یک شاعر، نویسنده و مترجم کتاب های کودکان و نوجوانان با انتقاد از نداشتن برنامه کلان برای تربیت کودکان در کشور، گفت: ما باید کاری کنیم که خواندن تبدیل به یک پز اجتماعی شود؛ تا کمی لذت آن در خانواده ها چشیده شود. تا زمانی که بخواهیم خواندن را تبدیل به یک پز اجتماعی کنیم چون این امر یک حرکت ملی است همه قوا باید دور هم بنشینند و یک برنامه ملی بچینند.
مصطفی رحماندوست با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران، به مناسبت روز ادبیات کودک و نوجوان (17 تیر ماه)، گفت و گویی در مورد ضرورت برنامه ریزی برای استفاده صحیح کودکان و نوجوانان از فضای مجازی انجام داده که مشروح آن را در ادامه می خوانید:
سؤال: با توجه به غلبه رسانه های مجازی، آیا ما توانسته ایم برای کودک امروز خوراک فرهنگی فراهم کنیم؟
وضعیت فضای مجازی را که نمی شود تغییر داد. وضعیت فضای مجازی خودش را به ما تحمیل کرده و می کند و انقدر سرعت تغییرش تند و زیاد است که تا ما بخواهیم فکر مقابله با یک شیوه آن را بکنیم شیوه دیگر را به میدان فرستاده و ما از کار افتادیم.
دو راه بیشتر نداریم. یا اینکه خودمان را تسلیم و رها کنیم که هر بلایی می خواهد بر سر ما بیاید و یا باید، برای زندگی در فضایی که بخش عمده آن فضای مجازی است، برنامه ریزی کنیم. اعتقاد من این است همان طوری که آمارها نشان می دهد در دنیا سرگرمی ها و دیدنی های مجازی حدود 15 درصد روی مطالعه کتاب های کاغذی تأثیر گذاشته است. اما از طرف دیگر طبق همین آمارها حدود 37 درصد مطالعه کتاب را بالا برده است. طبق قوانین موجود اگر خواندن به خاطر درس و کار را کنار بگذاریم و خواندن به خاطر خواندن را که در آمارهای جهانی به عنوان سطح مطالعه حساب می کنند در نظر بگیریم، بخشی از خواندن برای خواندن و دوست داشتن خواندن به صورت کاغذی و بخشی از آن به صورت دیجیتال یعنی کتاب های گویا و پی دی اف است.
الآن بچه های ما به خاطر خواندن به فضای مجازی نمی روند و بیشتر به خاطر بازی وارد این فضا می شوند. کاری که ما باید انجام دهیم این است که وقت بچه های خودمان را کنترل کنیم که بخشی از این وقت به بازی در فضای مجازی و بخش عمده آن به مطلعه دیجیتال بگذرد. در آن صورت بچه های ما ضرر نمی بینند. در غیر این صورت ما نه می توانیم جلوی گسترش رسانه های دیجیتال را بگیریم و نه می توانیم خودمان را بسپاریم به این فضایی که دارد بر ما حاکم می شود. تنها راه این است که مثل تمام کشورهایی که در این زمینه پیشرفت کردند برای کنترل برنامه ریزی داشته باشیم و بتوانیم بچه هایمان را وادار کنیم که هم کتاب بخوانند و هم به فضای دیجیتال بروند و هم از این فضای دیجیتال استفاده کنند. استفاده ای که در جهت خواندن برای خواندن است.
سؤال: چطور می توانیم از فضای مجازی برای تشویق کودکان به مطالعه کتابی استفاده کنیم؟
این امر مقداری به خانواده و مقداری به آموزش و پرورش بر می گردد. به خانواده بر می گردد به خاطر اینکه خانواده باید در کنار همه برنامه هایی که برای زندگی خودش دارد بخشی را به قصه گفتن و خواندن کتاب کاغذی برای بچه های خود اختصاص دهد؛ تا لذت مطالعه را بین خانواده گسترش دهد و عاطفه در کنار هم نشستن در کنار کتاب یا با واسطه کتاب را هم به خانواده بچشاند. آموزش و پرورش نیز در مدارس باید تحقیقاتی دهد که فقط متکی به پژوهش های دیجیتالی نباشد و بخشی از آن متکی به پژوهش در کتاب ها و کتابخانه ها باشد.
سؤال: چقدر مطالعه مجازی به سرانه کتابخوانی کودکان ما آسیب رسانده است؟
من آمار ندارم. ولی در هر صورت بخش زیادی از بچه ها از آن طریق کار می کنند.
سؤال: پیشنهاد شما برای اینکه بتوانیم مطالعه بچه ها در فضای مجازی را کنترل کنیم چیست؟
این کنترل با کنترل تنبیهی فرق دارد. در کشورهای دیگر مثلا بچه ساعت 9 باید بخوابد. این بین پدر و مادر و بچه جا افتاده است. چون برنامه ریزی دراز مدت در داخل خانواده است. باید چنین برنامه ای در خانواده اتفاق بیافتد. مثلا برای روزی یک ساعت با کامپیوتر کار کردن (برای بازی یا فضای مجازی یا هر چیز دیگر) برنامه ریزی و بعد آن را تعطیل کنند. این طور نباشد که تبلت را بر سر میز شام بیاورند و در مهمانی ها تلفن های هوشمند دست باشد. این موضوع به برنامه های دقیقی بر می گردد که باید در خانواده ها اجرا شود. اتفاقا با تأثیر عاطفی هم باید اجرا شود و نه با شیوه تنبیه و تشویق.
سؤال: تولید محتوای کاغذی چقدر می تواند در این روند تأثیر داشته باشد؟
تولید محتوای کاغذی خیلی دیر به دیر تغییر می کند. الآن تأثیرات خودش را دارد. مگر اینکه تبلیغات گوناگون برای یک کتاب کاغذی اتفاق بیافتد تا امیدی برای تکان دیگری در آن داشته باشیم. در غیر این صورت در کنار آثار دیجیتال کتاب هم وجود داشته و دارد و همچنان خواهد داشت. حتی اگر مشتری خودش را داشته باشد. البته می توانیم در فضای مجازی برای کتاب کاغذی تبلیغ کنیم.
سؤال: به نظر شما نشریه های دوست چقدر توانسته اند در این راستا قدم بردارند؟
من فقط دوست خردسال را چون گاهی آثار خودم در آنها چاپ می شود می بینم. دوست خردسال مجله خوبی است و تا آنجایی که می بینم به درد بچه های خردسال می خورد.
سؤال: چقدر می تواند به تربیت کودک طوری که ما می خواهیم کمک کند؟
هیچ نشریه، کتاب و مدرسه ای به خودی خود و به تنهایی کاری از پیش نمی برد. اگر فکر کنیم که یک نشریه می تواند تغییر شگرفی در جامعه ایجاد کند، چنین اتفاقی نمی افتد. جامعه باید یک برنامه کلان دراز مدت برای رساندن فرزندانش از نقطه الف به نقطه ب داشته باشد و بعد نشریه، رادیو و تلوزیون و کتاب درسی در آن خدمت باشد. الآن ما متأسفانه چنین برنامه ای را برای تربیت کودکان در کشورمان نداریم و رادیو و تلوزیون ساز خودش را می زند و هر نشریه کاری را انجام می دهد که فکر می کند خوب است.
این نشریه هم مثل همه نشریه های دیگر تأثیر خودش را می گذارد. اما چیزهایی که بخواهد جامعه و بچه ها را زیر و رو کند را نمی توان از آن انتظار داشت.
سؤال: متولی طراحی این برنامه چه کسی می تواند باشد؟
این برنامه انقدر کلان است که همه سران کشور و قوا باید در آن دخالت کنند. من چند بار دیگر هم گفتم. کشورهایی فقط برای گسترش مطالعه برنامه های 5 و یا 8 ساله داشتند که رادیو و تلوزیون، رسانه ها و خانواده ها را موظف کرده بودند در این راستا قدم بردارند. چون چیزی که می خواهد این همه ارگان را حرکت دهد مسلما یک قوه یا یک دستور جزئی نیست. من همیشه می گویم که ما باید کاری کنیم که خواندن تبدیل به یک پز اجتماعی شود؛ تا کمی لذت آن در خانواده ها چشیده شود. تا زمانی که بخواهیم خواندن را تبدیل به یک پز اجتماعی کنیم چون این امر یک حرکت ملی است همه قوا باید دور هم بنشینند و یک برنامه ملی را بچینند.
سؤال: سهم کدام ارگان بیشتر است؟
وقتی می گویم برنامه ملی حتی در نهادهایی که به تغذیه مربوط است باید برای گسترش مطالعه برنامه بدهیم که چه نوع غذاهایی را تبلیغ کند و جلوی چه نوع غذاهایی را بگیرد تا بچه به مطالعه علاقمندی داشته باشد. خیلی پیچیده تر از این حرف ها است. به همین دلیل باید برای خانواده، آموزش و پرورش، صدا و سیما، مساجد و سایر نهادها برنامه ریزی کرد و به هرکدام سر خطی داد تا شاید بعد از پنج و یا شش سال ما بتوانیم در سطح کشورهای پیشرفته ساعات صرف مطالعه داشته باشیم.