مدیرکل دفتر برنامه ریزی، آموزش و توسعه مشارکت های معاونت قرآن و عترت وزارت ارشاد معتقد است: ماندن در ظاهر مانعی برای توجه به حقایق بلند دینی می شود. ظاهر گرایی مخرب ترین آفت دین است؛ همان آفتی که امروز جهان اسلام در آتش آن می سوزد. داعش چیزی جز عشق فراوان به قرآن بدون فهم آن نیست.
حجت الاسلام و المسلمین محمدعلی خسروی در گفت و گو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران، با تأکید بر ضرورت فهم قرآن کریم، ظاهر گرایی را مخربترین آفت دین دانست و اظهار داشت: برای رفع این آفت راهی جز تدبر در قرآن و فهم آن نیست؛ زیرا تنها راه نجات جامعه اسلامی فهم قرآن و تدبر در آن است.
آنچه در ادامه می آید متن گفت و گوی خبرنگار با حجت الاسلام و المسلمین خسروی است.
سؤال: به نظر شما ضرورت توجه به فهم قرآن کریم چیست؟
اساسا عالی ترین هدف نزول قرآن کریم و نتیجه زحماتی که پیامبر اکرم (ص) در این راه متحمل شدند هدایت مردم به سوی آرمانهای بلند انسانی و الهی است و راه رسیدن به این مهم تنها از طریق فهم کلام الهی و تدبر در آن امکانپذیر است. خداوند کسانی را که در قرآن تدبر نمی کنند توبیخ کرده و فرموده « افلا یتدبرون القرآن...» و امام علی (ع) فرموده اند: در قرائت بدون تدبر خیری نیست. پس این وظیفه متوجه همه آگاهان جامعه و مراکز فرهنگی است که با بهره گیری از امکانات و ظرفیتهای خود برای فهم قرآن فرهنگ سازی کنند و نباید تنها به تشویق نوجوانان و جوانان به آموزش روخوانی و حفظ و خوشنویسی و سایر فعالیتهای مشابه که عموما جنبه ظاهری و مقدمهای دارند بسنده کرد. زیرا همه اینها راهها و روشهایی برای فهم و تدبر در قرآن هستند. مبادا دلگرم شدن به این امور هرچند مقدساند ما را از توجه به مقصد اعلی باز بدارد.
سؤال: توجه به ظواهر چقدر می تواند ما را از فهم آیات کلام الهی دور کند؟
ظواهر قرآن اعم از صوت و لحن و خوشنویسی و سایر جنبه های هنری می تواند دو حالت داشته باشد. در یک حاالت ظواهر پلی هستند که ما را به مقصد می رسانند. گاهی یک قرائت دلنشین و جذاب قادر است مفاهیم بهشت و جهنم و وعدهها و وعیدهای الهی را خیلی سریع به ذهن شنونده منتقل کند و تا لحظاتی که میزان آن بستگی به گیرایی صوت و توجه شنونده دارد او را در لذت ملاقات و محبت پروردگار غرق کرده و یا عظمت و هیبت عذاب را در چشم او مجسم سازد مانند برخی تلاوتهای استاد مصطفی اسماعیل و استاد منشاوی. در این صورت ظاهر خود هدف متوسط است که ما را به هدف نهایی قرآن نزدیک کرده است. در اوایل سوره توبه هست که «و اذا تلیت علیهم آیاته زادتهم ایمانا» مؤمنان کسانی هستند که وقتی آیات خدا تلاوت می شود بر ایمان آنان افزوده می گردد. اما متأسفانه صدای خوش همیشه چنین نقشی را ایفا نمی کند؛ نه اشکی را برگونه ای جاری می سازد و نه دلی را منقلب می کند و تنها لذت یک سرگرمی را بر شنوندگان می چشاند. این لذت ظاهری اگر در حد یک سرگرمی سالم بماند خوب است، ولی چه بسا تبدیل به هدف کاذبی شود و عطش انسان را نسبت به حقیقت قرآن موقتا فرو نشاند و او را از هدف اصلی و سیراب شدن از زلال کوثر قرآن باز بدارد و مانعی برای توجه به حقایق بلند دینی گردد. البته این دو حالت اختصاص به صوت ندارد، سایر هنرهای قرآنی هم می توانند یکی از آن دو صورت را داشته باشند که یا راهی به سوی هدف و یا مانعی در راه هدف باشند.
نکته مهمتر این است که توجه بیش از اندازه به ظواهر قرآن اگر با فهم و تدبر توأم نباشد گاهی منجر به ظاهرگرایی میشود و ظاهر گرایی مخربترین آفت دین است؛ همان آفتی که امروز جهان اسلام در آتش آن می سوزد. مگر پدیده داعش چیست؟ آیا داعش چیزی جز عشق فراوان به قرآن بدون فهم آن است؟ برای رفع این آفت، که همواره در طول تاریخ منشأ فساد و خونریزی و تفرقه بوده، راهی جز تدبر در قرآن و فهم درست آن نیست. نجات افراد و خانواده ها و جامعه را باید در گرایش به فهم معارف و آموزههای قرآن جستجو کرد. البته اگر فهم و تدبر با ظواهر زیبا مانند قرائت دلنشین و خط چشم نواز و بهره مندی از حفظ آیات همراه شد نور علی نور خواهد بود. ولی تأکید می کنم هیچ فعالیت قرآنی جای تدبر و درک مفاهیم را که هدف اصلی است نمی گیرد.
سؤال: با اینکه فضای فرهنگی کشور یک فضای قرآنی است به نظر شما چرا اغلب مردم چندان به فهم قرآن رو نمی آورند؟
اولا این موضوع کلیت ندارد. زیرا کسانی که با آموزه های دینی آشنایی دارند و تعالیم قرآنی را در گفتار و رفتار فردی و اجتماعی خود به کار می بندند در جامعه کم نیستند. بله در حد انتظار نیست. اما اینکه چرا اقبال مردم به درک مفاهیم قرآن در جلسات مذهبی زیاد نیست و حتی در مقایسه با قرائت و حفظ هم نسبتا کم است دلایل مختلفی دارد. در این زمینه تنها به دو نکته اشاره می کنم: اول اینکه هنوز مسأله فهم قرآن در جامعه ما به عنوان یک ضرورت جا نیفتاده است. فواید و نتایج و آثار آن برای خیلی ها ملموس نیست و هر دانشی را که مردم نسبت به آن احساس نیاز نکنند برای فرا گرفتن آن تلاش و رغبت نخواهند داشت. دوم اینکه شیوه های فهم قرآن به شکل سنتی در شرایط امروز برای عامه مردم قابل استفاده نیست و باید با روزآمد کردن معارف قرآنی راه فهم عموم را به سوی کتاب الهی گشود. بنابراین اولا نیاز به جریان سازی فرهنگ فهم عمومی داریم و ثانیا برای آسان سازی روشهای فهم برای سطوح مختلف جامعه باید تلاش کنیم. این دو امر از اولویتهای درجه اول است که تحقق آن همت همه نهادهای تأثیرگذار اعم از مجلس شورای اسلامی، دولت، صدا وسیما، بسیج، ائمه محترم جمعه و جماعات، مطبوعات و نیز تلاش هدفمند، برنامه ریزی شده و مستمر مؤسسههای قرآنی کشور و قرآن پژوهان را می طلبد.
سؤال: به نظر شما کسی که در کسوت خادمی قرآن در جامعه اسلامی نقش ایفا می کند دارای چه ویژگی هایی است؟
نگاه مردم قبل از گفتار به اعمال ما است. چنانچه کسی که ادعای انس با قرآن را دارد در اعمال و رفتارش آثار قرآنی و عمل به دستورات الهی دیده نشود، طبیعی است که فعالیت ها و سخنانش نه تنها اثری در مخاطبان نخواهد گذاشت بلکه گاهی نتیجه عکس هم دارد. بنابراین اولین شاخصه فعال قرآنی چه قاری و حافظ و چه مبلغ و هنرمند رفتار و برخورد او است. آراستگی به صفاتی چون تواضع، ادب، از خود گذشتگی، مهربانی، دستگیری از ضعفا، نیکی به پدر و مادر، حفظ حرمت شعائر دینی و رعایت حقوق دیگران بهترین نشانههای یک خادم و فعال قرآنی است. یک فرد قرآنی باید بیش از دیگران خود را ملزم به رعایت این اوصاف بداند و به تعبیر حضرت امام (س) باید قرآن در وجودش تجلی کند.