شاعر، نویسنده و پژوهشگر کودکان و نوجوانان با تأکید بر ضرورت ایجاد تشویق و ترغیب برای ناشران و نویسندگان حوزه کودک و نوجوان علت شانه خالی کردن ادبیات کودک و نوجوان از تولید آثار متعهد و هدفدار را عدم حمایت متولیان امر از این شاعران و نویسندگان دانست و اظهار داشت: البته باید توجه کنیم که نگاه ما به آثار جهتدار به هیچ وجه آثار فرمایشی و سفارشی نیست. هر وقت در موضوع دین، اخلاق، انقلاب و مضامین ملی، عاشورایی، اعتقادی و مذهبی ما شاهد اوج گرفتن آثار سفارشی هستیم آنجا شاهد تنزل هم هستیم.
آنچه در ادامه می آید متن گفت و گوی حمید هنرجو مدیر اداره کودک و نوجوان مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (س) با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران، در مورد روز ادبیات کودک (17 تیر ماه) و ارزیابی ادبیات کودک در ایران است:
سؤال: وضعیت کنونی ادبیات کودک را چطور ارزیابی می کنید؟
بعد از پیروزی انقلاب اسلامی ادبیات کودک در ایران بروز و ظهور خوبی داشت. البته قبل از آن نیز آثار و چهره هایی داشتیم که از لحاظ کمیت راضی کننده نبود و از لحاظ کیفیت نیز معدود چهره هایی مثل پروین دولت آبادی و آقای کیانوش در این زمینه کار کردند. ولی بعد از انقلاب با ظهور محتوایی و افق جدیدی که ما در ادبیات کودک شاهد هستیم، در شعر و داستان کودک یک شکوفایی و تحول در حوزه محتوا، فرم و تکنیک ادبیان کودک شاهد هستیم که کم کم از نسل اول انقلاب به نسل های دوم و سوم رسید.
کتاب کودک یکی از فرآیندهایی بود که در کنار ادبیات کودک توانست خوش بدرخشد. یعنی کتاب کودک ظرفی برای انتقال ادبیات کودک و نوجوان به نسل جدید شد. طی این سال ها در حوزه تولید، ما شاهد زحمات و کارهای نویسندگان، شاعران و سخت کوشان ادبیات کودک بودیم.
شانه خالی کردن ادبیات کودک از تولید آثار هدفدار
سؤال: در زمینه تولید محتوای هدفدار چطور عمل کردیم؟
من احساس می کنم در دهه اول و دوم انقلاب به این بحث توجه شد که آثار هدفدار در حوزه تربیت کودک، دین داری و مسائل اجتماعی در ادبیات کودک داشته باشیم. اما دهه های بعد ادبیات کودک مقداری از این تکلیف فاصله گرفت و از تعهد شانه خالی کرد.
امروز ما شاهد این هستیم که ادبیات کودک بیشتر به عنوان یک هنر مطرح می شود تا به عنوان یک هنر هدفدار. امروز ادبیات کودک یک هنر متعهد نیست. یعنی تعهد به مضامین فرهنگی، اجتماعی و سیاقی که در ذهن من و شما است، ندارد و می توان گفت که در دهه های اخیر آثار هدفدار خیلی کم داریم.
سؤال: دلیل این امر چیست؟
دلایل مختلفی دارد. وقتی که اهرم های تشویق و ترغیب کم شود و به موقع در جامعه عمل نکنند خود به خود انگیزه ها برای هر کاری کم می شود. در ادبیات کودک و نوجوان هم همین است. الآن ناشران ما به چاپ آثار هدفدار خیلی روی خوش نشان نمی دهند. یعنی توجه به ادبیات دینی و یا ادبیات اهل بیت، ادبیات عاشورایی کودک و نوجوان نیاز است. ما چند ناشر داریم که دغدغه چاپ آثار هدفدار داشته باشند؟
ما امروز در ایران موضوعی هم به نام کتاب گویا داریم که شکل جدیدی از عرضه کتب است. در این عرصه هم کشورهای دیگر شروع به عرضه آثار کردند؛ اما در کشور ما هیچ رغبتی نیست. ما می توانیم آثار هدفدار را در کتاب گویا هم عرضه کنیم. چون ممکن است عده ای بگویند امروز دیجیتالیسم است و عصر کتاب گذشته است. ما در آن عرصه هم می توانیم موفق باشیم. مثلا در خصوص انقلاب، ادبیات نیایشی و عاشورایی آثار هدفدار داشته باشیم. همین اخلاق در خانواده و در دنیای کودک و نوجوان که امروز متأسفانه ما در جامعه با سقوط آن مواجه هستیم.
به نظر من یکی از وظایف هنر و ادبیات است که با زبان نرم و زبان ادبیات کودکان و نوجوانان مفاهیم و موضوعات ارزشی، دینی و انقلابی ما را به مخاطب انتقال دهد. اما متأسفانه اهرم های تشویق و ترغیب نیست. دستگاه ها و نهادهای فرهنگی و رسانه ای باید در این زمینه حساس باشند که نیستند. صدا و سیما باید حساس باشد؛ نیست. وزارت ارشاد باید کار خلاقانه انجام دهد و شوراهای تخصصی ایجاد کند. چنین چیزی وجود ندارد. وقتی که اهرم های تشویق و ترغیب نباشد ناشر نیز به عنوان کسی که هم کار فرهنگی و هم کار اقتصادی انجام می دهد هزینه خودش را در جایی سرمایه گذاری نمی کند که متأسفانه توجیهی برای عرضه کالا و محصول وجود ندارد.
اگر امروز بخش خصوصی ما سرمایه و انگیزه کافی داشت باید از بخش دولتی سبقت می گرفت. ولی امروز متأسفانه شاهدیم که چنین چیزی وجود ندارد. البته باید توجه کنیم که نگاه ما به آثار جهتدار به هیچ وجه آثار فرمایشی و سفارشی نیست. هر وقت در موضوع دین، اخلاق، انقلاب و مضامین ملی، عاشورایی، اعتقادی و مذهبی ما شاهد اوج گرفتن آثار سفارشی هستیم آنجا شاهد تنزل هم هستیم. ما باید برای تولید آثار انگیزه ایجاد کنیم. یعنی انگیزه هایی در بخش دولتی و خصوصی جامعه ما باشد که نویسنده و شاعر برای خلق و تولید آثار هدفدار ترغیب شوند؛ نه اینکه بودجه ای باشد و به افراد بگوییم شما با این موضوع شعر بگویید و قصه بنویسید و یا فیلم بسازید. هر وقت با این نگره جلو رفتیم ضربه خوردیم و به آن محتوا هم ضربه زدیم. باید یک فرهنگ سازی قوی انجام دهیم که پتانسیل آن هم در دولت، هم در صدا و سیما و هم در سایر دستگاه های فرهنگی وجود دارد.
ارتباط مجلس با ظرفیت های ادبی و فرهنگی قطع است
حقیقتا وزارت ارشاد تنها متولی و یگانه نهاد فرهنگ ساز ما نیست. صدا و سیما هم تنها متولی رسانه نیست. امروز رسانه ها متکثر هستند. جاهای مختلفی باید در حوزه فرهنگ کار کنند. نگاه ما این است که مجلس شورای اسلامی چه در گذشته و چه حال حاضر دارد کم کاری می کند. یعنی مجلس شورای اسلامی باید از متخصصین فرهنگی و ادبی دعوت کند که در کمیسیون ها گزارش بدهند. امروز گرفتاری ما این است که ارتباط نهاد قانونگذار با ظرفیت ها و پتانسیل های ادبی و و فرهنگی کشور قطع است. در جاهایی باید قانونگذار کارهایی انجام دهد تا انگیزه کار خلاقانه در ناشران، رسانه و کسانی که وظیفه آنها تولید کار فرهنگی است، به وجود بیاید.
فقر بودجه در مطبوعات کودک و نوجوان
سؤال: تولید نشریاتی مثل «دوست» چقدر می تواند در زمینه فرهنگ سازی برای کودکان و نوجوانان موفق و مؤثر باشد؟
امروز ما در مطبوعات کودک و نوجوان نیز متأسفانه با فقر بودجه مواجه هستیم. اگر می بینیم نشریه ای مثل سروش کودکان حیات دارد به خاطر وابستگی آن به صدا و سیما است که می تواند هزینه های آن را پوشش داده و جبران کند. ما امروز در حوزه مطبوعات کودک و نوجوان نیز مشکلات داریم و احساس می کنم که در این زمینه باید سرمایه گذاری جدی مادی و معنوی شود. اما با توجه به اینکه امروز عصر دیجیتالیسم است و رسانه های دیجیتال شرایط جدیدی را برای کودکان در حوزه های مختلف ایجاد کرده، مطبوعات کودک و نوجوان ما اعم از دوست، سروش، پوپک، سلام بچه ها، سنجاقک و غیره که متأسفانه تعداد آنها کم است، باید سعی کنند که به روز شوند.
اما در عین حال باید سعی کنند که ارتباط خود را با عقبه فرهنگی ما که کتاب است قطع نکنند. یکی از رسالت های نشریات کودک و نوجوان ما که امروز فراموش شده پیوند زدن بچه ها با فرهنگ کتابخوانی است. ما امروز در حد وفور شبکه های مجازی و کارهای سرگرم کننده داریم. مطبوعات کودک و نوجوان ما باید سعی کنند کودک و نوجوان ما را که مردان، زنان، مدیران و تصمیم گیران فردای کشور هستند، به عمق گرایی و نه سطحی نگری سوق دهند.
مزایا و مضرات فضای مجازی
سؤال: افزایش ضریب نفوذ فضای مجازی چقدر به این امر دامن زده است؟
فضای مجازی مزیت ها و مضراتی دارد. مزایای دنیای مجازی این است که یک رسانه است و ما پیام ها را سریعتر منتقل و همچنین دریافت می کنیم. یعنی امروز فضای مجازی یک پل ارتباطی بسیار قوی و اجتناب ناپذیر است. یعنی حتی در روستاهای دور افتاده ما به آن دسترسی دارند و غیر قابل انکار است. در صورتی که بدانیم چطور از آن استفاده کنیم به ما کمک می کند.
اما مضرات آن این است که انسان ها را شتاب زده و سطحی می کند. هرگز فضای مجازی نمی تواند عمق و لذت کتابخوانی را برای ما ایجاد کند. اما می تواند محتوا را منتقل کند. اگر به این شکل بود فرانسه و آلمان و آمریکا زودتر از ما فضای مجازی را داشتند. چرا مردم این کشورها در مترو، ایستگاه ها و جاهایی که وقت دارند کتاب می خوانند؟ چرا عمدتا کتاب های جیبی در اختیار مردم آنجا است؟ مگر آنها نمی توانند مطالب را از طریق موبایل بخوانند؟
کتاب و فضای مجازی هرکدام لذت خودش را دارد و ضمن اینکه مخاطب قدرت انتخاب دارد. نگاه شخصی من این است که فرهنگ مکتوب افراد و به ویژه کودکان و نوجوانان را به سمت تأمل و تعمق پیش می برد. در واقع اگر بخواهیم نگاه متفکرانه به اطراف خود داشته باشیم باید کتاب بخوانیم. کتاب است که ذهن افراد را عمق می دهد. البته نه تنها نباید فضای مجازی را انکار کنیم، بلکه باید از آن استقبال کنیم. امروز کودکان ما در کنار کتاب خواندن باید با فضای مجازی نیز آشنا شوند. راه و فرهنگ درست استفاده از فضای مجازی را باید به کودکان و نوجوانان آموزش داد. اما نباید بین فرهنگ گذشته غنی و اصیل ما ایرانیان و این فضا گسستگی به وجود بیاید.