جماران | آخرین اخبار ایران و جهان، سیاست، اقتصاد و اندیشه

نقد و بررسی کتاب "روش پژوهش در تاریخ شناسی" در پژوهشکده امام خمینی

کد خبر: ۱۹۷۶۵
نقد  و بررسی کتاب "روش پژوهش در تاریخ شناسی" در پژوهشکده امام خمینی


مراسم گرامیداشت هفته پژوهش از سوی معاونت پژوهشی پژوهشکده امام خمینی(س) و انقلاب اسلامی برگزار شد . در این مراسم که در محل سالن همایشهای پژوهشکده برگزار شد ، از مراکز دانشگاهی فعال در عرصه نگارش رساله‌ها و پایان‌نامه‌های مرتبط با امام خمینی(س) و انقلاب اسلامی تقدیر و تجلیل شد. همچنین در این مراسم به نقد و بررسی 2 عنوان کتاب از مجموعه انتشارات پژوهشکده پرداخته شد.

به گزارش پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران ، در ابتدای این مراسم کتاب «روش پژوهش در تاریخ‌شناسی» نوشته دکتر حضرتی عضو هیات علمی دانشگاه بین المللی امام خمینی قزوین مورد نقد و بررسی قرار گرفت که دکتر ابوالفضل رضوی، عضو هیات علمی دانشگاه تربیت مدرس و دکتر محمدی ان را نقد کردند.

حضرتی مولف کتاب " روش پژوهش در تاریخ شناسی نیز در این مراسم حضور یافت و به معرفی کتاب خود پرداخت.
حضرتی گفت : در کشور ما فضای نقد با چالش جدی روبرو است و بسیاری نتوانسته اند با مسئله نقد کنار بیایند.
وی با بیان این که در ابتدا باید گزارشی درباره کتاب عرض کنم گفت : کاری که در این کتاب انجام شده بخشی از طرح کلانی است که شروع کرده ام که انشالله بتوانم در دو جلد مباحث نظری مربوط به پژوهش در تاریخ شناسی را به سامان برسانم. جلد اول بیشتر توجه به تکنیک ها در حوزه پذیرش تاریخی است. البته تمام این کتاب درباره تکنیک ها نیست بلکه دو بخش در این حوزه و یک بخش نیز مبانی غیرتاریخی است.

مولف کتاب روش پژوهش در تاریخ شناسی سخنان خود را اینگونه ادامه داد: ضرورت گنجانیدن این بخش این است که ما باید با تصور درستی درباره یک علم به پذیرش در آن حوزه علمی ورود کنیم . من سعی کردم در بخشی که مربوط به مبانی علم تاریخ است تصور و فهم خود را از دانش تاریخ ارائه کنم و بعد درباره تکنیک هایی که در روش پژوهش تاریخی باید مورد استفاده قرار بگیرد صحبت کنم.

وی ادامه داد : اما این که چرا به تالیف این کتاب در حوزه روش پژوهش روی آوردم دلایل مختلفی داشت. اول این که اساسا درعلم تاریخ مانند علوم دیگر به روش توجه نکرده اند. به طور مثال اگر در علوم سیاسی ما با انبوهی از کتاب ها در حوزه روش روبرو هستیم اما در دانش تاریخ اینگونه نیست و آثاری که نوشته شده بسیار محدود است و این نشان از بی توجهی اهالی تاریخ به روش است و بخشی از مشکلاتی که درحوزه تاریخ ورزی وجود دارد ریشه در همین قضیه دارد و من سعی کردم به سهم خود کمکی به این نقص کنم .

حضرتی ادامه داد : مشکل دیگری دیگر که با آن روبرو هستیم و با نوشتن کتاب های نظری در حوزه دانش تاریخ می توان به رفع آن کمک کرد وجود یک نوع عوام زدگی در حوزه دانش تاریخ است. بسیاری تصور می کنند که اگر ذوق و علاقه ای به مسائل تاریخی دارند می توانند به حوزه تحقیقات تاریخی وارد شوند و درباره تاریخ ، کتاب تالیف کنند . به نظرم این اشتباه است برخی تاریخ را به مثابه داستان و قصه می پندارند و تصور می کنند که در این حوزه نیازی به روش ندارد.

وی با بیان این که دانش تاریخ یکی از علوم پیچیده است گفت : برعکس زمان گذشته که برخی ادبا به خطا رفتند و گفتند که دانش تاریخ دانش راحت الفهمی است باید گفت که اینگونه نیست بلکه دانش تاریخ یکی از علوم بسیار پیچیده است و اگر کسی می خواهد در حوزه تاریخ وارد شود و در این حوزه به پژوهش بپردازد باید تکنیک های لازم را بلد باشد و نتایج غلط نگیرد.

وی ادامه داد : به طور مثال در حوزه تاریخ اسلام برخی تصور می کنند که این حوزه فقط حوزه اسلام است و اگر کسی به اسلام علاقه دارد می تواند در این حوزه کتاب تالیف کند، در حالی که تاریخ اسلام را باید ابتدا تاریخ فرض کرد و به دانش تاریخ اشراف پیدا کرد و بعد در آن حوزه متن نوشت.

مولف کتاب روش پژوهش در تاریخ شناسی ادامه داد:‌ مشکلی هم در درون اهالی تاریخ دیده می شد که این مشکل توجه به "روش " بود که سعی کردیم در متنی آن را به اهالی تاریخ یادآوری کنیم.

وی گفت " موضوع دیگری که مد نظر داشتم این بود که برخی تصور می کنند مورخان به بسیاری از مسائل باید تسلط داشته باشند که بتوانند به حوزه تحقیقات تاریخی وارد شوند . می خواهم بگویم اگر بحرانی در حوزه تاریخ وجود دارد بحران روش است نه بحران توجه به نظریه یا عدم توجه به علوم دیگر که در بخش های از این کتاب سعی کردم به آن توجه کنم.

حضرتی گفت : روشی هم که در این کتاب سعی کردم به آن توجه کنم این بود که تلاش کردم یک متن کاملا قومی درباره دانش تاریخ تولید کنم، یعنی هیچ الگو گیری خاصی از کتاب های دیگر در حوزه های دیگر نداشتم.
در ادامه این مراسم دکتر ابولفضل رضوی، عضو هیات علمی دانشگاه تربیت مدرس به نقد این کتاب پرداخت و گفت اولین نکته ای که به ذهنم می رسد این است که در این کتاب، تاریخ دانشی است که در خصوص آن ها مفهوم پردازی نشده است که دکتر حضرتی نیز در این کتاب به این موضوع اشاره کرده است. اما واقعیت این است که مفهوم پردازی در حوزه تاریخ را به چه صورتی انجام دهیم تا به یک اجماع نسبی در مورد آن به وجود آید. که در ابتدا با این ابهام مواجه نشویم که چرا عنوان تاریخ شناسی برای این کتاب انتخاب شده است .
وی ادامه داد : تاریخ شناسی و اصطلاحاتی که هر فردی با سلیقه خود به آن می پردازد و قطعا یک مبانی در ذهن خود برای آن دارد. عدم مفهوم پردازی در حوزه تاریخ یک معضل بنیادینی است که سایه سنگینی بر رشته تاریخ انداخته است. اما چگونگی رفع این ابهام این است که دوستان در مقالات خود به آن می پردازند .

وی ادامه داد : اما بخش از نقد بنده بر کتاب روش پژوهش بر تاریخ شناسی برهمین عناوین و مفاهیمی است که دکتر حضرتی در کتاب خود نتوانسته است از عهده آن برآیند و علت نیز آن است که ما راهکار موثری در این کتاب نداریم که بتوانیم برون رفتی را بر این مشکل متصور شویم. لذا مناسب است که ما این موضوع را به عنوان یک امر مهمی که دغدغه اصلی تمامی اصحاب تاریخ است در نظر بگیریم و ببینیم چگونه می توان به یک مفاهیم مورد وفاق برسیم .

رضوی گفت : وقتی بحث نقد کتاب مطرح می شود باید به این نکته اشاره کرد که در نقد یک طرف نقد و یک طرف اثبات است. سوال اینجاست که چرا نام این کتاب را روش پژوهش در تاریخ شناسی گذاشته شده و چرا روش پژوهش در علم تاریخ نگذاشته اند؟

وی در ادامه سخنان خود انتقاد دیگری به مولف این کتاب وارد کرد و گفت : نکته دیگری که وجود دارد این است که عنوان" روش " بسیار زیاد در این کتاب برجسته شده است ولی دکتر حضرتی به عنوان مولف این کتاب پیرامون این "روش" که برآن مانور بسیاری داده اند و عملا دستمایه اصلی کتاب است هیچ تعریف مشخصی ارائه نداده اند.

رضوی گفت : سوال این جاست آیا "روش" این است که با رهیافت بین رشته ای یک نظریه و مدل تئوریک قابل توجه داشته باشم و یا غیره . وقتی این کتاب خوانده می شود مشخص نمی شود معنی روش در این کتاب چیست و من وقتی این کتاب را خوانده ام متوجه شدم مولف "روش" را همان به کارگیری در پژوهش های تاریخی مد نظر داشته اند . این نکته مهمی است که باید در مقالات دیگر هم به آن توجه کرد.

وی ادامه داد: نکته دیگر که در مقدمه ای کتاب آورده شده است این است که مولف کتاب در مقدمه نوشته اند که "سعی نکردم که چینش مطالب و توضیح آن ها به گونه ای باشد که از علوم انسانی دیگر مثل روش علوم روانشناسی یا علوم سیاسی در این کتاب استفاده کنم و وامدارعلوم دیگر باشم." اما سوالی که ذهن من وجود دارد این است که ما تاریخ را چه می دانیم؟ وقتی گفته می شود علم تاریخ بررسی فضای ساختاری گذشته است این فضای ساختاری یک وجه آن روانشناسی است و یک وجه آن اقتصادی یا روانشناختی است و بنده با رویکرد به این وجه، از آغاز نمی توانم خود را مجزا از این علوم بدانم پس از همان آغاز روش باید به گونه ای باشد که بتوان از علوم دیگر وامدار بود و اشکالی بر این موضوع وارد نیست.

دکتر رضوی ادامه داد :‌نکته بعدی این است که مولف در کتاب عنوان کرده اند که بیشترین مخاطبان من دانشجویان مقطع کارشناسی هستند ولی به سراغ صقیل نویسی رفته اند. اگر قرار بر این باشد که مخاطب کتاب دانشجویان دوره کارشناسی باشند می توان خیلی ساده تر از این ها کتاب را نوشت.

وی به نکته دیگری هم در نقد این کتاب اشاره کرد و خطاب به مولف گفت : شما سعی کرده اید با رویکرد پوزیتیویستی محض با بحث روش و فرایند پژوهش در تاریخ برخورد کنید. آیا ما می توانیم بگویم علم تاریخ صرفا معطوف به گذشته است ؟ شما سه مولف برای تعریف علم تاریخ مطرح کرده اید؛ یکی بحث موضوع یکی روش و دیگری فایده یا هدف علم تاریخ و سعی کرده اید بگوید علم تاریخ به زمان حال و آینده مربوط نمی شود و اگر هم مربوط می شود مربوط به فایده مندی علم تاریخ است . اما بنده معتقدم نباید سه بحث موضوع، روش و هدف را از هم جدا کنیم حتی اگر منظور بحث روش شناختی باشد زیرا این جور به تاریخ است .
دکتر محمدی نیز در ادامه این جلسه به نقد کتاب روش پژوهش در تاریخ شناسی پرداخت و گفت : کتاب روش پژوهش در تاریخ شناسی از دو جهت کتاب بسیار خوبی است. اولین جهت این که این کتاب، آخرین کتاب که در مجموع کتاب هایی که در این زمینه وجود دارد است. از جهت محتوا نیز در همین حوزه جامع جمیع کتاب های است که در حوزه روش پژوهش در تاریخ وجود دارد. اما طبیعا هر کاری ایراد محتوایی خواهد داشت .

وی خطاب به دکتر رضوی گفت : بنده نکته ای در رابطه با صحبت های دکتر رضوی عرض کنم و آن این است که من موافق نیستم که ایشان فرمودند چرا دکتر حضرتی از روش های علوم دیگر در تاریخ جدا شده اند به نظر من دکتر حضرتی در مقدمه کتاب عنوان کرده اند که از روش های این علوم استفاده نمی کنم نه از رویکرد های علوم دیگر. و این طبیعی است که در هر علمی از روش خود آن علم استفاده کرد .

محمدی در ادامه سخنان خود گفت : نکته ای که به نظرم می رسد این است که دکتر حضرتی درمقدمه این کتاب عنوان کرده اند که مخاطب کتاب من دانشجویان هستند و این همان بحث ربط خورده است که ایشان مراعات نکرده اند.

وی ادامه داد : از صفحه 150 تا 155 این کتاب مطالب بسیار مهم از نویسنده های مهم و گاهی نقل قول های مستقیم آورده شده است اما یک ارجاع در آن وجود ندارد و یکی از معایب این کتاب همین موضوع است.نقل قول های مستقیمی نیز در صفحه 74 و 75 وجود دارد و در آن ها هم ارجاعی وجود ندارد.

وی خطاب به مولف این کتاب گفت : نکته دیگر آخر کتاب است که منابع تفکیک نشده است تعریفی نیز در صفحه 46 این کتاب وجود دارد که شما چهار متغیر را در آن مطرح کرده اید. یکی از این چهار متغییر "حوادث مهم "است. شما ذکر کرده اید که حوادث مهم یکی متغییر های است که ما می توان مد نظر قرار دهیم اما عنوان نکرده اید که منظور از حوادث مهم کدام است. حوادث مهمی که اتفاق افتاده و توسط برخی ثبت شده اند و یا حوادث مهمی که اتفاق افتاده اند و ثبت نشده اند.

وی در پایان گفت :د بخش تاریخ و علوم دیگردر این کتاب به چند علوم محدود شده و این سوال مطرح می شود که چرا فقط به چند علم محدود شده استو علت گزینش این علوم چیست ؟
در صفحه 76 نیز تعریفی از جغرافیا داده شده است که همان تعریف سنتی جغرافیا است در حالی که در حال حاضر حدود 8 شاخه وجود دارد و دانشجویی که این کتاب را مطالعه می کنند ممکن است این سوال در ذهن وی به وجود آید که ارتباط تاریخ با جغرافیا با کدام شاخه جغرافیا است.

انتهای پیام

دیدگاه شما