نشست «شریعتی و دوران ما» به همت گروه روشنفکری پایگاه تحلیلی بنیاد باران عصر دیروز(شنبه 29 خرداد) با حضور حاتم قادری، هاشم آقاجری و مسعود پدرام همزمان با سی و نهمین سالگرد درگذشت علی شریعتی در سالن بنیاد باران برگزار شد.
به گزارش پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران در ابتدای این مراسم پیام رئیس دولت اصلاحات که به مناسبت سالگرد درگذشت دکتر شریعتی صادر شده بود، قرائت شد.
قادری: شریعتی خرده بورژوای رمانتیک عصیانگر است
سخنران اول این مراسم حاتم قادری بود که با عنون «شریعتی در محاق» بحث خود را آغاز کرد.
او با بیان اینکه «اولین مطلبی که از شریعتی خواندم، در دبیرستان و«آری، اینچنین بود برادر» بود»، گفت: من او را هیچوقت ندیدم؛ اما امروز از شریعتی عبور کردهام و معتقد هستم باید او را نقد کرد. من به عنوان مخاطب، یک تعریف سهگزینهای از او دارم که خرده بورژوای رمانتیک عصیانگر است. همین بود که ما را مخاطب شریعتی کرده بود و او هم سخنگوی ما بود.
این استاد دانشگاه در ادامه گفت: شریعتی در دورانی که راجع به امام حسین(ع) و ثارالله صحبت میکرد، کتاب «شهید جاوید» صالحینجفآبادی هم بود. صالحی تصویر جدیدی از امام حسین (ع) به ما نشان داد، با انبوهی از اسناد و مدارک که البته در محاق بود. این کتاب برای ما جالب بود؛ ولی آن را درک نمیکردیم؛ اما وقتی شریعتی میگفت «یا حسینی باش یا زینبی» میفهمیدیم. این به خاطر فضای ملتهب آن دوران بود؛ چون یک جوان خرده بورژوای رمانتیک عصیانگر صالحی را نمیفهمید.
حاتم قادری با بیان اینکه سالهاست که به این نتیجه رسیدهام که شریعتی، یک شخصیت رمانتیک بود، گفت: رمانتیک از نوع شریعتی، یعنی رمانتیک، فوقالعاده شخصیتپرداز و حتی اسطورهساز است. مثل حرفهایی که درباره امام علی(ع) و ابوذر و حضرت ابراهیم میگوید. او آنها را از دل فرهنگ خود بیرون میآورد. امام حسین(ع) و حضرت علی(ع) او فراتر از یک چریک است. امام حسین او با حرفهایی که مثلا مرحوم کافی میزد، فرق داشت. شریعتی وقتی میگوید «فاطمه، فاطمه است» یعنی شریعتی دارد اسطورهپردازی میکند و نهایت خود شریعتی رمانتیک هم اسطوره میشود. او درعینحال که بتشکنی میکند، خود بت میشود. او همه چیز را «ترین» میبیند، بدون آنکه به ما شخصیتپردازی انتقادی بدهد.
او افزود: ما اشتباهاتی کردیم و فکر میکنم اسلام یک تفسیر نهایی دارد چه کسی بهتر از شریعتی با آن صدای مسحورکننده میتوانست بگوید این اسلام واقعی است و به من جوان بگوید ایدئولوژی تو بهترین است. در صدای شریعتی خطابه رمانتیک موج میزند و با مطهری و کافی متفاوت است. شریعتی مبانی نظری را به خودمان واگذار کرد.
او با انتقاد از شریعتی گفت: شریعتی فرصت اندیشیدن نداشت، خود هم میگوید که عجله دارد. روشنفکر دهه ٤٠ و ٥٠ همیشه عجله داشت و فرصت اندیشه نداشت؛ چون نسبت به همه چیز باید موضع میگرفت. او باید نسبت به فلان اثر هنری و جنبش اجتماعی حرف میزد و برای اندیشیدن فرصت نداشت.
حاتم قادری در ادامه تاکید کرد: شریعتی ناخواسته به یک ارعاب عظیم در جامعه کمک کرد. رژیم ارعابگر بود. او به مردم شهامت داد؛ ولی این دوسویه است. او اجازه نمیدهد ما بیندیشم. در پیام رئیس دولت اصلاحات هم ارعاب بود. او میگوید چپ، اما نمیگوید چپ چیست و فقط ما را میترساند.
وی در ادامه با اشاره به پیام رئیس دولت اصلاحات اظهار کرد: من میهمان بنیاد هستم. اما این پیام ایشان نیز از همین جنس ارعاب است. ای کاش رئیس دولت اصلاحات هم به جای این که پیام بدهد میآمد در جمع ما می نشست و رودرو به ما میگفت که این چپی که در پیامشان آورده اند چیست. ما باید اجازه دهیم جوانان ما خودشان با واقعیتها روبهرو شوند و مانند یک فرد مهربان بالای سر او نباشیم.
پدرام: شریعتی میتواند پیامآور دوستی و عشق باشد
سخنران دوم این مراسم مسعود پدرام بود که سخنرانی خود را با عنوان «فرافکنی یا گشایش» آغاز کرد.
پدرام گفت: من شریعتی را بعد از انقلاب خواندم. دو گروه قبل از انقلاب شریعتی را نفی میکردند: اول روحانیون سنتی و دوم روشنفکران غیرمذهبی. بعد از انقلاب یک گروه دیگر هم به آنها اضافه شد، جریانی به اسم روشنفکری دینی که نقد بسیاری به شریعتی داشت.
او افزود: من به نحوه نقد آنها به شریعتی نقد دارم. آنها همه چیز را به گردن او میانداختند؛ درحالیکه شرایط اول انقلاب را میدانستند و اینکه حتی دولت بازرگان هم با مشکل مواجه بود؛ اما هیچکس هم حاضر نشد از شریعتی دفاع کند.
پدرام با بیان اینکه تأکید شریعتی بر روی عدالت اجتماعی بود و در قبل از انقلاب که روشنفکری چپ مطرح بود، او به عقلانیت ابزاری میپرداخت گفت: شریعتی نقد ایدئولوژی میکرد. حرفهای او در زمان خود نو بود و کارهای مهمی انجام داده بود. درباره این ایدهها الان بحث میشود؛ اما اگر توجه بیشتری به شریعتی میشد، به اینها قبلتر هم میشد توجه کرد. در جوامع غربی هم اندیشههای بزرگان خود را بازسازی میکنند که میشد نسبت به شریعتی هم این کار صورت میگرفت.
او افزود: شریعتی عارف بود و عارفان هم رمانتیک هستند و در «کویریات» او کاملا مشخص است. اندیشه او به مولوی و خرقانی نزدیک است. او عرفان را فطری میبیند و انسان میخواهد از دغدغه خارج شود؛ اما او میگوید در دوره جدید انسان از آن دور شده است. او برابریخواهی و آزادی را در پیوند با عشق مطرح میکند و بهتر بود شریعتی میگفت «عشق، برابری، آزادی».
مسعود پدرام در پایان گفت: شکافهایی در دولت و ملت و خود ملت وجود دارد که در این تعارضات بحث عرفان و برابری و آزادی، اگر در منظر عشق به میان بیاید، به سالمشدن جامعه ما کمک میکند. شریعتی میتواند پیامآور دوستی و عشق باشد.
آقاجری: بگذارید منتقدان شریعتی با خود بجنگند
سخنران سوم مراسم هاشم آقاجری بود.
او در ابتدای سخنرانی خود با موضوع «شریعتی و بنیادگرایی اسلامی»، گفت: کلیپی که از شریعتی پخش شد، من را اندوهگین کرد. زمانی شریعتی در حسینیه ارشاد سوگوارهای به نام «آری، اینچنین بود برادر» را سرود و ما را به دوران بردگی انسان برد؛ اما اکنون نشانههایی میبینیم که انگار به دوران پیش از بردهداری رفتهایم. فرهنگ روشنفکران ما خیلی حساسیتها را از دست داده است و شریعتی این حساسیتها را در ما زنده کرده بود؛ اما دوباره در سر چهارراهها انواع فقر و فساد را میبینیم؛ اما دردمان نمیآید.
او با بیان اینکه روشنفکران شریعتی را محکوم میکنند؛ اما روشنفکری ما دچار نسیان تاریخی است افزود: گفتمانی که در دهه ٤٠ و ٥٠ پیریزی شده است تمام روشنفکران عرفی و سکولار، سرمایه کلامی تولید کردند؛ اما شریعتی قهرمان تبدیل سرمایه کلامی به سرمایه نمادین بود که امام خمینی(ره) از این سرمایه استفاده کرد تا نظام سلطنتی سقوط کند. روشنفکری ما اساسا روشنفکر چپ بود و از اواخر دهه ٩٠ میلادی اتفاقی در جهان افتاد که به ایران هم رسید که پایان ایدئولوژی و تاریخ را مطرح میکرد.
آقاجری گفت: ابتدا یک موج نومحافظهکاری مثل تاچریسم و ریگانیسم به وجود آمد که کمکم روشنفکر ایرانی را هم دربر گرفت. بعد از رویکارآمدن دولت تعدیل اقتصادی هاشمیرفسنجانی فضایی به وجود آمد که گویی شریعتی را باید در دادگاه محاکمه و محکوم کرد.
او ادامه داد: نکته جالب درباره شریعتی این است که از زمان خود، او انواع دشمنان ضدونقیض دارد که اگر همه اینها را جمع بزنیم، حاصلجمع آن صفر میشود و نمیشود فهمید که شریعتی به چه چیزی متهم است. از حرفهای آنها نمیشود فهمید شریعتی یک شیعه متعصب است یا یک سنی وهابی. به نظر من بهتر است شریعتی خود وارد این جدال نشود و بگذارد منتقدانش با خود بجنگند.
هاشم آقاجری با اشاره کوتاهی به تاریخ جنبش های اسلامی معاصر در جهان اسلام و ریشه های سلفی گری و بنیاد گرایی، اظهار کرد: جهان اسلام عمیقا از درون از سوی بنیادگرایان و از بیرون از سوی سلطههای امپریالیستی وارد بحران شده است.
وی ادامه داد: شریعتی را متهم میکنند که اندیشه او به بنیادگرایی میرسد که این بیان در کمال نادانی و یا غرضورزی است؛ مثلا میگویند چون شریعتی مانند نوسلفیها و نوبنیادگراها از بازگشت به قرآن میگوید، پس شریعتی هم بنیادگراست.
وی در پایان خاطرنشان کرد: روح شریعتی میتواند دوباره در کالبد جدید رستاخیز کند و آینده این را نشان خواهد داد.
درگیری در پایان مراسم
به گزارش جماران، پس از سخنرانی هاشم آقاجری، مجری مراسم پایان برنامه را اعلام کرد؛ اما دکتر حاتم قادری از شرکتکنندگان خواست تا چند دقیقهای به حرفهای او گوش بدهند.
او با انتقاد از حرفهای هاشم آقاجری گفت: درست همین نوع نگرش است که دیگران را رمه فرض می کند و اجازه تفکر به جامعه نمی دهد. در ادامه این تک جمله قادری با واکنش جمعی از حاضرین در مراسم روبرو شد و قادری نتوانست صحبت خود را ادامه دهد.
بعد از این صحبت قادری محسن آرمین که از حاضرین در سالن بود از مجری برنامه خواست 5 دقیقه به او وقت بدهد تا مخالفتش را با صحبت های قادری اعلام کند.
مجری برنامه با 5 دقیقه زمان موافقت نکرد و به آرمین گفت 2 دقیقه وقت داد، اما آرمین نپذیرفت و سر جای خود نشست.
در ادامه بعد از صحبت های یکی دیگر از حضار، بار دیگر محسن آرمین با در خواست مجری برنامه به پشت میکروفن آمد و در 5 دقیقه انتقادات خود را به قادری این گونه مطرح کرد: آقای قادری، من از طرفداران شریعتی هستم؛ اما به او هم نقد وارد است. شما در سخنان خود از ارعابی که در اندیشه و سخنان شریعتی بود، حرف زدید؛ اما خود نیز با این ادبیات ارعاب میکنید.
بعد از صحبت های آرمین یکی دیگر از حضار با اصرار زیاد به تریبون را در دست گرفت و خطاب به مجری گفت: شما مگر وقتی که آقای قادری را دعوت می کردید نمی دانستید که چه کسی را دعوت می کنید؟ مگر با مواضع و اندیشه های ایشان آشنا نبودید که بعد از صحبت های ایشان این گونه برآشفته اید.
صحبت های این جوان در حمایت از قادری با واکنش عدهای در سالن مواجه شد و یکی از حضار با هجوم به طرف میکروفن را از دست او کشید که این حرکت باعث قطع شدن سیم میکروفن و برهم خوردن جلسه شد.
این حرکت در نهایت حسن ختامی بود بر جلسه شریعتی و دوران ما! و این که بعد از گذشت 40 سال از درگذشت شریعتی، او همچنان می تواند یکی از چالش برانگیز ترین متفکران تاریخ معاصر ما باشد.