اشاره: دکتر محمد حسین مظفر در اولین دوره ریاست جمهوری سید محمد خاتمی وزیر آموزش و پرورش بوده است. او در این مصاحبه می گوید چالش ها و ناهماهنگی هایی که در طول وزارت با آن مواجه بوده نگذاشته است که از دستاورد خود در این مدت رضایت کامل داشته باشد. مظفر علاوه بر این یکی از افرادی است که در بدنه آموزش و پرورش رشد کرده است و به قول خودش تمام مراحل پیشرفت در این سیستم را پله به پله طی کرده است. یکی از ابعاد مغفول مانده در بحث تعلیم و تربیت که به طور معمول کمتر درباره آن صحبت می شود بحث تربیت و آنگونه که امام خمینی گفته اند انسان سازی است. در این گفتگو تلاش کردیم از منظر وزیر اسبق آموزش و پرورش مفهوم انسان سازی از دیدگاه متولیان امر آموزش در نظام جمهوری اسلامی را مورد شناسایی قرار دهیم و وضع کنونی آن در نظام آموزش و پرورش را بررسی کنیم.
مبحث پرورشِ فکری و عقیدتی نیروی انسانی کشور از ابتدای ورود به مدارس که خود را در نام وزارت آموزش و پرورش نیز متجلی ساخته است، از همان ابتدای انقلاب مورد تاکید امام بود و حداقل در حرف، از طرف سیاست گذاران کشور در امر آموزش نیز مورد تاکید قرار گرفته است. امام جملات متعددی با این مضمون داشتهاند که آموزش بدون انسان سازی مطلوب ما نیست. در وزارتخانه آموزش و پرورش معاونتی به امور پرورشی اختصاص داده شده و در هر کدام از مدارس فردی متصدی امور تربیتی است. این پرورش از نظر شما چه معنا و مفهومی دارد؟
یکی از ویژگی های امام این بود که مفاهیم بسیار سخت و پیچیده را در قالب ادبیات عامیانه برای مردم مطرح می کرد. ایشان در حالی که خودشان در مدارج بالای عرفان و دانش بودند و یک مرجع عظیم الشان تقلید محسوب می شدند با زبان عموم مردم حرف خود را بیان می کردند و حرفشان هم انصافا تا عمق قلوب مردم نفوذ داشت. این فرمایش ایشان حرف بسیار درستی است. آموزش فقط به معنای تزریق یک سری معلومات به ذهن دانش آموز نیست. تبدیل ذهن دانش آموز به یک انبار پر از اطلاعات صرفا آموزشی فایده چندانی ندارد. همین مفهومی که مورد توجه امام بوده است و همواره از سوی ایشان مورد تاکید قرار گرفته است هم اکنون به صورت طبقه بندی شده در علم امروز مورد توجه است و عمل بر مبنای این رویکرد در دستور کار دستگاه های بین المللی آموزشی و تربیتی و فرهنگی نظیر یونسکو و آیسسکو قرار گرفته است. این نهادهای بین المللی هم وقتی که در طبقه بندی علم قائل به چند مرحله و یا چند گونه و سبک علم آموزی هستند، اولین گونه آموختن برای یادگیری است. یعنی کسب میزانی از اطلاعات تنها مرحله اول آموزش است اما این مرحله فایده چندانی به فرد نخواهد رساند. این شیوه ازآموزش همان تبدیل ذهن به انبار اطلاعات محسوب می شود. مرحله دوم و یا دومین گونه آموختن برای عمل کردن است. اطلاعات که نمی تواند تنها در انبار ذهن باقی بماند. علم و دانش در نهایت باید فایده ای برای کسی که آن را کسب کرده است داشته باشد. یعنی بتواند به او در ساختن و ارائه محصول جدید به جامعه، در شکل های مختلفی که می توان برای این محصول قائل شد، یاری برساند. مرحله سوم آموختن برای زیستن است. انسان یک موجود اجتماعی است و باید زندگی اجتماعی داشته باشد و باید در یک همزیستی مسالمت آمیز با جامعه به سر ببرد. این مرحله از نظر آن نهادهای بین المللی می تواند مطلوب ترین مرحله باشد.
و این می تواند به آن انسان سازی که مورد نظر امام بود نزدیک باشد؟
فلسفه تعلیم و تربیت در بنیان و اساسش همین انسان سازی است. تعلیم و تربیت تنها برای کسب معلومات نیست. علم به تنهایی تنها تا حدی می تواند جامعه را هدایت کند. اگر ایمان، اصلاح نفس، تقوا یا همان پرورش نباشد همین علم می تواند موجب بسیاری از مفاسد در جامعه شود. اگر نگاه کنید می بینید بسیاری از جنایت هایی که در حق بشر صورت می گیرد توسط دانشمندانی است که از علم خود در جهت خیانت به بشر، جامعه و محیط زیست بهره می برند. به همین دلیل بوده که در متون دینی ما توصیه شده است که علم باید در راستای ایمان مورد توجه قرار بگیرد و با آن همراه باشد. العلم و الدین توامان اذ افترقا احترقا. علم و دین همراه همدیگرند اگر از یکدیگر جدا شوند آتش به پا می کنند. این آتش که گفته شده آتشی است که به جان طبیعت انسان می افتد و فرد را تهی از انسانیت می کند. آن گونه که مولوی می گوید:
بدگهر را علم و فن آموختن دادن تیریست دست راهزن
واستان از دست بیگانه سلاح تا ز تو واصل شود عدل و فلاح
آن چیزی که مورد نظر مولوی است هم به همین نکتهی انسان سازی اشاره دارد. اگر ما به بدگهر یعنی انسان ناپاک علم بدهیم، همان کاری را کرده ایم که وقتی به یک دیوانه تیغ یا چاقو می دهیم انجام داده ایم. در این صورت رخ دادن هر اتفاقی ممکن است. یا آنگونه که ضربالمثل می گوید: چو دزدی با چراغ آید گزیده تر برد کالا. دزد اگر به جایگاه اجناس آگاه باشد و بداند چه چیزی در کجا می تواند پیدا کند و جنس مطلوب او در چه جایی قرار دارد، با خیال راحت به بهترین شکل ممکن دزدی می کند. یعنی در صورتی که علم با ایمان همراه و توام نباشد، به فرد ناپاک در مورد روش های استفاده نادرست از علم را هم می آموزد و این فرد می تواند با علمی که کسب کرده است به یک عنصر خطرناک در جامعه خود تبدیل شود.
از نظر شما در رسالت وزارت آموزش و پرورش تقدم با آموزش است یا با پرورش؟
بحث تعلیم و تربیت باید با هم توام باشد و در این شکی نیست. حال اینکه تقدم و تاخر با کدام است چندان مهم نیست و اینکه در حرف ما چقدر در این باره حرف بزنیم هم مهم نیست. مهم این است که در عمل چنین باشد. یعنی بنیان و اساس کار دستگاه متولی آموزش باید انسان سازی باشد. امام می گوید: عالم شدن چه آسان، آدم شدن چه مشکل. آدم شدن به معنایی تبدیل شدن به انسانی است که علم داشته باشد و فهم و درک این را هم داشته باشد که چه چیزی در کجا صحیح است و بتواند در برابر آن به درستی حرف بزند و موضع بگیرد. این که چنین انسانی را تربیت کنیم از رسالت های آموزش و پرورش است.
شما به عنوان یکی از وزرای سابق آموزش و پرورش، حرکت آموزش و پرورش را تا چه حد در مسیر انسان سازی می بینید؟ اساسا آیا به نظر شما وزارت آموزش و پرورش چه در بعد آموزش و چه در بعد پرورش نهادی پویا و فعال محسوب می شود؟
این که آموزش و پرورش چقدر در این مسیر گام برداشته هم مثل نوع کارکرد باقی دستگاه های نظام، نسبی است. آموزش و پرورش هم در جاهایی توفیق داشته است و در جاهایی نتوانسته به توفیق چندانی دست پیدا کند. میزان موفقیت در دستیابی به اهداف را می شود در طیفی از حداقل تا حداکثر درجه بندی کرد و خوب اینکه دستیابی یک دستگاه به موفقیت در حداقل ممکن باشد تقریبا می شود گفت در کشور ما این گونه نیست. با توجه به امکاناتی که ما در جامعه داریم البته می توان گفت ما خیلی هم در این زمینه به پیش نرفته ایم و این شاید به نگرش جامعه ما نسبت به امر آموزش و پرورش باز می گردد. در جامعه ما و در بین مردم آموزش و پرورش به عنوان یک امر اولویت دار مطرح نیست و به وزارت آموزش و پرورش به عنوان یک دستگاه توسعه ای و تولیدی که به تولید سرمایه انسانی در کشور اختصاص دارد نگاه نمی شود. در عمل متاسفانه می بینیم که توجه به آموزش و پرورش نامناسب است و حتی شاید بتوان گفت به آموزش و پرورش بی توجهی می شود. به همین دلیل است که امر آموزش و پرورش همواره در چنگال مشکلات مادی و مالی دست و پنجه نرم می کند و شاید به همین دلیل است که نتوانسته است آنگونه که می تواند به رسالت های خود در هر دو امر آموزش و پرورش عمل کند. آموزش و پرورش ظرفیت بزرگی است که مسئولین نظام ما باید به آن جهت بدهند و از آن حمایت بکنند تا حرکت در مسیر درست و قابل قبول برای نسل های آینده کشور ممکن شود. ما برای اینکه نسل فعال و پویایی بسازیم که در آینده بتواند حرکت انقلابی و اسلامی ما را دنبال کند و آینده انقلاب و کشور را تضمین نماید جز توجه ویژه به آموزش و پرورش و بحث تعلیم و تربیت چاره ای نداریم. این توجه تاکنون راضی کننده نبوده و این عدم توجه در نوع نگاه مردم به مسئله آموزش هم تاثیر گذاشته است. فراگیر شدن نگاه ابزاری به مسئله تعلیم و تربیت و عدم توجه کافی به بعد انسانی امر آموزش می تواند ناشی از همین عدم توجه به اهمیت رکن آموزش و پرورش نسل های جدید کشور و قرار دادن آنها در مسیر مطلوب باشد.
دست بردن پیاپی در ساختارها و عدم حرکت بر مبنای یک رویه مشخص در یک مدت زمانی معقول باعث می شود که ما نتوانیم به اهدافی که مطلوب و مورد نظرمان است دست پیدا کنیم. بر مبنای یک مشاهده بیرونی، وزارت آموزش و پرورش و بحث تعلیم و تربیت در ایران همواره با بحران عدم وجود یک ساختار مشخص تعلیمی و تربیتی دست و پنجه نرم کرده است. این موضوع را هم می توان در برنامه ریزی درسی و تحصیلی مشاهده کرد و هم در بعد پرورشی و تربیتی. در این گفتگو به جنبه آموزشی مسئله نمی پردازیم اما در بعد پرورشی نمود این مسئله این بود که در یک بازه زمانی مسئله امور تربیتی و حضور فردی در مدارس که به اصطلاح معلم پرورشی خوانده می شد، مدتی از ساختار آموزش و پرورش حذف شد و بعد از مدتی دوباره به جای خود بازگشت. نظر شما درباره این اتفاق چیست؟ تبعات این تصمیم چه بود؟ با وجود چنین رویه هایی می توان انتظار حرکت در مسیر انسان سازی را داشت؟
این اتفاق ناشی از برداشت های غلط بود. یک حرف خوب را اگر با روش های غلط اجرا کنیم به این وضعیت ناموفق گرفتار خواهیم شد. حرف خوبی که زده می شد این بود که ما به جای آنکه حدود سی و شش هزار مربی تربیتی داشته باشیم باید به جایی برسیم که یک میلیون مربی تربیتی داشته باشیم. یعنی همه معلم های ما در این امر کوشا باشند. خب این حرف بسیار خوب است و اگر ممکن باشد باید حتما از آن استقبال کرد اما آنچه در واقعیت می گذرد چنین نیست. این آرزو بسیار دست نیافتنی بود و بر مبنای این آرزوی دست نیافتنی در ساختار دست برده شد. ما چطور می توانیم در همان ابتدای امر و به صورت خلق الساعه به این هدف مقدس دست پیدا کنیم؟ یعنی دوستان ما اول آمدند مناره را کندند و بعد ماندند آن را کجا نگهداری کنند؟ چاه لازم برای نگهداری این مناره کنده نشده بود و به همین دلیل طرح با عدم موفقیت رو به رو شد. برای آنکه به آن هدف برسند بخش پرورشی را منحل کردند و استدلالشان این بود که اگر پرورشی را منحل کنیم بقیه احساس مسئولیت خواهند کرد. بدون هیچ گونه ساز و کار. این کار اشتباه بود. در زمانی که من وزیر آموزش و پرورش بودم بخش پرورشی حمایت و تقویت شد و در عین حال گفتیم در یک بازه زمانی مشخص باید به جایی برسیم که همه معلم های ما به ایفای رسالت پرورشی خود بپردازند و در مسیر انسان سازی حرکت کنند. ما معلم فیزیک معتهد فراوان داریم. معلم شیمی متعهد فراوان داریم. معلم ریاضی فراوان داریم. استدلال ما این بود که از اینها هم باید در کنار مربی تربیتی در جهت تقویت بعد پرورشی مدارس استفاده شود و این افراد هم باید در کارهای پرورشی و فوق برنامه مشارکت داده شوند. یعنی هدف ما هم با هدف آن دوستان یکسان بود اما نه به این شکل که اول مناره را بدزدیم بعد بمانیم که آن را کجا بگذاریم!
از تبعات این اقدام دوستان این بود که با وجود بازگشت به مسیر گذشته هنوز متاسفانه بحث امور تربیتی در مدارس نتوانسته است قدرت و قوت سابق را پیدا کند. تغییر ساختار در کشور ما چه در آموزش و پرورش و چه در جاهای دیگر تا حدود زیادی تحت تاثیر سلایق مدیران است و این فقط در تغییر ساختار نیست. اصولا در بیشتر موارد مدیریت در کشور ما بر محور سلایق مدیران می چرخد. یک نفر احساس می کند که ساختار را به یک شکلی تغییر دهد به هدف خود نزدیک می شود و نفر بعد احساس می کند که اگر ساختار را به شکلی دیگر تغییر دهد به هدف خود نزدیک می شود. این اتفاق به این دلیل می افتاد که آموزش و پرورش یک سیاست کلان و یک استراتژی دراز مدت نداشت. خوشبختانه اخیرا در مجمع تشخیص مصلحت سیاست های کلان آموزش و پرورش به تصویب رسیده و به خدمت رهبری ارائه شده است. قصد بر این است که با تصویب سیاست های کلان، مدیران سطح کلان ما از برخورد سلیقه ای خودداری کنند و در چارچوب این سیاست های کلان برنامه های خود را دنبال کنند.
در این سیاست های کلان، بعد پرورشی هم مورد توجه قرار گرفته است؟
بله. بعد پرورشی مورد توجه قرار گرفته است. بحث تربیت معلم مورد توجه قرار گرفته است. مسائل ارزشی و اهداف تربیت پررنگ مورد توجه قرار گرفته است.
این سیاست کلان در بحث انسان سازی و پرورش انسان در آموزش و پرورش قصد دارد چگونه انسانی را تربیت کند؟
می خواهیم به تربیت انسانی برسیم که بتواند در کنار علم، معرفت و بصیرت پیدا کند و ایمانش قوی شود. یعنی فقط حافظه اش قوی نشود. جان و روحش هم تقویت پیدا کند. این یک بعد مسئله است و در بعد دیگر، این فرد بتواند در جامعه اش زندگی خوبی داشته باشد. یعنی اولا بتواند خودش را رشد دهد و انسانیت خودش را به کمال برساند و استعدادهایش را رشد بدهد و بعد در جهت تعالی جامعه هم گام بردارد. این به معنای دوری از فردگرایی و در کنار آن دوری از جمع گرایی بدون خودسازی است. یعنی آدمی باشد که در عین خودسازی، جامعه سازی هم داشته باشد. فردسازی و جامعه سازی در کنار یکدیگر. آموزش و پرورش ما نمی خواهد فردی منزوی و بریده از اجتماع تربیت کند. قصد دارد فردی را تربیت کند در متن اجتماع که در عین حرکت شخصی در مسیر درست قادر باشد جامعه اش را هم هدایت کند و در جامعه اش تاثیر گذار باشد. بتواند به عنوان یک پیامبر و یک رسول هدایت عمل کند. اگر این کار صورت بگیرد و علم بیرونی و اکتسابی و علم درونی و غریزی با یکدیگر پیوند پیدا کنند انسان می توانند به شکوفایی الهی برسد و اگر این گونه نشود هر چقدر هم که انسان علم و آگاهی کسب کند فایده ای ندارد.
در سیاست های کلان آموزش و پرورش نسبت بین آموزش و پرورش و آموزش عالی مورد توجه قرار گرفته است؟ آنچه که شما در زمینه انسان سازی گفتید اگر تنها در بازه زمانی تحصیل دانش آموز در مدرسه دنبال شود بدون شک نمی تواند به ثمردهی برسد و آنچه که ما امروز می بینیم در عمل یک انفکاک بین مدرسه و دانشگاه است. هم در بعد تحصیلی و هم در بعد تربیتی.
بله. اشاره شده است. تدوین رشته های تحصیلی متناسب با نیازهای جامعه و سوق دادن دانش آموزان بر مبنای استعدادهاشان به این رشته ها. پیوند آموزش و پرورش و آموزش عالی. پیوند بین آموزش و صنعت. پیوند بین آموزش و اجتماع از نکاتی است که در این سیاست ها مورد توجه قرار گرفته است.
شما دستاورد خودتان را در مدت زمانی که وزیر آموزش و پرورش بودید چه در بعد آموزشی و چه در بعد پرورشی تا چه حد قابل قبول می دانید؟
این هم یکی از همان موضوعات نسبی است. از دستاوردی که داشتم به طور قطع راضی نیستم و علت آن را چند مسئله می دانم. یکی اینکه دوره وزارت من چهار ساله بود و چهار سال برای مسائل کیفی مدت کوتاهی است. وزارت برای من مثل هواپیمایی بود که تازه موتورش در حال گرم شدن است و در حال آماده شدن برای پرواز است که پرواز آن متوقف می شود و خلبان را از هواپیما پیاده می کنند. نکته بعدی این بود که من در آن زمان با چالش هایی رو به رو بودم که این چالش ها به عدم همکاری میان آموزش و پرورش و دیگر دستگاه های اجرایی کشور منجر شد و علت آن هم این بود که ما به خاطر شرایط سیاسی اجتماعی مجبور بودیم و احساس مسئولیت می کردیم که از ارزش های نظام دفاع کنیم و شاید بعضی این دفاع را چندان خوشایند نمی دانستند. این چالش ها و ناهماهنگی ناشی از آنها در برنامه های ما اخلال ایجاد می کرد. یک مورد دیگر که ایجاد مسئله می کرد و اجازه نمی داد ما آنگونه که می خواهیم عمل کنیم درآمد پائین کشور بود. در آن زمان درآمد نفتی کشور بر اساس بشکه ای هفت دلار به دست می آمد. ما پول پرداخت قبض آب و برق مدارس را هم نداشتیم اما در همان زمان حقوق های پرسنل آموزش و پرورش را دویست و سی تا دویست و چهل درصد افزایش دادیم. این میزان افزایش با میزان افزایش های کنونی در حقوق پرسنل قابل مقایسه نیست. با وجود اینکه حالا ما بر دریایی از ثروت نشسته ایم. ما در آن زمان امکانات چندانی نداشتیم و میدان عمل برایمان بسیار محدود بود. مشکلات فراوانی هم داشتیم.
در عین حال اما من از دستاوردم به طور نسبی راضی هستم. با همه آن چالش ها و ناهماهنگی ها شور و نشاطی که در مدت وزارت من در طول سالهای 76تا 80 در آموزش و پرورش ایجاد شده بود و آنچه که در آن مدت به دست آمد قابل دفاع به نظر می رسد و شاید هم قابل مقایسه با دستاوردهای دیگران نباشد. من خودم فرزند آموزش و پرورش بودم و در طول این سی سال از تدریس در مقطع ابتدایی تا دانشگاه و وزارت تمام مراحل را دانه به دانه تجربه کرده بودم و همکارانی که انتخاب کرده بودم هم بسیار علاقه مند بودند و خودشان از بدنه سالم و پرکار آموزش و پرورش بودند و با چگونگی عمل در وزارت آموزش و پرورش بسیار آشنا بودند. در طول مدت وزارت من احساس تعلق خاطر جمعی به آموزش و پرورش در بین مدیران و بدنه وزارت باعث شده بود که دوستان از جان مایه بگذارند و بتوانند کارهای خود را ارائه دهند.
در دوره شما تحول ساختاری در آموزش و پرورش که در انتهای دوره پیشین آغاز شده بود ادامه پیدا کرد و مبنایی شد برای تغییرهای پیاپی بعدی که تا همین حالا هم ادامه دارد.
ما سیستم ترمی - واحدی را مطرح کردیم و یا کلاس های کمک آموزشی و یا دروس کمک آموزشی اختیاری که مربوط به جامعه سازی بود. آشنایی با قانون اساسی؛ آشنایی با حقوق شهروندی؛ مسائل جامعه پذیری دانش آموزان. ما اینها را اضافه کردیم و در مسیر تقویت مسائل پرورشی گام برداشتیم.
تصور می کردید دست بردن در سیستم آموزشی و ارائه سیستم ترمی - واحدی مبنایی بشود برای تغییرهای پیاپی بعدی در ساختار آموزشی کشور؟ فکر می کنم دانش آموزان پس از دوره وزارت شما به فاصله چند سال به چند سال هر کدام با یک سیستم آموزشی تحصیل کرده باشند.
خب این آسیب مدیریتی کشور ماست که مدیران بر مبنای سلیقه خود کار می کنند و هر کدام بر مبنای استدلال های خود منطقی هم دارند اما از یک وحدت رویه بهره نمی برند. امیدواریم با سیاست های کلانی که در زمینه آموزش و پرورش ارائه شده از این به بعد شاهد این موارد نباشیم.