هم نشین هوایی ام در سفر به دیار فرانک ها ، هفتاد ساله ای اهل فرانسه ست که در اندونزی زندگی می کند و ولتر و آراگون را دوست دارد . فکر می کند شعر پل والری کمی دیر فهم است و افتخار می کند که شغلش همان شغل بازرگان ، نخست وزیر ایران است. مهندسی هفتاد ساله و با نشاط ، روی نقشه ی مونیتور شهر ها را برایم شرح می دهد که کدام ژرمن ، کدام اسلاو ، و کدام لاتین است. برای سفر به پاریس منطقه ی جغرافیای جنگ خاورمیانه را دور زدیم و از دوحه و منامه و خلیج فارس و اهواز و خرم آباد و گاماسیاب و ارومیه گذشتیم تا به آنکارا و استانبول رسیدیم، الان هم نزدیک پراگیم و وین ، تا یک ساعت دیگر به پاریس می رسیم ، حدود شش ساعت پرواز.
**
فرانسه طبع ملایمی در ادبیات سیاسی جهان دارد ، دمکراسی اش نمادین شده و ظرفیت تاریخی اش بسیار زیاد ، فلسفه و تئاتر و موسیقی و ادبیات و نقاشی اش زبانزد . سینمایش با موج نو ، جنبش دادا ئیسم و سورئالیسمش ، راهگشای اندیشه ی بشر پویای غربی بوده.
با همسفرم گپ و گفت مفصلی داشتم ، انگلیسی را می فهمم ولی در حرف زدن لنگ می زنم گاهی اوقات هم جغد خاموش می شوم با نگاهی خیره از درک عمیق و بی امکان سخن گفتن کامل ...
درست چند ساعت مانده به پرواز ، ویزا آماده شد و الان در جغرافیای شینگن پرواز می کنیم.
حدود ششصد مسافر هواپیما ، بی اغراق با پانصد ملیت مختلف کنار هم نشسته اند ، دروازه ی فرهنگ و هنر غرب جاذبه ی عجیبی باید داشته باشد که این بُراده های ناهمگون را کنار هم رج کرده است .
تا کشور «فرانک ها» راهی نمانده ...اولین تجربه ی سفرم به قاره ی سبز است ، به کشور مارشال ها ، پتن و دو گل ، کشور فرانک ها و ویشی ها ، کشور انقلاب کارگری ، کشور شیراک و میتران و سارکوزی و اولاند **
موسیقی زبان در بین فرانسوی ها مثل زبانهای بومی خودمان حاصل ضرب آهنگ و تکیه روی هجاهای اول، وسط یا آخر است؛ بلندی و کوتاهی هجاها تاثیر تعیین کننده ای ندارد. توفان حرف «غین» و «ژ»و تنوع گونه های انسانی از حیث پوشش و روش ، خیره کننده است، لباس کاربردی و همساز با زندگی است تنها برای راحت زندگی کردن.
**
شانزه لیزه خنک و نمناک بود، فرانسوی ها با حضورشان در پیاده رو ها رستوانهای باز و معابر شهری و پرسه های روز و شب پاریس را امن کرده اند ، این شهر از شدت «بیداری و رابطه» ایمن شده است؛ شهر ، دژ محصور امنیتی نیست ، در حلقه ی امنیت شهری محبوس نیست ، شهر شهر آدمهاست . مهاجر و مسافر و مقیم ، خیابانها کوچک و خانه ها نقلی ، درست خلاف عشق آباد و دوشنبه که امنیت پلیسی احساس می شد و تردد بیگانه وار مردم در شهر.
شهر آرمانی دلارام باید باشد که دل به او آرام گیرد، حیاط خانه ی ساکنانش شود که خیابانهایش در آرامش بمانند یعنی خیابانهایش، جاده های بیابانی نباشد و مردم در حال گریز از آن... در پاریس ترافیک هست، اما اضطراب و هیجان جا ماندن و دیر رسیدن در مردم نیست، پاریس آرام است کمترین درصد سکته قلبی، صف طولانی مردم را دم در یک عمارت بزرگ دیدم و پرسیدم شاپینگ است؟ گفتند نه صف تئاتر است.
**
فقر و بی خانمانی چهره ی دیگر شهری است که آغوشش را به روی آوارگان عالم باز کرده است؛ بی خانمانها با تکدی گری مخارج سنگین زندگی را در این شهر تحمل می کنند: «از در خویش خدایا به بهشتم مفرست»... دیدن صحنه های تکدی و طراحی شکل اجرای کار که تنوع داشت مثل همین صحنه از زمره ی مشاهدات توریستهاست؛ بی خانمانی درد مشترک ملتهاست اما در پاریس این درد گزنده تر است جایی که ثروت و فقر مجاور همند.
**
ملتها آنطور که فکر می کنند زندگی می کنند؛ معماری این شهر تحت مراقبت مدیریت کلان است و مدیریت کلان که محصول فرهنگ ملی ست فلسفه و هنر را ملاک گسترش شهر می داند. موسیقی معماری پاریس چشم را نوازش می کند؛ چیزی بیرون از حساب نیست...در خصوص این شهر هیچ پیشنهادی به ذهنم نمی رسد ، رود سن ، بازیگوشانه در شهر پیچیده تا عشق و هماغوشی نمایش دیگری باشد از جذابیت و طنازی پاریس.
امروز به دیدن «کلیسای سکره کردومون مارتر » رفتیم اجتماع زائر و توریست، و چشم انداز شهر که تماشا داشت مراسم دعا و نیایش بود و بعضی ایستاده و بعضی روی زانو دعا می خواندند جمعی در حدود دو هزار نفر.
**
صبح هم سری به نوفل لوشاتو زدیم شصت کیلومتری پاریس دهکده ای در دل جنگلی زیبا ، خانه ی انقلاب ایران همچنان متروک و ساکت، دو کلبه ی کوچک روبروی هم که زمانی محور تحولات بزرگ شده بود ، نشانی از انقلابیون جوانی نیست که روزگاری ایران پنجاه و هفت را از این روستا رصد می کردند،
**
غفلت از هستی شناسی و بی توجهی به نهاد پیچیده ی آدم در روابط اجتماعی و جدی نگرفتن علومی چون روانشناسی فلسفی و جامعه شناسی و مردم شناسی توانایی فلسفه ی ایرانی را در درک واقعی روابط و توسعه ی در جهان امروز تضعیف کرده است؛ غرب با خرد تجربه یافته ی خویش مفاهیمی چون مدنیت ، قانون و زندگی اجتماعی را تجزیه و تحلیل کرده و توانسته است به شعور زیست اجتماعی قانون مندی برسد و اجرایی ترین احکام اخلاقی را وضع کرده است در خصوص فلسفه ی هنر و معماری و موسیقی نمایش تحسین برانگیزی دارد که محصول دویست سال تجربه ست
خوب است در تجربه ی زیست مدنی و آرامش در کلان شهر ها تدریجا به الگوهای تجربه شده بیندیشیم.
«مادربورد» رفتارهای اجتماعی روان آرامش یافته ی ماست اگر این روان به آرامش برسد بسیاری از تصمیم گیری های ما در زندگی جمعی بهتر خواهد شد؛ مولانا به خواب در بیداری توصیه می کند: نوعی از فرو بستگی حواس که شدت نقار ها و عقده ها را کم می کند
در پاریس کسی بوق نمی زند برای بوق زدن باید دلیل قانع کننده ای باشد چون راننده به تصمیم راننده ی جلو اعتماد تام دارد تصمیمی که با مراعات «اخلاق» و «عقل» اتخاذ شده و لغو و بی دلیل و ناشی از جهالت و بیشعوری نیست چون راننده ی جلو از نظر او اشرف مخلوقات است با قدرت تصمیم گیری هوشیارانه ...
**
ضمیر ناخودآگاه انسان می تواند همان فطرت ازلی باشد؛ جوهری که اقبال از آن به «خودی» یاد می کرد؛ خرد تعبیه شده ای که ضربات جاندار خلاقیتش آدم را اشرف مخلوقات کرده جهت گیری به سمت کشف قابلیت های آدم در هنر و زندگی مردم این دیار تا حدود زیادی روشنه مرز نمایاندن این خلاقیت بی کرانه ست آدم اینجا احساس می کند فرشته ست، فرشته ی مختار ... ما در عرفان نظری خداوند را مختار مطلق می دانیم اینجا انسان مختار مطلقه هدیه خدایان به انسان نمایش قابلیت های بی مرزش است.
فرانسه به عنوان کانون اندیشه ی انسان غربی محل تجلی ضمیر ناخودآگاه انسان در عرصه ی هنر و ادبیات است؛ دادایسم و سورآلیسم تلاش برای کشف قابلیت همین فطرت خفته و ضمیر نهفته ست همین که در مقالات شمس ضربات مهلک و جانکاهش مولانا را بیخود می کند و شاگردان و مریدانش را آشفته ...
شهر پاریس شهر موسیقی میدانهاست؛ پمپاژ میدان ها به قلب خیابانهای مورب و گردش دایره وار کوچه ها اما آرامتر از این معماری جاندار روح جمعی مردمی ست که نگاه زنده ای به حیات دارند مراقبت از زندگی توجه به شبکه ی شهروندی ، توجه به نمایش عمومی نما ها و علایم و نشانه های شهری در نهایت اختصار و رسایی میدان سن میشل و کلیسای نتردام و کتابخانه ژرژ پمپیدو را امروز دیدم و رود سن که در بالا ترین حد افزایش آب طی صد سال گذشته ست موزه لوور متاسفانه تعطیل شده قبرستان پرلاشرز و باغ آبسورواتور را باید ببینم امیدوارم بتوانم حس شریعتی را درک کنم تنها درک کنم کافی ست
**
رویکرد معناگرایانه ی شعر معاصر ایران در سالهای اخیر و سیر تحول ادبیات اجتماعی موضوع صحبت من بود در جمع دانشجویان ایرانی دانشگاه های پاریس گفتگوی بعد از سخنرانی هم به موضوع ترجمه ادبیات و سیر شعر فقیهان شاعر ارتباط داشت.
ترجمه درست و منطبق با بطن فرهنگ ملی و دینی و معادل یابی و ارتقاء معانی می تواند راه نجاتی باشد برای فربه کردن ادبیات داخلی و بهره گیری درست از متون ادبی جهان .
پرسش و پاسخ به درازا کشید در انتها ی جلسه از طریق پیامک متوجه شدم که زیدی بی مایه که دبیر خبرگزاری معتبری هم هست ... با رصد کردن سفرهای من که پنج سال است ادامه دارد به سمپاشی در باره گزارشهای شخصی من در این سفر مشغول است متاسفم برای کسی که روی آنتن زنده رادیو اعتراف و افتخار می کند چیزی از ادبیات نمی فهمد، اما متصدی ادبی یک خبرگزاری بزرگ شده است
**
آزادی یا مرگ شعار انقلاب فرانسه است حک شده پای مجسمه های معبد پانتئون .
ما برای پیروزی چنگیدیم آنها برای آزادی ما با مستبد جنگیدیم آن ها با استبداد . اما تاریخ پر افتخار ما هم بنا شده از جسم و جان شهیدانی است که سودای آزادی در دل داشتند و شوق پیروزی در سر.
مطمئن نیستم سردار اسعد در زندان قصر رنجی کمتر از زندانیان باستیل کشیده باشد ، انقلابیون فرانسوی هم استبداد و سلطنت را ابتدا دو پدیده ی دور از هم می دیدند چنانکه مشروطه خواهان ما.
در این معبد بزرگ مفاخر ملت فرانسه دفنند از ولتر و منتسکیو و ماری کوری گرفته تا ویکتور هوگو و امیل زولا و همین زولا از زمره نخستین پیشگامان دمکراسی مدرن و فهم بنای جدید مدرنیته بود ، وقتی به نقد شورش لجام گسیخته ی فرودستان می پرداخت .
پاریس شهر کلیساها و معابد و بناهای سنتی است فرانسه از نظر مدرنیزاسیون در قرن نوزدهم متوقف شده و پیوسته مرمت و بازسازی و احیاء می شود
سونامی مدرن سازی معماری به پاریس نرسیده است و این شهر روشنفکری است در لباس سنتی اسلاف خویش،
کتابخوانی در مترو و کافه پیاده رو ها امری متداول است.
این روزها ، -مصادف با سفر من - جنبش کارگری برای اصلاح قانون کار فراگیر شده بود بازیابی حقوق برای کارگر فرانسوی متصور است اگر چه کارفرما همه ی ترفندها را برای شکستن این جنبش به کار می بندد اما تجربه رسیدن به حقوق جمعی روح فردی این ملت را متحرک و پویا و مقاوم کرده است
در کافه های محیطهای فرهنگی و علمی صندلی های مشاهیر اعتبار ویژه ای دارد، صندلی سارتر ، پاتوق لویی ماسینیون، راستی محمد علی فروغی و محمدتقی بهار و فرخی یزدی و مهدی بازرگان و جلال و بزرگ علوی ، کجا چایی می خوردند روی کدام صندلی گپ می زدند ؟ ما چقدر از حافظه ی تاریخمان فاصله گرفتیم؟
نوفل لوشاتو
در سبزی که شکار دوربین های عکاسان شده بود در سال هزار و سیصد و پنجاه و هفت ، شصت کیلومتری پاریس، روستایی زیبا در متن جنگلی بزرگ، آرام و تمیز، پانزده ساله بودم که در متن این رویداد تاریخی قرار گرفتم کسی که رازآمیز از این در وارد و خارج می شد قرارگاه اطمینان نسل ما شده بود؛ مجری آرمانهای خیالی جوانانی که ریشه در سنت داشتند و از اندوخته تاریخی خود خرسند بودند، آنها زندگی متعالی خود را در هاله ی سبز رنگ تاریخ مقدس خود رصد کرده بودند ، برایشان این در ، در باغ سبز نبود ، برای جان به کف نهادگان آزادی و استقلال ، برای شورشیان جوان با محاسن های نو رُسته، برای لاستیک سوزان خیابان های ایرانی ، تجسم واقعیت رویاهایشان بود ؛ هیچ چیز مهم نبود مهم فروپاشی استبداد تاریخی ناپلئون ایرانی بعد از شکست جمهوری مشروطه بود، مهم ویران شدن زندانهای مستحکم و آزادی عقاید در بند بود، در نیم باز تاریخ انقلاب ما روزنه ای است به آزادی محتوم، فهم تدریجی نسل ها از آزادی این در را هنوز نیم باز نگاه داشته است مرجعی که از این در گذشت ، درگذشت اما اراده ای که از آن عبور کرد هنوز زنده است؛ در نگاه جوانانی که به ایستگاه پانزده سالگی من رسیده اند.
دیدن دانشگاه سوربن و گشتی در خیابان های اطراف ، ساختمانها کهنه اما تمیز، مصالح یقینا کامل و نظارت خوب بوده که عمر اغلب آنها بین پنجاه تا صد سال است ، اما فرسودگی فاحش به چشم نمی آید . جمعیت متفاوت نژادی و سیل بی وقفه ی گردشگری و حمل و نقل سریع و آسان از مزایای شهر پاریس است، امروز به مناطق پاریس هفده و هجده و نوزده ، سر زدم نسبتا کهنه تر از مرکز و میدان شارل دو گل بود ، ناهار در رستوران ایرانی صرف شد ، فروشنده ها از کیف قاپی و کف زنی پناهنده ها کم سن و سال رومانیایی شاکی بودند ، در بین راه گروهی از ناشران تبلیغات اسلامی را دیدیم ، سرگرم خرید بودند و برای شرکت در نمایشگاه کاغذ آمده بودند، حدود ده نفر، گپی زدیم و اظهار رضایت داشتند از سفرشان به آلمان گفتند و گشت و گذارشان در پاریس ، اغلب از قم آمده بودند... شهر ، موسیقی ملایم عابر و ماشین است که در تقاطع ها بی وقفه و منظم قطع و وصل می شود
در فرانسه سیستم بر فرد غلبه دارد، تحت هیچ عنوانی نمی شود قانون را دور زد، در واقع فرد تنها مجری سیستم است و نظام شهر سازی با این نظارت دقیق اداره می شود یکی از ایرانی ها می گفت: «برای تخریب یک دیوار یک متر در یک متر سه روز است که اندازه گیری و نمونه گیری از خاک انجام می شود و کلنگ اول منوط به حضور همه ی اعضای ساختمان و امضای اسناد است»؛ سفر به دقایق آخرش رسیده سعی کردم در حاشیه ماموریتم نگاه خودم را به یک شهر مدرن عرضه کنم امیدوارم در نگاهم به جامعه ، فرهنگ و معماری این کشور کمتر دچار اشتباه شده باشم.