یکی از مشکلات فلسفهآموزی در موسسات آموزش ما فراگیری فلسفهها در زنجیرهای است که برخی دوست دارند «تاریخ اندیشه»اش بنامند. بماند که این اصطلاح خود اندیشهانگیز است. چگونه میتوان برای اندیشه تاریخ نوشت؟ اندیشه آن چیزی است که در اذهان میگذرد. چهبسا اندیشهها که چون گفته یا نوشته نشدهاند همراه با پیکر صاحبانشان دفن شدهاند! چه بسا پس از رفع موانع همان اندیشهها دگر بار به کسوتی دیگر از اذهانی گذر کرده و به نوشته و گفته درآمدهاند. مته به خشخاش نمیگذاریم و به قولی «مسامحتا» فرض میکنیم که مقصود دوستان از تاریخ اندیشه همان اندیشههای اساسیای است که نقلا یا کتبا به ما رسیدهاند. اسمش را میگذاریم: تاریخ آثار فکر.
به گزارش پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران، سیاووش جمادی در مطلبی که در ضمیمه روزنامه شرق منتشر کرده آورده است: پیداست که فکر التزاما فکر فلسفی نیست. متکلمان، حکما، عرفا و شعرا نیز فکر داشتهاند. اصلا هر انسانی قوه مفکره دارد. فکر بودن فکر را موضوع فکر تعیین نمیکند، اما هر فکری درباره چیزی است. اندیشه جدا از امر اندیشیدن ظهور و بروز پیدا نمیکند. همین که به جد فکر بماهو فکر یا همان قوه مفکره را از نو محل پرسش قرار دهیم، این قوه از دست میرود. در فلسفه کدهها به طور کلی آنچه خوانده میشود زنجیرهای متوالی از محصولات اندیشه کسانی است که فیلسوف نامیده شدهاند. پرسش پیش میآید که آیا افلوطین و توماس اکوئیناس و شیخ اشراق و آگوستین و مانند آنها به معنای دقیق کلمه فیلسوف بودهاند؟ آیا اینان با جانی آزاده و فکری ناوابسته تشنه رهیافت به بنیاد و گوهر هستندگان بودهاند یا خواسته یا ناخواسته پروای حقانیتبخشی به فرهنگ و آیین و گفتمان و اصولی پیشینی داشتهاند؟ عجالتا پرسش را مفتوح میگذاریم و میگذریم تا مبادا به سیاست گریز از اصل مطلب مبتلا شویم.
فرض میگیریم که ابنعربی همان قدر فیلسوف است که هگل. آنچه در نهادهای فلسفهآموزی ما - که قیاس آنها با هایدلبرگ و اکول نرمال قیاس معالفارق است - آموخته میشود نمایشگاهی از چیزهایی است که نزد فیلسوفان حقیقت بودهاند؛ فروغی اسمش را سیر حکمت نهاده است. نخستین فیلسوفان از نگر کیهانمدارانه جویای عنصر آغازین و اقنوم نخستین بودند. پیدایی کیهان و طبیعت نزد تالس از آب آغاز شده و نزد آناکسیماندروس از ماده نامحدود (آیایرون) و نزد آناکسیمنس از هوای محدود (آئرا) و نزد کسنوفانس از دئوس یگانه، و نزد فیثاغورث از عدد و نزد هراکلیتوس از آتش دگرگونشونده و نزد پارمنیدس از هستی ثابت و اندیشنده و نزد آناکساگوراس از نوس که گوهری از سنخ فکر است و نزد دمکریتوس از اتم و نزد فیلسوفان دیگر از چیزهای دیگر.
توضیح هر یک از این فیلسوفان افسانهای شیرین و بیربط به مسایل واقعی و پیرامونیای است که آن بیرون منتظرند تا خفت دانشجو و حتی استاد را بگیرند؛ قیاس آن بیرون با بازل و وین و فرانکفورت نیز قیاس معالفارق است. داستان شیرین به زودی با دخالت افلاطون و ارسطو تلخ و پردردسر میشود. علت آن است که اسطوره عقلانیتر میشود؛ میتوس به لوگوس میرسد و لوگوس به لوجیک. پولیتیک (شهرداری) نیز چون دلقک مکبث دمی به صحنه میآید و سپس هیچ میشود. این دگردیسی که به تعبیر هایدگر حضور دامنگستر و جهانگیرش به موتور هواپیما، انرژی هستهای، تثلیث مسیحی و ماتریالیسم دیالکتیک نیز فرا داده شده است در نقل اندیشه به اندیشه چون بادی از بغل گوش میگذرد. سپس نوبت به قرون وسطا میرسد که ابنسینا و سهروردی و ملاصدرای خودمان را نیز وارد صحنه کلاس میکند.
مشکل بتوان باور کرد که مفهوم اسکولاستیسم و مدرنناپذیریاش یا در حد کمینه امکان مدرنشوندگیاش طرح و شرح شود. این حکما از آن رو که نقشمندان پیشینه فرهنگی ما هستند باید به جد نقد شوند. این دریافت که هستی فردی و جمعی ما به عمری در فاصله زاد و مرد خودمان محدود میشود امر را بر ما مشتبه میکند که بدون وابستگی به فرهنگ و زیست زبانی و فرادهش بیرون از تاریخ و حتی زندگینامه خود ایستادهایم و میتوانیم آزاد از آنها به آنها فکر کنیم. تا درنیابیم که چون ماهی در چه رودی شنا میکنیم یا زیست ما بسته به هوای چه فرهنگی است آن آزادی خیالین نیز واقعی نمیشود. بیراه نیست که حتی وقتی به فرهنگ و فرادهش خود ناسزا میگوییم دگربار در دام همان منش و دادهای میافتیم که خواستهایم از خود دفعش کنیم. از بر کردن سنت مدرسی قدما مادام که در مواجهه با تفکر مدرن آزموده نشود در حکم بحث درباب اشیای عتیقهای است که از برکت فن موزهداری هنوز نپوسیدهاند. سنت اگر پوست نیندازد، میپوسد. این پوستاندازی تنها در تحدی و چالش ممکن میشود. فلسفه مدرسی نیز از کنج مدرسه خواص و از حیطه مباحث حدوث و قدم عامل و عقول عشره و تشکیک وجود و امثالهم بیرون نخواهد شد مگر بیمحابا در معرض مواجهه با پرسشها و جستارهایی قرار گیرد که از اینجا و امروز و اکنون برمیآیند. تحقیقات مقایسهای و شکار شباهتها اکثرا فرآوردهای است از مونتاژ پژوهشی و نه کشف شکافهایی که با ملات مفروضات نااندیشیده پر شدهاند. متون هرچه باشند در خطاب به فهمهاست که به ناگزیر معنا و تفسیر میشوند. متون به خودی خود چیزی جز خطوط سیاه بر صفحه سفید نیستند. این است که فلسفه مدرسی باید پاسخگوی فهم و اندیشه مدرنی باشد که چرخش به خود یا اگوی فردی جهت اصلی آن است.
مثالی بزنیم: در عصر قدیم نفس نزد حکما نفس بماهونفس بود نه نفس خاص متعلق به این یا آن فرد که روانکاوی تنها با کاوش زندگینامه و رویاها آن را از تاریکی بیرون میآورد. حتی عرفا که فردا با نفس خود کشمکش میکردند با وجوهی کلی چون خودکامی، غضب و کینهتوزی میجنگیدند. حکایت مدرن شدن به داستان آن مردی میماند که ریشش تا زانو میرسید اما هرگز دردسری برایش نبود. روزی یکی از وی پرسید: کنجکاوم بدانم تو شبها ریشت را روی پتو میاندازی یا پتو را روی ریشت؟ گفت: هیچوقت فکرش را نکرده بودم. امشب وقت خواب نگاه میکنم، ببینم چه میکنم و فردا جوابت را میدهم. اما هرگز جواب را پیدا نکرد. وقت خواب گاهی پتو را روی ریش میانداخت و گاه ریش را روی پتو.
در هر دو حال معذب و نامطمئن بود. او مدرن شده بود و توجهش به خودش، به فردیت خودش جلب شده بود. قبلا ریشش ریش بماهوریش بود و حالا ریش منحصربه شخص خودش. بازگشت به فارغبالی و از خود بیخبری سابق ممکن نبود. حتی اگر ریشش را از ته میزد، بازهم یاد گرفته بود که خودش هم وجود دارد و صرفا موجودی نیست که سرسپرده قسمت از پیش مقدرشده باشد. فلسفه مدرن صرفا به کلیهای انتزاعی - یا بگویید صرفا به اندیشه همچون اندیشه - نمیآویزد. آنچه ربطی به شخص دکارت ندارد به آزمون شک روشی او راه داده نمیشود. دکارت از همان آزمون فردیای آغاز ره میکند که پیش از او غزالی آن را محک زده و سپس از بین ضلالت رهایش کرده بود. دکارت، اسپینوزا، هیوم، جان لاک و لایبنیتس در کلاسهای فلسفه ما احتمالا این دریافت را در فلسفهآموز پدید میآورند که گویا اینان کمی به ما مربوطترند. برعکس در برابر دعوای خواجهنصیر و فخررازی بر سر عقاید ابنسینا دانشجو میتوان پرسید: اینها چه ربطی به من دارد؟
درود بر استادی که با کشاندن این بحث به سیر خونبار و قدرتمدار فردستیزی در فرهنگ ما پرده از این ماجرا بردارد که جدلها و منازعات قلمی و زبانی در چه واقعیات تیره و تاری رخ دادهاند. مطالعه اندیشهها به گونهای که انگار جدا از حوادث یکی از شکم دیگری به نوبت در خلوت و خلأ تشنگان حقیقت زاده شدهاند، یا به بیانی دیگر زیباسازی خشونت نهفته در پس پشت منازعات خطیری که در میان تیر و ترکش تکفیر و تهدید و مرگ و محنه رخ دادهاند به فلسفهآموزی که امر کلی انضمامی هولناکی چون تهدید بیپولی مطلق گلویش را میفشارد لاجرم این پرسش را پیش میآورد که این اندیشهها از کجای واقعیت دیروز و امروز و فردای من برآمدهاند. برکندن اندیشهها از شرایط بروز آنها از جمله ربط آنها با قدرت و زور یعنی گسستن آنها از آنچه مخاطب اندیشهها آن را به وجود تاریخی خود مرتبط میداند. در عصر ساسانیان بزرگمهر را با انگ زندیک در تنور پرمیخ افکندند و در عهد عباسیان ابنمقفع را با انگ زندیق در تنور پرسیخ انداختند، اما کجاست استادی که نقش فریب فرهی را در رقم زدن تقدیر اندیشه فاش کند.
هگل که در آکادمیهای ما معمولا نوبتی کوتاه و سرهمبندیشده دارد از قضا بیش از هر فیلسوف دیگری به تاریخ آثار فکر پرداخته است. لیکن اسمش را دیالکتیک گایست (Geist) و عقل در تاریخ نهاده است. این به آن معناست که وی تمامی فرآوردههای روح انسانی در هنر، در دین، در فلسفه، در حقوق، در آیینها، رسوم، جنگها و فعلیتها و عینیتهای گایست را در مناسبتی با هم حلاجی کرده است. با یاری گرفتن از تعابیر خودش میتوان گفت که وی با کشف معقولیت هر آنچه فعلیت یافته و چگونگی فعلیت یافتن هر آنچه عقل در مرتبهای تعقل کرده است بر امکان تفکری که از فرهنگ و شهرداری و جهانبینی و در یک کلام از زمینه و زمانه خود بیرون باشد خط بطلان کشیده است.
ممکن است پافشاری هگل در تبدیل سیستم به کار هنری امر مطلق وی را در مقام راوی سوم شخص و عقل کل از جهانی درخور نقد کرده باشد لیکن تفکری که با جدیت میکوشد آثار فکر و جان و سیر بالنده فکر و جان را در تلازم و همبستگی با یکدیگر بررسی کند چنان میراث غنی و پرباری از خود به جا مینهد که نیمه دوم قرن نوزدهم را به جنبش دومی عظیمتر از جنبش روشنگری قرن هجدهم تبدیل میکند. کمابیش هسته اولیه و بذرهای تمامی جریانهای فلسفی و روانشناختی و جامعهشناختی قرن بیستم را میتوان در نهضت عظیم فکری و هنری نیمه دوم قرن 19 یافت. صومعههای فلسفی ما چندان تمایلی ندارند که با گذری جدی از کانت و هگل آرامش خود را به دست متفکران شورشی قرن نوزدهم دستخوش تشویش کنند. مولود آن جرات تفکری که کانت شعارش رامیداد در نیچه زاده میشود. نگاه کنیم به این فلسفهخوانی بروندانشگاهی! گرایش مقاومتناپذیر این جریان به آن فرازها و پویههای تاریخ فلسفه که دقیقا در دانشگاهها فرعی و گاه زاید به حساب میآیند بر هیچکس پوشیده نیست.
نیچه، مارکس، کییرکگور، گئورگ زیمل و همینطور معاصرانی چون فوکو، هایدگر، یاسپرس، ویتگنشتاین، فرانکفورتیها، آگامین، ژیژک، بدیو، آلتوسر، گرامشی، رورتی، راسل، پوپر، آرنت و خلاصه همه خانمها و آقایانی که اینجا از دانشگاه راندهشدگانند و در دیار خود معتبرترین چهرههای دانشگاهی. این گرایش مشتاقانه را بیدرنگ میتوان به حساب اداهای روشنفکرانه نهاد. استفراغ عصای قورتداده آکادمیک در صفحه اندیشه روزنامهها را میتوان ژورنالیستی خواند چنانکه گویی مطالب زودگذر روزنامهها، به ویژه صفحه حوادث و نیازمندیها هیچ ربطی به جاوداننامههای فیلسوفان کلاسیک ندارند.
فلسفه را چه کار به آنچه در اینجا و اکنون بر ما میگذرد! فلسفه یعنی خواندن قصههایی که به ما هیچ ربطی ندارند. راستش ما اکنونزدگان نمیتوانیم نسبت به آنچه در بغل دستمان میگذرد نقش دیوار داشته باشیم. راستش اشتیاق به هنر و فلسفه بعد از هگلی علت توجیهپذیرتری دارد. علت آن است که مخاطبان آثار این دوران در آنها چیزی مییابند که با خودشان بیارتباط نیست. با صدمن عسل هم نمیتوان دعوای خواجه نصیر و فخر رازی را به کام آنها شیرین کرد. اندیشه حتی اگر از افلاک سردربیاورد از همان چیزهایی آغاز شده است که ما با آنها درگیریم. تاریخ اندیشهها در تونل زمان اگر پس از اندیشهای به اندیشهای دیگر و باز به همین ترتیب به اندیشه قبل و قبلتر سیر کند سرانجام در جایی باید به نخستین اندیشه برسد. در این ایستگاه درنگی ناگزیر پیش میآید تا جویای آن حادثه روزنامهای شویم که راهانداز این اندیشه بوده است. اگر در زمان آنکساگوراس روزنامهنویسی رایج بود، این قصه اندیشهها از بن و بنیاد آن چیزی نبود که امروزه در تاریخهای فلسفه میخوانیم. در آن صورت شاید بردگان در ارگان رسمی خود مینوشتند: «نوس دسترنج بردگان است.» آنگاه فلسفه دیگری به تاریخ اندیشه افزوده میشد که فرمانروای کیهان را کارورزی میدانست نه روحی بیبدن. آکادمیها در بهترین وجه گنجور آثار فکرند به آغازگاه تفکر، آغازگاه تفکر آن بیرون است.