عضو هیات علمی موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی(س)، تخلق به اخلاق اسلامی را یکی از ویژگیهای بارز شیعیان خواند و تاکید کرد که به برکت وجود ائمه اطهار (ع) و نامههای فراوان امیرالمؤمنین (ع)، بهترین دستورالعملها درخصوص اخلاق کارگزاری در اختیار شیعیان قرار دارد.
به گزارش پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران، حجتالاسلام و المسلمین فقیهی در گفتوگو با خبرنگار شفقنا در قم اظهار کرد: واژه تشیع به معنای پیرو به کار برده میشود و این معنا پس از رحلت پیامبر گرامی (ص) رواج یافت و در اصطلاح به گروهی اطلاق میشود که علاوه بر ایمان به خداوند و نبوت حضرت محمد (ص)، به ولایت حضرت علی (ع) و سایر ائمه اطهار (ع) نیز اعتقاد دارند. این پیروی دارای خصوصیات ویژهای بوده و موجب تفاوتهایی میان شیعیان و سایر فرق مسلمان میشود به طوری که شیعه دارای مضامینی است که پیروان سایر ادیان از آن محروم هستند.
عضو هیات علمی موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی(س) با بیان اینکه به اتفاق تمام گروههای اسلامی و غیر اسلامی، ائمه اطهار (ع) در تمام ابعاد الگوی واقعی مسلمانان محسوب میشوند، گفت: دسترسی شیعیان به منبع عظیم روایات و احادیثی که از این بزرگواران به میراث گذاشته شده، غنیمت بزرگی محسوب میشود و این در حالی است که سایر فرق تنها به روایات نقل شده از پیامبر اکرم(ص) بسنده کردهاند.
او ادامه داد: یکی از ویژگیهای بارز شیعیان، تخلق به اخلاق اسلامی به معنای واقعی آن است؛ آنچه از آیات و روایات استفاده میشود بیانگر این است که موضوع اخلاق، مجموعه ملکات، حالات، رفتار و آدابی است که موجب متصف شدن انسان به خوب و بد میشود.
فقیهی با اشاره به تقسیمبندیهای متفاوتی که از اخلاق در جوامع گوناگون وجود دارد بیان کرد: نمونه مشهور این تقسیمبندی، اخلاق ارسطویی است که شامل مرتبط دانستن اخلاق با مسایل شهویه، غضبیه و عقلیه میشود و تاکید شده که رعایت اعتدال در همه این بخشها ضروری است و در نهایت این تقسیمبندی منجر به ارائه قانون طلایی ارسطو شد که بیان میدارد اعتدال در همه امور لازم است.
این استاد حوزه علمیه اظهار کرد: بر اساس گفته بزرگان شیعه، دستهبندی اخلاق بر اساس مبداء افعال موجب نقد مهمی بر منطق ارسطویی میشود بنابراین بهترین دستهبندی آن است که بر اساس متعلق افعال بنا شود به این ترتیب که موضوع اصلی فعل اشخاص باشد و پس از آن، متعلق فعل بررسی شود که گاهی خداوند و زمانی خود فرد است که در بخش نخست اخلاق الهی و در بخش دوم اخلاق فردی پدیدار میشود.
فقیهی با بیان اینکه بخشی از کارهای انسان نیز مربوط به سایر افراد جامعه میشود گفت: در اینجا با اخلاق اجتماعی رو به رو هستیم و حتی گاهی اخلاق طبیعت نیز در بیان دانشمندان دیده میشود که مربوط به رفتار انسان در قبال طبیعت و حیوانات است.
عضو هیات علمی موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی(س) ادامه داد: گاهی نیز میان این سه گروه از اخلاق انسانی تداخل به وجود میآید اما در بسیاری حالات وجهه الهی، فردی یا اجتماعی غلبه دارد ولی نکته اساسی حضور خداوند در همه حالات بشر است.
او با بیان اینکه تقسیمبندی بر اساس متعلق افعال بهترین نوع تقسیمبندی اخلاق محسوب میشود خاطرنشان کرد: موضوع دیگری که در اینجا مطرح میشود، بحث مطلق یا نسبی بودن مفاهیم اخلاقی است.
فقیهی افزود: مرحوم علامه طباطبایی بحث مفصلی در جلد نخست تفسیر المیزان در رابطه با اخلاق مطرح کرده و در ابتدا اخلاق ارسطویی را به نقد کشیده است و بیان میدارد که بر اساس منطق قرآن، توحید به عنوان مبنای اخلاق قرار دارد و اعتقاد به یگانگی خداوند، ریشه مسایل اخلاقی است.
این استاد حوزه علمیه با بیان اینکه تمام احکام تشریعی مستند به امور تکوینی هستند گفت: به این ترتیب نسبیت در اخلاق به آن معنا که توسط فلاسفه غربی بیان میشود، در اسلام وجود ندارد.
او با اشاره به آرای فیلسوفان مسلمان افزود: چنانچه مسالهای اخلاقی مستند به واقعیتی، به عنوان اخلاق حسنه شناخته شود در همه حالات و مکانها خوب خواهد بود هرچند در جوامع مختلف یک سری آداب اعتباری دیده میشود اما به دلیل اینکه اساس اخلاق اسلامی از یک مجموعه واقعیتها سرچشمه میگیرد به هیچ وجه نسبی نخواهد بود.
عضو هیات علمی موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی(س) در رابطه با اخلاق کارگزاران در اسلام گفت: این نوع از اخلاق، بخشی از اخلاق کاربردی محسوب میشود که شامل مباحث گوناگونی از جمله اخلاق مربوط به حرفههای مختلف و اخلاقی است که در موضوعات اجتماعی نیاز به آنها احساس میشود.
او ادامه داد: به برکت وجود ائمه اطهار(ع) و نامههای فراوان امیرالمؤمنین(ع)، بهترین دستورالعملها درخصوص اخلاق کارگزاری در اختیار شیعیان قرار دارد و با وجود شرحهای فراوانی که بر نامههای نهجالبلاغه نگاشته شده، هنوز حق مطلب ادا نشده است.
این استاد حوزه با بیان اینکه در کتاب گرانسنگ نهجالبلاغه، اخلاق مربوط به کارگزاران به دقت مورد تاکید واقع شدهاند عنوان کرد: دوران خلافت پنج ساله حضرت علی(ع) موجب دستیابی شیعه به منابع عظیم اخلاق از جمله اخلاق کارگزاران شده است.
او در رابطه با موانع و مشکلات پیش رو درباره دستیابی به جامعه اخلاقی مد نظر اسلام و اهل بیت(ع) اظهار کرد: ارائه الگو به مردم بهترین راهکار در رسیدن به مفاهیم خاصی است که مورد نظر خداوند و اسلام قرار دارد زیرا روش تربیتی الگومدار، کارآترین شیوهها محسوب میشود و تشیع نیز در این میان دارای بهترین الگوهاست به طوری که زنان مسلمان برترین اسوهها یعنی فاطمه زهرا(س) و زینب کبری(س) را دارند و شخص پیامبر اسلام(ص) و امیرالمؤمنین(ع) نیز الگوهای بسیار مناسبی برای همه مسلمانان محسوب میشوند.
فقیهی افزود: پیشرفت وسیع مسلمانان در سدههای اخیر به برکت الگوگیری از اسوههای دینی است و جامعه تشیع نیز موفقیت چشمگیری در این میان داشته است اما شیطان نیز بیکار ننشسته و هر مقدار که افراد بیشتر در مسیر حق قرار گیرند، بیشتر مورد وسوسههای شیطانی هستند.
او ادامه داد: برخی ضعفهای اخلاقی در میان شیعیان دیده میشود و یکی از دلایل آن، وسوسههای شیطانی است و مختار بودن انسان نیز در این میان دخالت دارد اما برکت تشیع موجب شده است که نقشههای طولانی مدت دشمنان تنها با شرکت شیعیان در مراسم شب قدر یا روز عاشورا به هم ریخته و آنها ناکام بمانند به همین دلیل نباید تأثیر مکتب تشیع را در اخلاق اسلامی نادیده گرفت.
فقیهی در بخش دیگری از سخنان خود با تاکید بر روشهای اصلاح اخلاقی در سطح جامعه گفت: آنچه در خصوص تشیع میتوان به آنها اشاره کرد اینکه با توجه به آیات قرآن، هدایت ائمه اطهار(ع) هدایت به امر است که به معنای هدایت به باطن و ملکوت انسان تلقی میشود. در این رابطه مرحوم علامه طباطبایی عقیده دارد که امام (ع) در باطن شیعیان نفوذ میکند و این امر نیز بیاننگر رابطه قلبی میان شیعیان و ائمه اطهار (ع) است و تقویت این محبت درونی موجب افزایش بعد اخلاقی در جامعه خواهد شد.
عضو هیات علمی موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی (ره) با اشاره به برکات زیاد و گسترده جلسات مذهبی و عزاداری اهل بیت(ع) بیان کرد: تأثیر مراسم مذهبی آنچنان گسترده است که نمیتوان حدی برای آن در نظر گرفت و برپایی این جلسات نیز آسانترین راه برای اصلاح اخلاقی جامعه به شمار میرود.
او ادامه داد: نظریهپردازی اخلاقی از جمله ضروریات درخصوص اصلاح جامعه به شمار میرود اما در تنظیم مباحث اخلاقی و آکادمیک ضعفهای جدی در جامعه ما دیده میشود.
این استاد حوزه علمیه با اشاره به ضرورت تنظیم آموزش مباحث اخلاقی به افراد گفت: در شرایط کنونی ترتیب خاصی در زمینه ارائه توصیههای اخلاقی وجود ندارد در حالیکه نیاز به شکلگیری مؤسسات متعددی در این زمینه احساس میشود تا به وسیله برنامهریزی چند صد ساله، مسایل اخلاقی را ساماندهی کنند زیرا فقه و فلسفه اسلامی نیز بیش از هزار سال زمان برده تا به نقطه کنونی رسیده است.
او در پایان گفت: ورود استادان حوزوی به مباحث اخلاقی، ضرورتی عینی است زیرا احکام اخلاقی در تمام آیات قرآن وجود دارد و به نظر میرسد چنانچه بتوان رابطه اخلاق با فقه و حقوق را بررسی کرد به این نتیجه میرسیم که قرآن کریم اخلاق را مقدم بر حقوق میداند و توصیه میکند که زندگی فردی و اجتماعی در درجه نخست بر اساس مبانی اخلاقی تنظیم و اداره شود.