کتاب «تجددگرایی و اصلاحطلبی دینی»(از جنبشهای آغازین تا انقلاب اسلامی) تألیف دکتر محسن بهشتی سرشت و دکتر امیرحسین حاتمی، توسط انتشارات معاونت پژوهشی، انتشارات پژوهشکده امام خمینی (س) و انقلاب اسلامی و در 1000 نسخه منتشر شد.
به گزارش پایگاه اطلاعرسانی و خبری جماران دکتر محسن بهشتی سرشت در مقدمه این کتاب مینویسد: اصلاحطلبی مانند بسیاری از مفاهیم از این دست خواستگاه و بار معنایی غربی داشت؛ اما از اواخر قرن نوزدهم و با افزایش روزافزون تعاملات جهان ایرانی- اسلامی با جهان غربی، همواره با بسیاری دیگر از مظاهر و مفاهیم غربی، مفهوم اصلاحطلبی نیز وارد اسلام و ایران شد. در این فرایند برخی از روشنفکران اسلامی تلاش کردند مفهوم غربی اصلاحطلبی را با مفهوم مذهبی «اصلاح» تلفیق کنند؛ اما مفهوم و مصداقی که قرآن از اصلاح در نظر دارد با تعریفی که امروز در جهان مدرن از اصلاح میشود، تفاوتهای آشکار دارد... .
مباحثی که در این پژوهش مورد بررسی قرار میگیرد، گزارشی است تاریخ انگارانه از سیر اندیشه اصلاحطلبی و نوگرایی دینی در ایران اسلامی با تأکید بر قرن سیزدهم و چهاردهم هجری. گزارشی که بیش از آنکه متوجه رویدادهای تاریخی باشد، معطوف به سیر تکامل تفکر اصلاحطلبی و نوگرایی دینی خواهد بود...
این کتاب شامل شش فصل و گفتار پایانی است که فصل اول آن با عنوان «به مبانی قرآنی و دینی اصلاحطلبی» به معنا و مفهوم اصلاح از نگاه قرآن: اصلاح در برابر فساد، ضرورت و جایگاه اصلاحطلبی در قرآن و سیره ائمه (ع) و روشهای اصلاح از دیدگاه قرآن میپردازد.
فصل دوم با عنوان «برخی از مهمترین گرایشها و روندهای اصلاحطلبی از ورود اسلام به ایران تا قرن سیزدهم هجری» مباحث شعوبیه، نهضت ترجمه، زمینههای تاریخی، پیامدهای نهضت ترجمه، معتزله، اخوانالصفا و اخوان الوفا، نظامیهها، ابو حامد غزالی و پرسش از زوال و انحطاط را موردتوجه قرار میدهد.
«سرآغاز نوگرایی دینی» (برخی از نخستین نوگرایان برجسته مسلمان) عنوان فصل سوم این کتاب است که زمینههای تاریخی اندیشه اصلاحطلبی نوین در آغاز قرن سیزدهم، مصلح شرق: سید جمالالدین اسدآبادی آغازگر اصلاحطلبی دینی بازتاب اندیشه نوگرای سید جمال در جهان اسلام، شیخ محمد عبده، عبدالرحمن کواکبی، رشید رضا، حسن بناء و اخوان المسلمین، اقبال لاهوری و ابوعلی مودودی را برسی میکند.
نویسنده بعد از برسی اندیشههای برخی از نخستین نوگرایان معاصر جهان اسلام در فصل چهارم کتاب تحت عنوان «مشروطه و نوگرایی دینی؛ استمرار اندیشه اصلاحطلبان» به گرایشهای مشروطه و مشروعه خواه و نسبت آن با اندیشههای اصلاحطلبی شخصیتهایی چون شیخ ابوالحسن مرندی، علیاکبر تبریزی، شیخ فضلالله نوری، علمای مشروطهخواه و اصلاحطلب دینی، شیخ هادی نجمآبادی، آخوند خراسانی، میرزای نائینی، سید حسن مدرس میپردازد.
«فترت اصلاحطلبی دینی؛ ظهور تجدد نظر طلبی و تجددگرایی سکولار» عنوان فصل پنجم این کتاب است که به برسی آراء سید احمد کسروی، شریعت سنگلجی و علیاکبر حکمی زاده اختصاص دارد.
فصل ششم و پایانی کتاب به «اصلاحطلبان دینی در عصر پهلوی دوم» میرسد و اندیشهها و نظریات اصلاحطلبانی چون سید محمود طالقانی، مهدی بازرگان، محمدتقی شریعتی، علی شریعتی، مرتضی مطهری و امام خمینی (س) مورد برسی قرار میدهد.
محسن بهشتی سرشت همچنین در پایان مقدمه این کتاب میگوید: اثر پیش رو بهعنوان یک متن درسی برای دانشجویان رشته تاریخ انقلاب اسلامی است و اهتمام نویسندگان نیز حفظ ماهیت آموزشی محتوای کتاب بوده است.