جماران | آخرین اخبار ایران و جهان، سیاست، اقتصاد و اندیشه

نگاهی به شعر امام خمینی

کد خبر: ۲۱۸۹۴
نگاهی به شعر امام خمینی
یکی از برجسته ترین ویژگیهای امام پیش از آن که یک رهبر معنوی یا سیاسی باشد، شاعر بودن وی است. اکثر سیاستمداران دنیا به خاطر داشتن روحیه خشن از نعمت لطافت در کلام بی بهره اند. امام چه پیش از آن که رهبر انقلاب اسلامی شود و چه بعد از آن همواره این موهبت الهی خود را حفظ کرده اند. اما با داشتن لطافت فکری و زبانی بیشتر از هر کسی میتوانست به زبان مردم نزدیک شود. دیوان اشعار امام همواره از جمله آثار قلمی وی بوده که هر سال در نمایشگاه کتاب تهران و بعد از آن در کتاب فروشیهای سراسر کشور جزء پرفروشترین آثار یادگاری امام بود است.
شعر در اصل از کلمه «شعور» گرفته شده است و معنی و مفهوم آن طبق لغتنامه دهخدا :«دانش، فهم، درک، وقوف و دانایی» است. اصولأ شعر کلامی است مرتب، موزون، هنری و خیالانگیز. شعر در ایران به دو صورت شعر کلاسیک و نو میباشد که نوع کلاسیک آن در چهار جریان حماسی، عرفانی، تغزل و معناگرا و در چهار سبک هندی، خراسانی، عراقی و بازگشتی به صورت قالبهای مثنوی، غزل، قصیده، مسمط، مستزاد، ترجیعبند، ترکیببند، قطعه، رباعی، دو بیتی، تک بیتی و چهار پاره سروده میشود. شعر نو سوای همهی این قاعدهها و سبکها است و اگر بخواهیم شعر نو را از نظر علمی تقسیم بندی کنیم می توانیم آن را به دو بخش آزاد و شعر بی وزن تقسیم کنیم. شعر نو در قالبهای نیمایی، سپید و موج نو سروده می شود. شعر در گونه جهانی به صورتهای سونت، هایکو، غزل، ویلانل و مثنوی در 3 جریان فرمالیسم، فوتوریسم و دادائیسم تعریف شده است. چامهسرا نام دیگر شاعر است و به معنای سراینده شعر میباشد. مهمترین عوامل تاثیرگذار در سرودن شعر عاطفه، وزن، خیال و زبان است.
بر اساس کتاب زیباییشناسی شعر امام خمینی (س) اثری از حمیدرضا خان محمدی که به کوشش پژوهشکده امام خمینی (س) انقلاب اسلامی در سال 88 با تیراژ 1000 نسخه توسط موسسه چاپ و نشر عروج وابسته به موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی به چاپ رسیده، امام خمینی از سنین نوجوانی شروع به استنساخ در اشعار عرفانی و سیاسی ملک الشعرای بهار، میرزا اشرفالدین قزوینی و حجت لاری نمودهاند. ایشان به دلیل ارتباط عمیق با فرهنگ ایرانی اسلامی، در آثار خود به اشعار شاعران عارفی چون خواجه حافظ شیرازی و مولانا در بیش از 100 مورد استشهاد کردهاند.
از قدیمیترین کتب اشعار امام میتوان به «آثار الحجه» و «آینه دانشوران» اشاره کرد. مجموعه اشعار امام در حوادث مختلفی مفقود شدند. پس از پیروزی انقلاب به اصرار با نو فاطمه طباطبایی، امام اشعاری در قالبهای متنوع و با مضامین عرفانی سرودندکه پس از رحلتشان در چند دفتر با عناوین «سبوی عشق»، «باده عشق»، «نقطه عطف» و «محرم راز» منتشر شد و در نهایت تمامی آثار امام در مجموعهای به نام «دیوان امام» به چاپ رسید.
امام هیچگاه خود را یک شاعر نمیدانست، اما قریحهی شاعریاش او را همواره یک شاعر برجسته عرفانی معرفی می کند. امام در بعضی از اشعار خود با سرمشق گرفتن از بزرگانی چون حافظ، سعدی و مولوی اشعاری به وزن و قافیه مشابه سرودهاند که از جمله آنان می توان به :
الا یا ایها الساقی ادرکاسا و ناولها / که عشق آسان نمود اول ولی افتاد مشکلها (حافظ)
الا یا ایها الساقی برُون بر حسرت دلها / که جامت حل نماید یکسره اسرار مشکلها (امام)
اشاره نمود. همچنین امام به سرودن رباعی علاقه بسیار زیادی داشتند و شاید سرودن رباعیهای متعدد و پیگیریهای مستمر بانو فاطمه طباطبایی زمینهساز سرودن اشعار بیشتری از سوی امام شد. در شعر امام استفاده از مضامین مشترک با شاعران بزرگ بسیار مشهود است مانند :
از قیل و قال مدرسهام حاصلی نشد جز حرف دلخراش پس از آن همه خروش(حافظ)
از درس و بحث و مدرسهام حاصلی نشد کی میتوان رسید به دریا از این سراب (امام)
همچنین استشهاد به آثار حافظ و مولانا از جمله ویژگیهای شعر امام بود که در ابتدای بحث نیز به آن اشاره شد. مهمترین جنبهی اشعار امام عرفانی بودن آنان است، اما در این میان بسته به شرایط مختلف جنبههای حماسی، غنایی نیز در آثار امام مشاهده می شود.
اگر اشعار را با توجه به سطح مفهومشان به دو دسته بیرونی و درونی بخواهیم تقسیم کنیم، اشعار امام را باید درونگرا بدانیم. به دلیل آنکه عوامل و تاثیرات درونی بر شکلگیری شعر امام موثر بودند نه عوامل بیرونی. بعد از سطح مفهومی در سطح لغوی در اشعار امام یک دایره گسترده واژگانی از حوزههای لغوی قرآنی، احادیث، عربی، فرنگی، ابداعی، اِتباعی، عامیانه و کهن را میتوان مشاهده کرد و در نهایت در بررسی سطح نحوی اشعار امام به استفاده بعضی افعال خاص مانند «آمد(شد) و می نرسد (نمی رسد)» در آثار خود برخورد خواهیم کرد.
در پایان همانگونه که ذکر شد، مهمترین مضمون آثار امام به خصوص در زمینه شعر، عرفان است. امام پیش از آنکه یک فقیه یا فیلسوف یا سیاستمدار و یا حتی یک شاعر باشد، یک عارف است. عرفان امام عرفان حماسی است و این به آن معنی است که تصوف و عرفان مسلکی نیست. بهترین مأخذ برای شناخت جهان بینی عرفانی اشعار ایشان است که از روی تفنن سروده نشده اند و همچنین در لابه لای اشعار امام رایحه کلامی شاعران بزرگی هم چون عطار، مولانا، عراقی، حافظ، سعدی و ... استشمام می شود.
منابع :
1-کتاب زیبایی شناسی شعر امام خمینی اثر حمیدرضا خان محمدی
2-دانشنامه آزاد ویکی پدیا
3-فرهنگ لغت دهخدا

امیر حسین کاکایی

انتهای پیام

دیدگاه شما