هاینس هالم Heinz Halmمتولد 1942 در شهر آندر ناخ آلمان است وپس از تحصیل در دانشگاه " بن "به مطالعه تاریخ و اسلام شناسی پرداخت . وی پس از اخذ دکترای فلسفه اسلامی در سال 1969 به عنوان استاد این رشته در دانشگاه توبینگن انتخاب شد . محور مطالعات و تحقیقات او تاریخ اسلام در خاور نزدیک،شیعه و فرقه اسماعیلیه است. او درباره شیعه تحقیقات زیادی را انجام داده است ،به طوری که می توان گفت وی در این مورد در آلمان منحصر به فرد است.شیعه افراطی و علویان ، حکومت (امام) مهدی و به قدرت رسیدن فاطمیان ،تاریخ اسلام،شیعه ،تصوف اسلامی ،طریقت صوفیان ایرانی از جمله تالیفات این اسلام شناس آلمانی است.
او در کتاب اسلام شیعی (Der schiitische Islam )می نویسد: قبل از انقلاب اسلامی، در غرب به ندرت سخن از شیعه به میان می آمد (به جز نزد متخصصین) ،چون تعداد شیعیان در غرب و در آلمان بسیار کم و منابع شیعی نیز قلیل بود. حوادث سیاسی ایران باعث علاقه مندی غربیان به مطالعه اسلام وبه خصوص مذهب شیعه شد. کلمه"شیعه" به معنی "حزب" است و شیعیان امام علی(ع) همان پیروان او هستند . نویسنده بیان می کند که شیعه از محافل عربی کوفه سرچشمه گرفته است و نمی توان آنرا تجلی روحیه ایرانی دانست ویا آنرا انتقام ایران گرایی- آریایی از اسلام و اعراب تلقی کرد.
وی معتقد است که ما هنوز تصویر کاملی از این مذهب در غرب نداریم و بر اساس عقاید و روایات شیعیان، امام علی (ع)به دستور پیامبر اسلام به عنوان جانشین انتخاب شد ،چون اولا پیامبر اسلام او را به خوبی می شناخت و ثانیا امام علی اولین کسی بود که به اسلام گرایید،در حقیقت شیعیان با نظر به داستان غدیر خم ،امام علی و یازده فرزند دیگر او را رهبران خود می دانند . وی می گوید،مذهب شیعه کوشش کرده است تا نمونه ای برای عدالت خواهی و رفع جور و ستم را ارائه دهد تا روزی امام دوازدهم شیعیان ظهور کرده و جهان را پر از عدل و داد کند.نوشته ذیل به بررسی منشا و فلسفه مراسم عاشورااز نگاه این اسلام شناس آلمانی دارد :
هاینس هالم با بررسی و تحلیل های خود بیان می کند که زمانی که توابین (گروهی که در شهر کوفه ،جنبشی را پایه ریزی کردند و می خواستند برای جبران همدستی خود در شکست امام حسین(ع) واقعا توبه کنند و شمشیر به دست گیرند) از خود گذشته که در سال 65 هجری قمری از صحرای کربلا عبور می کردند ، یک روز و یک شب در مزار حسین بن علی(ع) توقف کردند و پس از عزاداری و اظهار پشیمانی از او تقاضای بخشش نمودند.
این اعتراف به گناه توابین و عزاداری برای امام حسین(ع)، سرمنشا عزاداری شیعیان برای حسین بن علی(ع) است. نویسنده درباره زندگی امام حسین(ع) و حادثه کربلا می نویسد : بعد از کناره گیری امام حسن(ع) ، شهرهای نظامی بصره و کوفه توسط فرماندارانی اداره می شدند که از شهر دمشق آمده بودند . وبه این دلیل بود که آنها با مقاومت آشکار مواجه شدند،چون همدردی با امام علی(ع) و پسرانش و بیزاری از امویان در میان جنگجویان قبایل بسیار وجود داشت. شورش آشکار زمانی آشکار شد که معاویه قبل از مرگ خود،پسرش یزید را به جانشینی خود انتخاب کرد.
در این هنگام امام حسین(ع) برای اجتناب از بیعت با یزید به سوی مکه عزیمت کرد و از آنجا تماس های مخفی با مخالفین بنی امیه در کوفه گرفت و در ماه ذی هجه سال 60 قمری به دعوت آنان به سوی عراق شتافت و با اعضا ء خانواده و حامیان خود از مکه در امتداد راه زیارتی حج به حرکت درآمد و مستقیما به عراق رفت.چون سربازان یزید راه را بر اوبستند ناچار شد تا به سمت شمال حرکت کند. عده ای از کوفیان به گروه کوچک حسین بن علی (ع)پیوستند و از طرف دیگر نیروهای حکومتی ،آنها را تعقیب می کردند.
وقتی امام حسین(ع) فرمان امیر کوفه را اطاعت نکرد و از بیعت با یزید کناره گرفت و پس از آنکه نیروهای حکومتی راه رسیدن افراد او به رودخانه و تامین آب آشامیدنی مورد نیازشان را بستند، در روز دهم ماه محرم سال 61 هجری قمری در صحرای کربلا جنگی در گرفت و تمام حامیان او به شهادت رسیدند.
از آن تاریخ واقعه عاشورا یعنی روز دهم ماه محرم، یکی از مهمترین روزهای مذهبی برای شیعیان به شمار می آید و آنها در این روز و به طور کلی در دهه اول ماه محرم برای او عزاداری می کنند و سینه و زنجیر می زنند واز قیام او برای خود الگو بر می دارند. مرقد امام حسین (ع)امروزه یکی از مهمترین زیارت گاه های شیعیان به حساب می آید.
نگاهی به سه فصل اصلی کتاب
این سه فصل به صورت خلاصه درباره پیدایش مذهب شیعه و شناخت اصول و عقاید آن و سیاست و فلسفه عزاداری ،همچنین درباره شیعه انقلابی سخن می گوید.یکی از محورهای اصلی کتاب مسئله رابطه دین و سیاست در مذهب شیعه است که برای غربیان بسیار مهم است.
لازم به ذکر است ، از آنجا که مولف این کتاب فردی مسیحی است ومنابع دست اول شیعه را در اختیار نداشته است ،بعضی از مسائل مذهب شیعه را به طور صحیح معرفی نکرده است. این فصول از قرار زیر هستند:
1-دوازده امام :در این بخش کوشش شده است تا زندگی و چگونگی روی کار آمدن امامان شیعه و فلسفه و هدف آنها شرح داده شود ، چون امروزه در اروپا درباره گرایش مذهب شیعه به سیاست و مسائل اجتماعی سخنان متفاوتی از دیدگاه های مختلف ارائه می شود .
مداخل مهم این بخش عبارتند از : تعریف شیعه، امام علی(ع) ،داستان قدیر خم،منشا شیعه، امام حسن (ع)و امام حسین(ع)، چگونگی پیدایش حادثه کربلا و هدف امام حسین (ع) از قیام خود علیه حکومت و بالاخره قیام امام مهدی(ع)
2-اسلام و علما: در این فصل ابتدا اساس فکر شیعه که عبارت است از قرآن و سنت نبوی و گفتار دوازده امام و عقل و اجماع ،شرح داده شده و سپس به کتب اربعه فقهی شیعه پرداخته شده است . نویسنده تاکید می کند که یکی از ویژگی های فقه شیعی آن است که بر خلاف فقه اهل سنت ، "عقل "به عنوان ابزاری برای استفاده از فقه بهره برداری می شود زیرا که شیعیان معتقدند که طبق آیات قرآنی خداوند به انسان عقل عنایت کرده تا بتواند با کمک آن بسیاری از مسائل را حل کند. از نظر علماءشیعه "عقل و وحی" کاملا باهم هماهنگی دارند. مسئله دیگر" اجتهاد "است، عالمان شیعه بر این عقیده هستند که چون فقط "چهارده معصوم "وجود دارند و بعد از غیبت امام مهدی مسلمانان احتیاج به حل مسائل شرعی خود دارند،لذا باب اجتهاد را باز کرده اند تا مجتهد(فقیه) وقت بتواند مسائل شرعی و فقهی جدید را پاسخ بگوید.
3-شیعه انقلابی:در این بخش ابتدا به اختلاف شیعه با تجدد طلبی غربی پرداخته می شود و سپس ایده ئولوژی انقلابی شیعه مورد توجه قرار می گیرد. یکی از نکات مهم این است که علماء شیعه در قرون 13 و 14 قمری با سیاست رابطه چندانی نداشتند و در شرایط حساس اجتماعی و سیاسی فقط به انتقاداتی اهتمام می کردند، تا اینکه در دهه ها ی اخیر آیت الله خمینی مسائل سیاسی را جدی گرفت و راه کارهای جدیدی را ارائه داد و بالاخره توانست با کمک ایدئولوژی شیعه و مردم مسلمان ،حکومت شاهنشاهی را برانداخته و حکومت سیاسی را جایگزین آن کند.
مساله دیگر رهبر انقلابی حکومت اسلامی ایران است که با ارائه طرح هایی برای دولت های هنگام و بعد از انقلاب اسلامی تعیین خط مشی نمود و با آراء مردم حکومت جمهوری اسلامی را استوار کرد و قانون اساسی را تدوین نمود که منشا آن قرآن و عقائد شیعی است.
تقی زاده انصاری -مترجم و پژوهشگر متون آلمانی