب کودک ما جایگاه خوبی حتی در سطح جهان کسب کردیم. اما این جایگاه متاسفانه بعضی اوقات باعث غفلت و لغزش شاعران شد و چون فضای نقد هم وجود نداشت. شاعران و ناشران به کارهای بازاری، مبتذل و عامه پسند روی آوردند تا حجم انبوه بازار را به خود اختصاص دهند و این موضوع باعث خدشهدار شدن جایگاه ادبیات کودک میشود. خود من به سختی رغبت میکنم که کتاب جدید به بازار بدهم چون در سیل کتابهای بازاری گم میشود. ناشران هم به اشعار عامه پسند همراه با شخصیتهای فانتزی و تصویرگریهای فانتزی علاقهمند هستند و این سبب میشود که ما از این مسئله فاصله بگیریم. شعر کودک درست است که مخاطبش کودک است اما جایگاه شعری خود را باید حفظ کند.
در حال حاضر شورای نظارت بر این حوزه ادبی وجود ندارد؟
نه، متاسفانه یکی از دغدغههای ما این است که ای کاش یک نهاد تخصصی وجود داشت و حداقل آثاری را برای کودکان منتشر میکرد، نه اینکه مجوز ندهد. اما مهر تاییدی بر کارهای خوب بزند و در انتخاب به بچهها و خانوادهها کمک کند، زیرا بچهها مخاطب آگاهی نیستند و همین موضوع سبب میشود ما از این مسائل فاصله بگیریم.
برای پرداخت به انقلاب و شخصیت امام خمینی(س) در این حوزه ادبی آیا باید به بُعد خاصی پرداخت؟
من فکر میکنم بیشتر از پرداختن به شخص امام، وظیفه داریم به آرمانهای امام بپردازیم. نمایش این آرمانها در هر زمانی ضرورت زمان خودش را میطلبد. اگر ما صرفا بخواهیم به شخصیت امام و تاریخ انقلاب بپردازیم این موضوع برای نسلهای بعد کمی بیگانه به نظر میرسد اما اگر ما راه و مشرب امام را بشناسیم و بتوانیم آن را با نیازهای نسلهای بعد تطبیق بدهیم آن وقت میشود امام را به همهی نسلها معرفی کرد. صرفا نشان دادن تصویر کلیشهای از امام و یا پخش سخنرانی ایشان ارتباط خاصی را با مخاطب نسل جدید برقرار نمیکند. اگر نیازهای بچهها را بشناسیم و بتوانیم آرمانهای امام را با زبان کودکانه و متناسب با نیاز روز تطبیق بدهیم خیلی بهتر است. خوشبختانه جهان بینی امام آنقدر وسیع است که برای تمامی نسلها حرف دارد.
آیا در ادبیات کودک ایران تلاش برای مخاطب قرار دادن بزرگسالان با ادبیات کودک انجام گرفته است؟
کار بزرگ سال که ماهیت متفاوتی با ادبیات کودک دارد و برای انتقال پیام به بزرگسالان با ادبیات کودک صرفا از قالب این ادبیات استفاده میشود مانند کار «پریای» شاملو که در یک فضای سیاسی سنگین قبل از انقلاب سروده شده و حرفها و پیام های سیاسی را در بر دارد که با زبان ادبیات کودک بیان شده است و ما این را به حساب ادبیات کودک نمیگذاریم. یکی از آفات ادبیات و شعر کودک این است که بعضی از شاعران منطق زبان کودک را نمیشناسند و صرفا به سادگی کلام و محدودیت دایره واژگانی اکتفا میکنند.
شما فعالیت خودتان را در عرصه ادبیات کودک چگونه ارزیابی می کنید؟
البته کارهای جانبی مانند مجله، کتاب و کارهای فرهنگی که بنده در سمتهای مختلف انجام دادهام در سی سال گذشته همگی بخش اصلی کار نیستند. بخش اصلی کار تاثیری است که شخص بر روند کاری خود میگذارد. به عنوان مثال شاعری مانند زنده یاد قیصر امین پور به اعتقاد من در ادبیات و شعر نوجوان ما تاثیر جاودانهای گذاشت. ایشان با ذوق سرشار و شناخت کامل از نوجوان و اوج در دانش شعر، شعرهایی را خلق کرد که این شعرها به عنوان شعر معیار برای همیشه محسوب میشود. آدم ها به فراخور شخصیتشان، اثرشان هم به همان اندازه است. بنده به عنوان یکی از کوچکترین افرادی که در این حوزه کار کردم همیشه اصرار به وسواس و سختگیری در چاپ اثر داشتم و از چاپ همه آثار خودم اجتناب کردم. تنها کارهایی را که از فیلترهای مختلف گذراندم و بعد از مشورت اساتید بزرگ احساس کردم کار مناسب است آن را منتشر کردم . کلا به واژگان و این که زبان کودک یک زبان معیار باشد خیلی تعصب دارم و امیدوارم کاری کرده باشم که در این حیطه توانسته باشم کمترین اثر را گذاشته باشم.