شعر انقلاب را امروز به عنوان یک حوزهی ادبی مستقل در ادبیات جهان و به خصوص ادبیات ایران میشناسیم که در ادبیات ایران این اتفاق با جریان انقلاب اسلامی برجسته شد. این حوزه ادبی، چهرههای شاخص زیادی را در سبک خودش دیده که گاهأ از طریق همین حوزه به جریان ساز های مهمی در ادبیات معاصر تبدیل شدند. بعضاً بودند شاعرانی که در فضای دیگر فعالیت داشته اما در شعر انقلاب هم سهم ویژهای دارند. این حوزه ادبی گاهاً با فراز و نشیبهایی هم همراه بودهاست و همچنان بعد از سالها نقاط مبهمی نیز به همراه خود دارد.
پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران در این راستا گفتگویی را با اسماعیل امینی شاعر انقلاب ترتیب داد که به اتفاق میخوانیم :
آیا شعر انقلاب به عنوان یک جریان مستقل در تاریخ شعر معاصر وجود دارد ؟
شعر انقلاب البته به عنوان یک جریان شعری وجود دارد و گواه آن این همه شعر و این همه شاعر که در فضای فرهنگ انقلاب وجود دارند . اما «جریان مستقل»؟معنای این اصطلاح را نمیفهمم، کدام جریان شعری است که مستقل باشد؟ اصلاً استقلال جریان شعری حتی اگر ممکن باشد چه ثمری دارد؟ تردیدی ندارم که هر جریان شعری وابستگیهایی به جریانهای پیشین دارد، حتی اگر با آنها مخالف باشد، و تأثیراتی از جریانهای همزمان خویش میگیرد .
اگر چنین جریانی وجود دارد، وجه مشخص و تمایزش چیست ؟
وجه مشخص جریان شعر انقلاب، آرمانگرایی و کمال خواهی است. انتقاد پیوسته از وضع موجود انسان و جامعه، و امید به تحقق شرایط کمال انسانی. تمایز اصلی این آرمانگرایی با گونههای دیگر در این نکته است که کمال انسان و جامعه را به بهرهمندی از لذات طبیعی محدود نمیکند هم چنان که، رشد و رهایی انسان را در اعراض از نیازهای طبیعی و مواهب دنیوی نمیجوید.
چه تفاوتی بین شعر انقلاب، شعر آئینی و شعر جنگ وجود دارد ؟
شعر انقلاب، شاخهای از شعر مذهبی است. این را نیز بگویم که این روزها به تسامح به جای شعر مذهبی اصطلاح نارسای «شعر آیینی» رایج شده که من آن را خوش نمی دارم. شعر جنگ نیز شاخهای از شعر انقلاب است. خاستگاه این نوع ادبیات بیشتر از کجاست؟ از فرهنگ و بنیانهای اعتقادی مردم این سرزمین و از تاریخ هزار سالۀ شعر فارسی.
چهرههای شاخص و جریان ساز این ادبیات چه کسانی هستند ؟
از پاسخ به این پرسش معافم بدارید تا با داوری شتابزده ام، غباری بر خاطر کسی ننشیند.
آیا نسل جدید شاعران، اقبالی به این سبک دارند؟
اقبال نسل جدید شاعران به شعر انقلاب بسیار است، و من بر آنم که این موج عظیم شعر انتقادی، اعتراضی و آزادیخواهانه و عدالتجویانه، ادامۀ منطقی آرمانگرایی شاعران نسل پیش است.
آیا شما خودتان را منتسب به این جریان میدانید یا نه ؟ یعنی در واقع خودتان را شاعر انقلاب می دانید ؟
اگر شاعر انقلاب، به معنای کسی است که در پی آزادی، عدالت، معنویت، مدافع فرهنگ ملی و دینی است و در ستیز با فرهنگ سلطهجویانی که انسان را در لذات و تمایلات طبیعی و جنون مصرف و اسراف خوش میدارند، با سرافرازی خود را شاعر انقلاب میدانم. اما اگر معنای شاعر انقلاب این است که کسی هنر و اندیشۀ خود را در خدمت به صاحبان قدرت و مناصب صرف کند و توجیه کنندۀ کاستیها و ناراستیهای دلدادگان به مناصب و مواهب حکومتی باشد و شعرش، بیانیۀ موزون روابط عمومی ادارات دولتی بشود، هرگز هرگز چنین احوالی را خوش نمیدارم و بر دیگر شاعران نیز روا نمیدارم.
بعد از پیروزی انقلاب، آیا شعر انقلاب در قالب شعر مردمی ماند یا به شعر جشنواره مبدل شد؟
شعر انقلاب، همواره شعر مردمی بوده و خواهد ماند. آن چه در پسند رسمی و ادارات فرهنگی، مقبول میافتد لزوما شعر انقلاب نیست. چنان که پیشتر نوشتم، آن گونه شعرها فرقی با بیانیههای رسمی روابط عمومی ادارات دولتی ندارد. در این گونه بیانیهها، آرمانشهر تحقق یافته و وضع موجود، همان وضع مطلوب است و البته مسئولان و صاحبان مناصب همگی صالح، اصلح، دلسوز و فداکارند و بر دامن کبریایی مدیر، اداره و عملکرد اداره، گردی نمینشیند. چه رسد به انتقاد، اعتراض و آرمان خواهی، زیرا آرمان اصحاب قدرت، که دستیابی به مواهب دنیاست، محقق شده است. و البته دیگر نیازی به انتقاد و تغییر این وضعیت مطلوب و آرمانی و خوشایند احساس نمیشود.
یک نوع مانیفست است یا هنر؟
گاهی مانیفست است و گاهی هنر، زیرا گاهی اندیشه در آن پررنگتر است و گاهی حس و عاطفه. اما هرچه هست، مانیفست یا هنر، انسان و جامعه به این نوع شعر و اندیشه به شدت نیازمند است.
نهادهای متولی این شعر کجا هستند و عملکردشان در حال حاضر چگونه است؟
هیچ نهادی متولی شعر انقلاب نیست و این نعمت بزرگی است. شعری که متولی رسمی داشته باشد، خیلی زود از بین میرود. فطرت کمالجو و اندیشۀ عدالت گرایانه و تمایل شدید انسان به رهایی، این ها بنیانهای نهاد متولی شعر انقلاب است.
فکر میکنید این جریان شعر نخبهگراست یا عامه پسند ؟
این تقسیم بندی را بیهوده میدانم، زیرا شعر به هر حال برای انسان سروده میشود و بخشی از جهان است، مانند باران، برگریزان پاییزی، غروب آفتاب، صدای موج دریا، اینها نخبهگرا هستند یا عامه پسند؟ شعر خوب هم مثل یکی از همین مظاهر طبیعی است که به انسان ها، فارغ از طبقۀ اجتماعی و سطح دانش و تمایزات دیگر، فرصت تماشا میدهد.
در پایان اگر توضیحی دارید که لازم به ذکر میدانید بفرمایید.
الفاظ مشترک، مانع اصلی تفاهم و زمینهساز فریبکاری است. مثلا وقتی سیاسیون از عدالت حرف میزنند، منظورشان سهمخواهی و حتی تمامیتخواهی در قدرت است. یا جنبۀ مردمی آن میشود ورقههایی به نام سهام عدالت که هیچ شباهتی به سهام واقعی ندارد، نه سودی دارد و نه زیانی و نه هیچ خاصیت دیگری! اما وقتی شاعر از عدالت حرف میزند، گرچه ناگزیر از همان لفظ استفاده میکند اما حرفش همان حرف اهل سیاست نیست. وقتی در تبلیغات رسانهای از نجابت حرف میزنند، منظورشان نوعی ساده لوحی و انفعال در برابر کاستیها و ناکارآمدیهاست. اما شاعر وقتی از نجابت حرف میزند، به عشق، صبوری و عظمت روحی اشاره دارد. به دوستان اهل سخن توصیه میکنم دربارۀ این الفاظ مشترک تأمل کنند؛ چیزهایی نظیر: وفاداری، ارزشهای انقلاب، انسان متدین، تعهد انسانی، صداقت، هوشیاری، آزادی و آزادگی، پیشرفت و بسیاری از این قبیل.