1
جهانی که ما بر روی آن زندگی میکنیم، مملو از پدیدههایی است که شناخت هر یک و راهیابی به کنه ذات و حاق حقیقت آن، امری دشوار وسخت و صعب است؛ لیکن شناخت انسان و پی بردن به گوهر وجود او به مراتب سخت و دشوار تر است و دستیابی به سرچشمه هستی او امری مستصعب؛ صورتی ناسوتی و چهرهای ملکوتی، و سیرتی لاهوتی و سیمایی ملکوتی که در کسوت مرد یا لباس زن،هدف و غایت آفرینش است: «خلقت الافلاک لأجلک و خلقتک لأجلی».
موجودی که قلم وحی داستان آغاز و انجامش را شرح کرده و چهرهٴ ملکوتی اش را به تصویر کشیده است و بر نشستگان بر دریای شهود در پس پردهٴ غیب، این نگاره دلربا را به تماشا نشستهاند و تنها آنکه جامی از این شراب نوشیده، توصیف این موجود را تواناست.
جانمایه و گوهر وجود انسان و اصل نفیس هستی او، نفس اوست که قطعیهای الهی و لطیفهای ربانی است؛ «و نفخت فیه من روحی» و شرافت و کرامت و عظمت انسان همه و همه از همین نسبت نزدیک چشمه میگیرد و هیچ چیزی چنین جمال و جلوه و جبروتی به انسان نمیدهد:
کعبه را جامه کردن از هوس است
«یا»ی «بیتی» جمال کعبه بس است (سنایی)
2
ناشناختن انسان یا رسیدن به شناختی وارونه یا واژگونه از حقیقت او، عامل و منشأ همه دردهای امروز جامعه انسانی است؛ انسان تا جایگاه عظیم خود را نشناسد و مرتبهٴ رفیع خود را نبیند، هرگز نمیتواند به حاکمیت خیر و زیبایی و حق و عدل تن در دهد و ظلمت و تباهی را دریابد و آنچه بشر امروز را در تاریکی جهل فرو میبرد و زمینه استحمار، استعمار و استثمار ملل را فراهم میآورد، همین ناشناختگی و وارونگی در شناخت شخصیت انسان است؛ اینکه گاهی انسان را بر مسند خدایی مینشانند و گاه چون حیوان قلاده بر گردن او میبندند، و زمانی تنها تأمین غرایز دنیایی را هدف نهاده و زمانی لباس تقدس در بر او کرده، موجودی غیبی اش توصیف میکنند، همه و همه نشان ناشناختگی این اعجوبه خلقت است.
3
شناخت انسان و راهیابی به حقیقت وجودی او که عصاره هستی است و هدف اول و آخر خلقت در وجود و حضور او نهفته است، تنها با استمداد از قلم وحی ممکن است؛ قرآن که مقام و جایگاه و شأن و منزلت انسان را خلافت و جانشینی الهی میداند: «إِنىِّ جَاعِلٌ فىِ الْأَرْضِ خَلِیفَةً»(بقره30)، کرامت انسان و فضیلت و برتری او را بر سایر مخلوقات به تصویر میکشد:« وَ لَقَدْ کَرَّمْنَا بَنىِ ءَادَمَ وَ ... فَضَّلْنَاهُمْ عَلىَ کَثِیرٍ مِّمَّنْ خَلَقْنَا تَفْضِیلًا»(اسراء70) و عوامل کرامت و شرایط برتری او را به تفصیل شرح میدهد و البته این فصل مشترک همه کتابهای آسمانی است که قرآن مُهَیمِن بر آنان است.
توجه به این لطیفه ضروری است که شناخت خالق انسان نیز در رهن شناخت انسان است و این، میزان اهمیت مسئله شناخت را نمایانتر میسازد.
4
غایت و هدف و مقصد و مقصود ارسال رسل و نزول کتب آسمانی نیز تنها و تنها بازشناسی انسان و توجه به خود و تأمل در عالم وجود انسان و از این طریق نیل به معرفت حق، و حقیقت است. انقلاب اسلامی ایران به راهبری و قیادت امام خمینی نیز در ادامهٴ مسیر پیامبران و امامان معصوم، در پی گشودن فصلی نو در شناخت انسان و رسیدن به شناخت و معرفت خداست.
امام خمینی که طراح ، معمار و بنیانگذار این انقلاب انسانی است، در پی ارائه طرحی برای بازشناسی انسان در دنیای جدید است. از این رو ایشان نخستین گامهای حرکت انقلابی خویش را در خودشناسی و تربیت و تهذیب نفس بر میدارد و مبارزه با طواغیت درون را پلی برای مبارزه با طاغوت بیرون قرار میدهد.
نگاهی به جایگاه انسان در اندیشه امام خمینی و توجه ویژه ایشان به کرامت انسان، نشانگر میزان شناخت و تدبر و تأمل وی در این آیه الهی است.