اخلاق رسانهای یکی از مباحث مطرح در حوزه اخلاق حرفهای است که خود یکی از بخشهای اخلاق اجتماعی محسوب میشود. تاثیرگذاری و دامنه نفوذ گسترده رسانه ها در دوران جدید نیز اهمیت بحث اخلاق در این حوزه را دوچندان می کند. برای بحث در این حوزه با حجت الاسلام و المسلمین دکتر سعید عاملی به گفت و گو نشستهایم.
دکتر سعید رضا عاملی دانشیار گروه ارتباطات دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران و رئیس دانشکده مطالعات جهان این دانشگاه است. عاملی دکترای ارتباطات را از دانشگاه رویال هالووی لندن دریافت کرده و در سالهای اخیر حوزه مطالعات فضای مجازی را در دانشگاه تهران پیگیری میکند. وی همچنین معاون برنامهریزی و فناوری اطلاعات و معاون طرح و توسعه این دانشگاه نیز هست.
در ساحت بحث درباب اخلاق از نظر شما رسانه چه جایگاهی دارد و از چه منظرهایی میتوان به پیوند این دو مقوله نگاه کرد؟
رسانه در واقع به نوعی مسئولیت مدیریت پیشرفت، بهبود و سلامت اجتماعی یک جامعه را به عهده دارد. یعنی وظیفه رسانه این است که بتواند به توسعهی سلامت اجتماعی، پیشرفت، ارتقا ارزشی و فرهنگی جامعه کمک بکند. این مقوله طبیعتا با حوزه بایدها و نبایدها و حوزهی ترجیحات و مرجوحات اجتماعی مواجه میشود که این ساحت اخلاق است. اخلاق حوزهی قاعدههای ارزشی جامعه است. امروزه از اخلاق در دو ساحت صحبت میشود. حالت اول، اخلاق الهی است که فرد را در برابر خداوند مسئول میکند و ابتنائاتش الهی است لذا اعتقاد به خدا (توحید) و جهان آخرت دراین اخلاق نقش محوری ایفا میکند. حالت دیگر اخلاق حرفهای لائیک یا سکولار است که صرفا یک سری قاعدههای اجتماعی را بیان میکند؛ ولی اخلاق را در دستگاه الهی توضیح نمیدهد و عمل الهی و پاسخگویی به خدا را نادیده میگیرد.
به نظر من اخلاق نوع دوم تا یک مسیری میتواند مدیریت موثر و سعادتمند اجتماعی بکند، ولی راهبرد ماندگار نخواهد داشت چون متصل به توحید نیست و ممکن است در مسیرش مشکلاتی بروز کند و در چنین شرایطی بلافاصله خودخواهیها آشکار میشود. شخص چون خود را در معرض خطر میبیند، وادار میشود قواعد را زیر پا بگذارد. مسبب اخلاق وقتی ماندگار است، خود اخلاق نیز از ارزش ماندگاری برخوردار میشود. وقتی مسبب اخلاق و منبع آن را خداوند متعال قرار میدهیم و آن را متصل به توحید میکنیم، تضمین ماندگاری اخلاق و ارزشهای اخلاقی را به وجود میآوریم. لذا رسانه هم به عنوان فضای دومی که ذهن، زندگی، ارتباطات و عمل اجتماعی را مدیریت میکند. اگر با اخلاق پیوند نخورد، قطعا میتواند عامل تشدید شقاوت اجتماعی و عامل دور شدن از روابط سالم و سعادتمند در جامعه شود.
آیا رسانه اخلاقی محصول و برآیند یک جامعهی اخلاقی است؟ یا خود قادر است جامعه اخلاقی را بازتعریف کند؟ کدام یک اولویت دارد؟
این دو جدای از هم نیست. در جامعهای که در آن فضای اخلاقی وجود دارد، رسانه هم طبیعتا از این گفتمان غالب اجتماعی تبعیت میکند ولی طبیعتا رسانه به واسطهی تاثیری که دارد میتواند در فضاسازی اجتماعی موثر باشد. به هر حال یکی از منابع اصلی ارزشهای اجتماعی در جامعهی جدید رسانه است.
رسانه به عنوان یک ابزار، فضای زندگی ایجاد میکند. تلویزیون صرفا یک تفنن نیست، یک فضای زندگی است. افراد در برنامهها و ژانرهای داستانی خود را مییابند و میسازند و مسیر زندگی خود را جهت دهی میکنند و یک این همانی در فضای ذهن برایشان به وجود میآید. رسانه این ظرفیت را دارد که هم ارزشهای اخلاقی را و هم ضد ارزشهای اخلاقی را تقویت کند. لذا این دو بر هم تاثیر و تاثر دارند و نمیتوان برای آنها اولویت قائل شد.
از آنجا که همواره رسانه پیوندی با مناسبات قدرت دارد، بعد از انقلاب عملکرد و جهتگیری دولت را در بازتعریف نسبت اخلاق و رسانه، چگونه ارزیابی میکنید؟
دولت جمهوری اسلامی طبیعتا تلاش میکند که یک حکمرانی اسلامی را در جامعه دنبال کند و با این امید و هدف و دستیابی به این مدینه فاضله حرکت میکند، لذا در دولتی که خوب و درجستجوی سعادت است هیچ اشکالی ندارد که رسانه با آن پیوند بخورد. اما رسانه هم زمان میتواند یک مکانیسم نظارتی بر دولت هم محسوب شود. اگر دولت سهواً یا عمداً از بعضی ارزشهای اخلاقی جامعه دور شود، رسانه میتواند به عنوان مکانیسم کنترل، هم بر فضای اجتماعی و هم بر دولت نظارت کند.
در اخلاق، امروز مهمترین مسئلهای که وجود دارد اخلاق اسلامی و فرهنگ اخوت اسلامی است. گاهی دولت در یک فضای برتری قرار میگیرد و با جامعه صحبت میکند گاه فضای اجتماعی در منظر بالادستی قرار میگیرد. گاهی هم اصحاب رسانه چنین عمل میکنند. برخی اوقات نیز روشنفکری خود را درموضع برتر میبیند و اعمال قدرت میکند. این برتری جوییها در مواجهههای اجتماعی اساسا با اخلاق اسلامی سازگاری ندارد. ما در فضای اخوت اسلامی با دردمندی و با آرزوی اصلاح و تلاش برای آن همواره باید عمل کنیم. شما در سوال خود دولت را معادل قدرت گرفتید. رسانه هم میتواند در جایگاه قدرت قرار گیرد و از جایگاه برتری بخواهد مخاصمهی اجتماعی را تشویق کند.
به نظرم در ارتباطات اجتماعی و به طور خاص در فضای روشنفکری و رسانهای باید دنبال راهحل و ساختن باشیم. چیزی که بنیان اخلاق نبوی را تشکیل میدهد، همین ساختن است. ما میبینیم که پیامبر چون پدر حتی برای کسانی که ایمان ندارند، دلسوزی میکند چه برسد به جامعه مومنین. رسالت رسانه باید اصلاح و ساختن باشد و کمک کردن به بهبود وضعیت اجتماعی. به عنوان مثال به روایات یاری انسانها نیازمند توجه کنید، مثلا امام صادق علیهالسلام فرموند: «هر که حاجتى از برادر مؤمن خود را برآورد خداى تعالى در روز قیامت صد هزار حاجت او را برمیآورد که نخستین آنها بهشت است ...».
به نظر شما چه نسبتی بین تحقق اخلاق رسانهای و میزان امید اجتماعی در جامعه وجود دارد؟
قطعا اثر نمادینی و درعین راهگشا دارد. رسانه قدرت نمادسازی دارد به گونهای که از «منطق تولید یکی برای همه» برخوردار است. تولید در رسانه به گونهای است که همه را در معرض یک فکر، یک ارزش و یک رفتار قرار میدهد. همهی عملکرد رسانه جنبهی نمادین و نمایندگی (representation) دارد. رسانه حکایتگری است که هم میتواند از یک صحنهی وحشتآفرین پرده برداری کند، هم میتواند تصویرگر صحنههای امیدآفرین باشد. لذا در هر دو صورت اثر گذار است. به نظر من رسالت رسانه این نیست که لزوما پلیدیهای اجتماعی را به نمایش بگذارد، به این خاطر که میخواهد تعادل اجتماعی را برقرار کند. اصحاب رسانه باید بدانند که کجا و با چه ژانری رفتار کنند مثلا ژانر داستانی در رسانهی تصویری ما جای به نمایش گذاشتن پلیدیهای جامعه نیست. چون مردم را مواجهه با یک آسیب میکند و برای آن آسیب، یک زندگی ایجاد میکند که تخریبکننده است. ژانر داستانی باید ملودرامهای آرامی باشد که مسیر حرکت زندگی را نشان دهد و امیدواری را تقویت کند و نتایج مثبت اخلاقی را تصویر کند تا افراد جامعه ببینند که تا چه حد فضای عدالت، راستگویی و برادری میتواند موجب شادابی زندگی شود. ولی در ژانر مستند میتوان بعضی واقعیتها و آسیبهای اجتماعی را به صورت استنادی به نمایش گذاشت و در پی آن هم راهبردهای لازم برای حل این مسائل پیشنهاد کرد. برای مثال موضوع اعتیاد در جامعه را نباید در ژانر داستانی به تصویر کشید بلکه باید در ژانر آموزشی باشد که انذارهای لازم را به خانوادهها بدهد که چه سنین و چه شرایط اجتماعی و بسترهایی، خطر افتادن به دام اعتیاد را ایجاد میکند. ما گرفتار یک سردرگمی در تولید هستیم و صرفا متفاوت بودن ما را به ناکجاآبادهای بدی سوق داده است. آنجا که باید آموزش دهیم، داستان میگوییم آنجا که باید داستان را به استخدام بگیریم؛ آموزش میدهیم. تشخیص فضا، شکل و محتوای تولید رسانهای اهمیت بالایی دارد. این اهمیت از آن جهت است که بتوان فضای امید اجتماعی را سامان داد، آن هم نه به صورت کاذب. باید الگوها و ایدآلهایی به نمایش گذاشته شود که جامعه به حرکت نشاط آفرین به سمت سعادت، سلامت و راستی تشویق شود و از همه مهمتر "امید آفرین" و "زندگی بخش" باشد.
از نظر شما اصلیترین چالشی که امروز در حیطه اخلاق، در میان رسانههای ما وجود دارد و باید به آن پرداخته شود، چیست؟
به نظر من بنیادیترین عنصر اخلاقی که ما باید به آن بپردازیم صداقت و سازگاری است. در منابع اخلاقی ما هم هست که معصومین(ع) راستگویی را پایهی سعادت دنیوی و اخروی دانستهاند و در خود قرآن کریم توصیهها و تاکیدهای زیادی بر راستگویی هست. :«یا ایها الذین امنوا اتقوا الله و قولوا قولاٌ سدیدا(سوره احزاب-70): ای کسانی که ایمان آوردید، تقوا پیشه کنید، گفتههایی را بگویید که استوار است». راستگویی باید تبدیل به یک فرهنگ اجتماعی شود. دامنه راستگویی آنقدر گسترده است که اخلاص را به همراه میآورد و پرهیز از ریا و از بین بردن دوگانگی رفتاری را منجر میشود. بنیان آن هم بر عمل قربة الیالله است که در رفتار، گفتار و در سیره اجتماعی شخص بروز میکند اما غیر از بحث راستگویی، سازگاری اجتماعی هم برای جامعهی ما بسیار مهم است. ما چون انقلاب کردیم باید توجه داشته باشیم که انقلاب باید منجر به استقرار شود. اگر تغییراتی که نهادهای اجتماعی را زیر و رو میکند، مکرر شود و انقلاب یک جریانی شود که بخواهد دائما منجر به تغییرات بنیادین نهادی شود، موجب تضعیف ارزشهای انقلاب میشود. چیزی که ما به لحاظ اخلاقی و اجتماعی و رسانهای به آن نیاز داریم، این است که باید سازگاری اجتماعی را تشدید کنیم. سازگازی غیر از سازش است. سازش یک امر انفعالی است و از جهل و نا آگاهی برمیخیزد، در حالی که مرجع سازگاری آگاهی، خلاقیت و توانایی فرد برای مواجهه با مسائل و کنترل هوای نفس است. سازگاری باعث میشود که ما با انباشت سرمایه اجتماعی مواجه شویم و الفت و اعتماد اجتماعی را تقویت میکند و ایمان به دست آوردها را منجر میگردد. لذا اگر کسی از من سوال کند که مهمترین مانع توسعه سیاسی اجتماعی و فرهنگی در یک جامعه چیست؟ میگویم «عدم سازگار" و اگر سوال شود مهم ترین عامل توسعه چیست میگویم، «سازگاری»؛ ولی این سازگاری مرجعش باید توحید، صداقت الهی و عدالت باشد نه هر نوع سازگاری»، زیرا خیلی فاصله باریکی با خدعه و نیرنگ دارد. کما اینکه تفکر هم همین حالت را دارد. تفکری که با نگاه سعادت و سلامت جامعه به وجود میآید تفکری سازنده است. ولی همین الکتریسیته مغز میتواند نیرنگ تولید کند که در مسیر تخریب بشر، سلطه و توسعه بیعدالتی باشد. لذا اخلاق اگر بنیانش به توحید برنگردد، خیلی متفاوت ظاهر میشود. سازگاری منشأ «تقویت مشارکت اجتماعی»، توسعه و عمیق شدن همدلی و وحدت اجتماعی و به حساب آوردن یک جامعیتی که شامل خدا، انسان و طبیعت می شود؛ خواهد بود.
ببینید در رسانهی غربی هم اخلاق حرفهای رایج است ولی با تکنیکهایی از زیر این اخلاق شانه خالی میکنند. مثلا امروز تحریم یک امر کاملا ضدانسانی است چون تحریم تنبیه دولت به تنهایی نیست، تنبیه یک ملت است و ضعیفترین قشر جامعه را نشانه میگیرد و یک پدیده کاملا ضد حقوق بشری است. ولی شما میبینید که رسانههای غربی همه در جهت تحریم کشورها نه تنها تشویق میکنند، بلکه مشروعیت میبخشند و دراین مسیر زیر لوای اخلاق حرفهای حرکت میکنند.
آیا بستر ایجاد این سازگاری ضرورتاً گفتوگو در حضور رسانههای متکثر و آزاد است؟
این هم از آن بحثهایی است که ما به عنوان یک کلیشه در ذهن داریم و فکر میکنیم که اگر تکثر رسانهها به وجود آید مسائل ما حل میشود. در حالی که لزوما اینگونه نیست و تکثر رسانهها میتواند تشویش اجتماعی را تقویت کند و مرجع تکه تکه کردن جامعه باشد، یعنی هر رسانهای یک قشر اجتماعی را نمایندگی کند و ما مواجه با یک به هم ریختگی اجتماعی شویم. شما فکر میکنید بسیاری از همین جمهوریهای تازه استقلال یافته یا کشورهای همسایه منطقه یا کشورهای اروپایی که بیش از دویست تا سیصد کانال تلویزیونی رایج است؛ از ظرفیت و نشانههای مثبتی برخوردارند؟ بسیاری از شبکههای تلویزیونی، شبکههای ترویج فساد هستند یا خیلی از این شبکهها کمپانیهای بزرگ اقتصادی را نمایندگی میکنند. ضرورت سازگاری اجتماعی، سلامت و سعادت محصول تکثر رسانهای نیست. ما باید به محتوا بپردازیم. اگر محتوای خوب و سازنده و امیدوارکننده را بتوانیم با تکثر رسانهای ایجاد کنیم مطلوب است، ولی اگر تکثر رسانهای منجر به این شود که رسانههای رقیب شروع به تخریب یکدیگر کنند، نه تنها تعامل و سازگاری ایجاد نمیشود بلکه تعامل، همدلی و انسجام اجتماعی را هم به خطر میاندازد.
در واقع تکثر رسانهای به معنای تنوع در تولید برای ذوقها و سلیقههای متفاوت منتهی به حفظ شرط سازندگی و توسعه سلامت اجتماعی است.
یکی از شعارهای کلیدی انقلاب همواره تحقق اخلاق بوده است. بازنمایی سیره اخلاقی حضرت امام در رسانه های کشور را چگونه ارزیابی میکنید و از نظر شما امروز چه راهکارهایی برای ترویج این گفتمان در فضای رسانهی میتوان ارائه کرد؟
امام برای نسلی که در دوره ایشان زندگی میکردند یک مرجع بسیار امیدوارکننده و استوار بودند. دورهی ایشان یک نوستالژی به وجود آورد که همه را دلتنگ خود کرد. نسلی که امام را درک کرد؛ دلتنگ اوست و خاطر خوش و امیدوار کنندهای را از آن روزگار دارد. البته برای نسلی که در دوران امام نبودند خوشبختانه حکیم فرزانه انقلاب حضرت آیتالله خامنهای هم همان سیره را ادامه میدهند. امام یک وجه خاصی بودند و حضرت آقا وجوه دیگری در شخصیتشان تجلی دارد. خیلی لازم است که ما درباب شخصیت و اندیشههای امام کار کنیم. من فکر میکنم رسانههای ما بیشتر با پخش سخنرانیها و گفتار ایشان یا انتشار نوشتههای امام نسل جدید را با حضرت امام پیوند میدهند. در حالی که ما باید بتوانیم از طریق هنر و از طریق فیلمهای داستانی شخصیت امام را منعکس کنیم. امام شخصیتی بودند که به تعبیر آقا بدون نام ایشان انقلاب اسلامی در جهان شناخته شده نبود. در طول تاریخ اسلام بعد از ائمه معصومین ما شخصیتی مثل خمینی کبیر را نداریم که از این جامعیت عرفانی، سیاسی و علمی برخوردار باشد. ما در رسانه باید شخصیت امام را به گونهای پردازش میکردیم که بخشهای مختلف روحیات ایشان را به تصویر بکشد. من یک بار در مصاحبهای با یکی از رسانههای خارجی گفتم:«شما شخصیت امام را به تمامه ادراک نکردید و امام را به عنوان یک شخصیت مقتدر سیاسی و گاه به دروغ امام را در ردیف شخصیتهای قدرت گرا معرفی کردید؛ ولی آن وجه شخصیت معنوی و الهی ایشان که هیچ یک از سیاستمداران قدرت گرا از آن بهره ندارند، این بود که شخصیت ایشان در کانون «لا اله الا الله» شکل گرفته بود. او مولود خداخواهی و رهیدن از خود بود و به تعبیر ابنعربی چشم مرد الهی با رهیدن از خود باز میشود. «ان لم تکن تراه» به میزانی که نیستی، چشم دیدار خدا را مییابی و به میزانی که نیستی قدرت بودن در هستی پیدا میکنی. این موضوع کاملا درمورد امام صادق بود. امام آنچنان خود را منها کرده بود که به تعبیر بسیاری از شخصیتهای اخلاقی ما، گویی امام نفس نداشت. یعنی تا این حد توانسته بود نفس خود را کنترل کند. این تیپ شخصیتی باید کاملا به یک آرزوی اجتماعی برای تک تک جوانان ما تبدیل شود. ما زمانی میتوانیم بگوییم در پردازش شخصیت امام موفق بودیم که الگوی جوان امروز ما امام باشد. اگر این اتفاق در فضای اجتماعی محقق شده باشد، میتوانیم بگوییم که در فضای رسانهای موفق بودهایم؛ درغیر این صورت واقعا باید در این حیطه کار کرد.