چندی پیش همراه گروهی از دوستان و اساتید ارجمند سفری به بام ایران، کردستان، داشتم تا در اجلاس بینالمللی «طراحی شهری از تئوری تا عمل» در دانشگاه آنجا شرکت کنم. در آن اجلاس محور بحثهایم «طراحی شهری انسانگرا» بود. شهرها برای انسانهایند و عاملی برای رشد فرهنگی. از این رو با تاریخ و فرهنگ و محیط و همچنین حوزههای مدنی و حتی دفاع و جنگ، خاطراتی متقابل، ماندگار و تاثیرگذار دارند. برای بازگشت از راه زمین آمدم تا با میراث طبیعی و فرهنگی آن سرزمین تاریخی و سلحشور از نزدیک آشناتر شوم. آثار درخشان معماری و بناهای ارزشمند زیبای منطقه اورامانات برگی زرین از تاریخ و تمدن کهن ایرانزمین است که چندان توجهی به آن نمیشود و در معرض آسیبی جدی است. به هر حال پس از گشت و گذاری یک روزه در کوه و دشت سرانجام به فرودگاه کرمانشاه رسیدیم. در آنجا با جمعی از دوستان شاعر و نویسنده روبه رو شدم. آنها برای شرکت در جلسهای در باره ادب و ادبیات دفاع مقدس به آن شهر مقاوم، سینه ستبر ایران، آمده بودند و اینک پس از انجام کارهایشان به تهران بر میگشتند. آقای سید ناصر حسینی پور نیز در آن جمع بودند که این و آنپا میشدند و معلوم بود با پایشان مدارا میکنند. ایشان وقت خداحافظی گفتند که یکی دو روز آینده عازم کربلا هستند. نفهمیدم که چرا و چگونه این زمزمه در ذهنم در افتاد که «سوی دیار عاشقان به کربلا میرویم» شاید به خاطر این که سالهای سال اخبار جنگ با آن همراه بود. سرم را پایین انداختم. کمی گرمم شده بود. چشمم تر میشد ولی تلاش داشتم حالتی عادی داشته باشم. یاد چه روزهایی که نیفتادم، یاد چه اشکها و لبخندهایی، چه عاشوراهایی از برابر دیدگانم نگذشت، چه بزرگان و بزرگوارانی که به ذهنم نیامدند، چه صحنههایی را که مرور نکردم. بچهها داشتند ساک و چمدانهایشان را جابهجا میکردند و من میاندیشیدم که این جنگ چه نسبتی با اسطورههای تاریخی این مرز و بوم داشت؟ ویژگیهای نبرد عاشقانه چیست؟ سربازان آن چه میزان یادآور یاران و یاوران اسطوره پایدار دیار عاشقاناند؟ دلاوران آن چگونه آدمهایی هستند؟ مرز دوستیهایشان تا کجا است؟ سقف انگیزههایشان چیست؟ به چه میاندیشند؟ افق آرمانها و آرزوهایشان را کجا مییابند؟ و بالاخره چه نسبتی با «کرب» و «بلا» دارند و چگونه؟
حسینیپور هم با همان ادب، آرامش و افتادگیاش آماده رفتن شده بود. دوباره ایشان را بوسیدم. حسینیپور گفت: ببین دنیا چقدر کوچک است. دیروز در زندانهای صدام بودم و فردا در کاخهایی که به او هم وفا نکرد. دیروز اسیر زندانهای مخفی بعثیها بودم و فردا میهمان ویژه عراقیها هستیم. کتاب «پایی که جا ماند» گزارشی است از او که با نگاه خودش به گوشهای از انبوه پرسشهایمان پاسخ میدهد و در آن رد پای پندارها و رفتارهایی را میتوان یافت که ریشه در اسطورههای ابدی، اسوههای آیینی و آموختههای ازلی عاشورا دارد.
بودم آن روز من از طایفه دردکشان
که نه از تاک نشان بود و نه از تاکنشان
این کتاب که یادداشتهای روزانه او از زندانهای مخفی عراق است، ماهیت صلحطلبی، اخلاقمداری، انساندوستی، خودسازی، محبتورزی، راستگویی، مداراگری، غیرت، مروت و جوانمردی در دوران هشت ساله دفاع مقدس را بازگو میکند. این موضوعات در جایجای این کتاب آمده است:
«با تکرار صلاۀ از آنها [بعثیها] خواستم اجازه دهند نماز ظهر و عصرم را بخوانم؛ اجازه دادند. همان جا تیمم کردم و اولین نماز اسارتم را خواندم. اولین بارم بود که در نماز گریه میکردم. گریهام از دردها و رنجهایی بود که میکشیدم. یاد ندارم در تمام طول عمرم نمازی به آن دلچسبی خوانده باشم».
حسینیپور در خاطرهای از «امیر» نام میبرد که در نه سالگی به اسارت گرفته شده بود. او که اهل یکی از روستاهای مرزی ایلام بوده، به هنگام چوپانی گوسفندان روستا، به همراه برادرش ابراهیم، اسیر میشود. امیر نه ساله، یکی از اسیران در اردوگاه اسرای مفقودالاثر بود. بعد از قطعنامه 598، بعثیها تعداد زیادی اسیر، که نامشان را به سازمانهای بینالمللی نداده بودند، به اردوگاههای مختلف منتقل کرده بودند. حسینیپور و امیر یکی از همین اسرا بودند که در اردوگاههای مخفی، دورۀ اسارت خود را طی میکردند. حسینیپور از برخورد یکی از اسرای مسن ایرانی با یکی از افسران بعثی که فرمانده اسارتگاه بوده میگوید:
«امشب حاجی [حاج سعدالله گل محمدی، اسیر مسن ایرانی] به سروان خلیل [فرمانده اردوگاه] گفت: ما هیچ شکوه و شکایتی نداریم، هر بلایی هم سرمون بیاد، اسیر جنگی هستیم. خودمون اومدیم جبهه، ولی شما یه بچه نه ساله را اسیر کردید و آوردید توی این اردوگاه، آیا این مسلمانییه؟
سروان خلیل حرفی برای گفتن نداشت. او آدم منطقی و با جنبهای بود. کم حرف میزد ... وقتی حاج سعدالله از جنبههای عاطفی وارد شد و به سروان خلیل گفت: سیدی! اگه ایرانیها بچه نه سالهات رو لب مرز اسیر میکردن، چه حالی داشتی؟ چقدر زجر میکشیدی؟ در جوابش [سروان خلیل] گفت: من که ایشونو اسیر نکردم، آزادی این بچه هم دست من نیست، من از مقامات بالا میخوام آزادش کنن، این که چقدر ترتیب اثر میدن، نمیدونم.»
از این نمونهها که نیروهای عراقی تحت تأثیر رفتار و گفتههای ایرانیها قرار گرفته باشند در خاطرات حسینیپور فراوان به چشم میخورد. در بخشی از خاطرات او به خوبی این امر نمایان است:
«سعد [یکی از نگهبانان اردوگاه اسرا] نسبت به امام خمینی(س) اظهار محبت میکرد. او از کسانی بود که قبلاً به امام توهین میکرد. علی جارالله [یکی دیگر از نگهبانان عراقی] خوشحال بود که بالاخره شرایطی پیش آمده که سعد و بعضی از نگهبانانها نسبت به حقانیت رهبر شما اظهار محبت کنند. مدتها بعد یک روز سعد به من و حاج سعدالله گفت: من از سه چیز شما ایرانیها خوشم میآد؛ هفته وحدت، روز قدس و این فتوای رهبرتون در مورد سلمان رشدی.»
از دیگر ویژگیهای حاکمیت نگاه اخلاقی و انسانی، دوری از نفرت و کینه حتی به دشمن است. این موضوع، روایت حسینیپور از دوران اسارت را با «راستگرایی» همراه میکند. در کتاب او عراقیها و ایرانیها همانگونه که هستند دیده میشوند نه آنگونه که «حب و بغض»ها حکم میکند.
از نظر حسینیپور، اگر یک عراقی خوب است، نباید به این دلیل که در جبهه دشمن است مورد غضب و نفرت قرار گیرد. در خاطرات او نگهبانان و افسران عراقیای پیدا میشوند که خوباند و خواننده آنها را ستایش میکند. هرچند در میان اسرای ایرانی هم اندک کسانی هستند که حسینیپور نمیتواند رفتار آنها را بپذیرد؛ مثلا آنهایی که به خاطر چند نخ سیگار آدمفروشی میکنند:
«بعضی از اسرا اواخر هر ماه دشداشهی عربیشان را با چند نخ، بعضی وقتها حتی با دو نخ سیگار معاوضه میکردند... با آمدن جناب سیگار! جاسوسی و آدمفروشی رونق پیدا کرد...»
حسینیپور که در خاطرات خود از رشادتها، ایثارها و پایمردیهای همرزمان خود در جبههها و اردوگاههای اسرا میگوید وقتی پای حقیقت و واقعیت باز شود، آن را کتمان نمیکند. در همین حال، آن چه او شاهدش بوده بزرگمردی رزمندگان، اسرای ایرانی و ایستادگی آنها در برابر شکنجههای سخت بوده است:
«ظهر بود. هوا خیلی گرم بود. از آسفالت بخار برمیخاست. زمین سیمانی زیر پایمان چنان داغ بود که کبابمان کرده بود. نمیتوانستیم بنشینیم. پوست بدمان بر اثر گرمای زمین کنده شده بود. امروز مثل دیگر روزها باید ساعتها روی زمین داغ در حیاط زندان مینشستیم. گروهبان عراقی که به او خمیس میگفتند، خطاب به اسیری که از او آب خواسته بود، گفت: به خمینی فحش بدید تا بهتون آب بدم!
خمیس جلو آمد و با لحن تحقیرآمیزی به همان اسیر گفت: ناراحت شدی؟ ناراحت نشو خمینی میآد و بهتون آب میده!
اسم این اسیر را نمیدانستم. جواب خمیس را نداد. دو، سه نفر از بچهها به خاطر تشنگی بیهوش شدند... نیم ساعت بعد صباح [یکی از نگهبانان عراقی] در حالی که پارچ آب دستش بود، کنار شیر آب آمد. پارچ را پر کرد، حین برگشتن به اتاق نگهبانها، محمد کاظم [یکی از اسرای ایرانی] به طرفش دوید و پارچ آب را از دستش قاپید. کاری به عواقبش نداشت. میخواست به هر قیمتی شده برای مجروحین آب بیاورد. صباح که میدانست حریف محمدکاظم نمیشود دژبانها را صدا زد و به جان او افتادند. محمد صادقیفرد [یکی دیگر از اسرای ایرانی] رفت به طرف محمد کاظم. صادقی فرد با صدای بلند به نگهبانها گفت: «قاتلان حضرت عباس، فرزندان شمر، آب رو خدا داده، چرا به مجروحان آب نمیدید!»
شلنگ آب را دور گردن صادقیفرد انداختند و سه نفری کشیدند. چنان سه نفری شلنگ را کشیدند که گفتم الان خفه میشود... به دستور ارشد نگهبانها، هر دو محمد [محمد کاظم و محمد صادقیفرد] مجبور بودند زیر پیراهنشان را درآورند و روی زمین داغ دراز بکشند. دژبانها بیرحمانه به جان هر دو نفرشان افتادند. صحنهی دردآوری بود. اما غیرت و جوانمردی هر دو محمد ستودنی بود.»
برخورد انسانی با اسرایی که به هر دلیل راه به انحراف میبرند نیز از موضوعات مهمی است که در کتاب حسینیپور میتوان آنرا دید. در نگاه او اگر برخی اسرا خبرچین میشوند و رفتارشان قابل قبول نیست اما نباید آنها را با دیده نفرت نگریست. در بخشی از خاطرات او میخوانیم:
«به اتفاق حاج حسین شکری سراغ اسیری که روز قبل به عضویت سازمان منافقین درآمده بود، رفتیم. کنارش نشستیم. فکر نمیکردم به همین راحتی فریب بخورد. در کمپ ملحق [اردوگاه اسرای ایرانی] که بودم بیشتر اوقات میآمد و با من درد دل میکرد.»
کافی است نگاه حسینیپور، نگاهی غیراخلاقی و مغرضانه باشد؛ طبیعی است که در اینصورت ماجرا را اینگونه پی نمیگرفت و با شنیدن پیوستن این اسیر به منافقین، او را طرد میکرد و نگاهی همراه با نفرت به او میانداخت. اما «کینه» جای خود را به «محبت» میدهد:
«پسر دوست داشتنی و سادهدلی بود. دلم میخواست انگیزهاش را از این کارش بدانم. اهل نماز بود. حاج حسین از او پرسید: چرا این کارو کردی؟ احساس کردم از این کارش خجالت میکشد. خیلی از دوستان حزباللهیاش با او قطع رابطه کرده بودند. میگفت: به خدا قسم چشم دیدن آدمهای وطنفروش رو ندارم، فکر میکردم با این کارم از شر اسارت خلاص میشم. حاج حسین گفت: میخوای از چاله دربیای بیفتی تو چاه!.... روزهای بعد اظهار پشیمانی کرد.»
نگاه اخلاقی، نتیجه دیگری هم دارد و این که از افرادی چون حسینیپور، شخصیتهایی مقاوم میسازد. او که پایش تیر خورده و با همان پا اسیر و به اردوگاه برده میشود روزهای سختی را پشت سر میگذارد. زخمش درمان نمیشود و وقتی زمان میگذرد، زخم پر میشود از کرم:
«از شب قبل کرمهای عفونی بدنم زیاد شده بود. تمام بدن و لباسهایم کرم بود. پاشنه پایم مرده بود. حتی زخم ماهیچهی پای چپم هم کرم زده بود. کلافه بودم. شب قبل، خواب درستی نداشتم. چرت که میزدم با حرکت کرمها روی صورت و بدنم، بیدار میشدم. از سر و صورتم کرم بالا و پایین میشد و داخل گوشهایم میرفت. با فشار دادن گودی پایین گوشم به طرف داخل، کرمها را داخل گوشهایم له میکردم. کرمهایی که از زخم بدنم تولید و تکثیر شده بود، بلای جانم بودند، این کرمها زرد رنگ و کوچک بودند... بیشتر شبها که کرمها به بینی، دهان و گوشم فرو میرفتند، توی گوشهایم پارچه میچپاندم.»
حسینیپور جوان، همه اینها را تحمل میکند در حالی که اگر رفتاری مطابق با میل بعثیها داشت، میتوانست بسیار راحت باشد:
«گروهبان عبید که سعی داشت با حرفها و کنایههایش تحقیرم کند، گفت: ببین چطور کرم زدی و بوی تعفن گرفتی!... بهش گفتم: «اشکالی نداره؛ میگن حضرت ایوب هم کرم زد، ما که خاک پای حضرت ایوب هم نمیشیم.» حسین اسکندری که شاهد صحبتهای من و گروهبان عبید بود گفت: ... محکم باش. یه وقت خدای نکرده سستی به خودت راه ندی. مطمئن باش خدا دوستت داشته که داره امتحانت میکنه. نباید با حرفای اینا فریب بخوری و تو دلت اظهار پشیمونی کنی! حرفهای حسین بهم آرامش میداد. خودش در بدترین وضعیت قرار داشت. با آن بدن سوخته و تاول زده کمتر از من درد نمیکشید...»
حسینیپور با همین پای زخمی، در اردوگاهها میماند. او که در تاریخ 7 تیر 1367 با پایی تیرخورده و زخمی اسیر شده است بالاخره پایش را قطع میکنند و پایش در عراق جا میماند. اما بعد از پذیرش قطعنامه آزاد نمیشود و به اردوگاه اسرای مفقودالاثر منتقل میشود. این در حالی است که خانوادهاش پس از ناامید شدن از برگشتش برای او مراسم ترحیم و بزرگداشت هم میگیرند. عاقبت او آخرین روز اسارتش را در تاریخ 22 شهریور 1369 یعنی بیش از دو سال پس از پذیرش قطعنامه، میگذراند و به ایران بازمیگردد.
حسینیپور در ابتدای اثرش، کتاب را به یکی از بازجوهایش که سختترین برخوردها را با او داشته، تقدیم میکند؛ این تقدیمنامه نشانه همه آنچیزی است که گفته شد:
«تقدیم به:
گروهبان عراقی، ولید فرجان، سرنگهبان اردوگاه 16 تکریت.
نمیدانم شاید در جنگ اول خلیجفارس توسط بوش پدر کشته شده باشد.
شاید هم در جنگ دوم خلیجفارس توسط بوش پسر کشته شده باشد.
شاید هم زنده باشد.
مردی که اعمال حاکمانش باعث نفرین ابدی سرزمینش شد.
مردی که مرا سالها در همسایگی حرم مطهر جدم، شکنجه کرد.
مردی که هر وقت اذیتم میکرد، علی جارالله نگهبان شیعهی عراقی در گوشهای مینگریست و میگریست.
شاید اکنون شرمنده باشد؛
با عشق فراوان این کتاب را به او تقدیم میکنم.
به خاطر آن همه زیباییهایی که با اعمالش آفرید.
و آن چه بر من گذشت،
جز زیبایی نبود.
و ما رأیت الا جمیلا»
تا ز میخانه و می نام و نشان خواهد بود
سر ما خاک ره پیر مغان خواهد بود
حلقه پیر مغان از ازلم در گوش است
بر همانیم که بودیم و همان خواهد بود
بر سر تربت ما چون گذری همت خواه
که زیارتگه رندان جهان خواهد بود
برو ای زاهد خودبین که زچشم من و تو
راز این پرده نهان است و نهان خواهد بود
ترک عاشقکش من مست برون رفت امروز
تا دگر خون که از دیده روان خواهد بود
چشمم آن دم که ز شوق تو نهد سر به لحد
تا دم صبح قیامت نگران خواهد بود
بخت حافظ گر از این گونه مدد فرماید
زلف معشوقه به دست دگران خواهد بود