پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران - کتاب "تفسیر سخن حق" از یادگارهای بجا مانده داماد گرامی حضرت امام خمینی، مرحوم آیت الله شهاب الدین اشراقی است که چکیده ای از آن به مناسبت سالروز درگذشت ایشان در 21 شهریور 1360 به قلم فرزند روحانی آ
ن بزرگوار حجت الاسلام مرتضی اشراقی به رشته تحریر در آمده است تا از سوی این پایگاه تقدیم خوانندگان عزیز شود.
لازم به ذکر است که وی در آستانه سی امین سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی مسئولیت خطیر جمع آوری اسناد و مکاتبات و دست نوشته های پدر بزرگوارشان را پذیرفته است تا با سامان دهی آنچه از ایشان به جای مانده جامعه علمی و حوزوی را بهره مند سازد.
به گفته حجت الاسلام مرتضی اشراقی در این راستا کار جمع آوری خاطرات، تدوین سیره عملی و نظری آن بزرگوار، چگونگی ارتباط و آشنایی ایشان با حضرت امام خمینی(س)، نقش مهم مرحوم اشراقی در تداوم نهضت و قبول مسئولیت ها و نقش های خطیر واگذار شده به ایشان از جانب امام خمینی و ... از دیگر کارهایی مهمی است که توسط این فرزند مرحوم شهاب الدین اشراقی در دست انجام است.
به نام خدا
در قرن اخیر جامعه قرآنی ما با تفاسیر متفاوتی از قرآن کریم مواجه بوده که یکی از آنها سخن برحق است که هرچند روند شکل گیری آن پایان نیافت اما توانست خود را بر افکار علمی جامعه ما در دهه شصت و نیز پس از آن به عنوان تفسیری نوین ارائه نماید.
علامه محقق مرحوم آیت الله اشراقی رحمة الله با تکیه بر معلومات گسترده و نیز تتبع بسیار در آیات قرآن کریم و روایات معصومین علیهم السلام و با استمداد از قوت فکر خویش توانست تفسیری به زبان فارسی و در قالبی نو ارائه نماید تا خلاء آن زمان جامعه را تا حدی پر نماید .
در این نوشتار برای آشنایی اجمالی با این اثر ارزشمند نکاتی را پیرامون ویژگیهای ساختاری و محتوایی آن مطرح می نماییم"
ویژگی های ساختاری
این تفسیر که بین سالهای 1354 تا 1358 هجری شمسی نگاشته شده دارای 5 جلد است. مهمترین ویژگی ظاهری این اثر گستردگی و تراکم مطالب آن و شاخصه منفی این اثر از حیث ساختار ظاهری، نقص و نیز عدم تکمیل آن است . زیرا جلد چهارم آن که باید به تفسیر آیات 215 تا آخر سوره بقره می پرداخت به هر دلیل هرگز به چاپ نرسید، چنانکه مولف در انتهای جلد سوم (که چاپ جلد پنجم را وعده می دهد) به این مطلب تصریح می کند:
"جلد چهارم که دنباله سوره بقره است تا چند ماه دیگر به زیور طبع آراسته می گردد".
اما دست تقدیر اجازه تحقق این وعده را نداد . همچنان که این اثر فاقد مقدمه است و تنظیم مقدمه آن نیز انجام نشده است . مرحوم مولف در ابتدای جلد دوم و در ضمن اشاره به اعجاز قرآن، ارائه مباحث مهمی پیرامون ماهیت اعجاز و نیز معجزه بودن قرآن، اثبات رسالت به وسیله معجزه و بسیاری از دقایق و نکات مهم دیگر را به مقدمه موکول می کند که قاعدتاً این مقدمه نیز هرگز نوشته نشده است .
از سوی دیگر این اثر که از ابتدای جلد پنجم با تفسیر سوره آل عمران آغاز می شود در انتهای جلد ششم (که به گفته مولف تکمیل نشده) با تفسیر آیه 155 این سوره پایان می یابد و متاسفانه روند شکل گیری مجلدات بعدی آن با ناآرامی های انقلاب اسلامی و با رحلت مولف گرانقدر متوقف می گردد.
ویژگی های محتوایی
اصلی ترین ویژگی های این اثر که در مقبول واقع شدن آن نقش اساسی دارد را می توان در چند بخش مطرح نمود:
-
تکیه بر قرآن : این تفسیر را می توان تفسیری قرآنی دانست چرا که مولف آن تکیه بر قرآن را اصل اولیه خود دانسته و می گوید :«در این تفسیر فقط بر قرآن کریم تکیه شده و گاهی برای مزید اطمینان به روایت صحیحی استشهاد گردیده است . در راه بررسی آیات حتی درمعنای کلمه و گاهی نکات ادبی، از قرآن استمداد شده و سعی کردیم تا گفتار مفسران را ناآگاهانه نپذیریم و با تکیه به قرآن آنجا که سخن آنان مورد قبول نبوده رد شده لذا از ویژگی های این تفسیر نقد و انتقاد و بحث و تحقیق بیشتر در کلام محققان است».
البته بنای مولف بر این بوده است که چون در ضمن تفسیر، به روایات نپرداخته در آخر هر جلد روایات مرتبط با آیات تفسیر شده را به صورت گزینشی بیاورد ولی این روند تنها در جلد اول صورت گرفته و در جلدهای بعدی از آن اثری دیده نمی شود.
-
توجه به ظواهر قرآن در فهم آیات: در این تفسیر به افاده عامیانه قرآن توجه بسیاری شده است چنانکه مرحوم مولف در تذکرات خود می نویسد در فهم مراد آیات از ظواهر کلام استمداد گشته و حتی شان نزول آیه را در فهم آن دخالت نداده ایم بلکه با توجه به ظاهر آیه، آن شان نزولی را تصدیق می کنیم که مطابق با ظاهر آیه باشد.
-
پرهیز از ترجمه تحت اللفظی: مولف با توجه به آنچه از تفسیرآیه فهمیده می شود به ترجمه آیات پرداخته است وی می گوید:" در ترجمه آیات، به اصل آنچه از تفسیر آیه فهمیده شده توجه شده است"
-
ساده نویسی: بنای اولیه این تفسیر بر ساده نویسی بوده چنانکه مرحوم مولف می گوید:" کوشش شده بقدر امکان ساده نویس باشیم ولی در برخی موارد چاره ای نبود جز آنکه بر طبق اصطلاح علمی گفتگو شود." ولی با این حال درخواست ساده نویسی بیشتر از سوی برخی مخاطبان اثر مواجه شده و در پاسخ ایشان می نویسد : البته کسی که با مباحث قرآن سر و کار دارد قطعا متوجه است که ازکتابی که دریای مواجی از مطالب گوناگون است نمی توان به آسانی و بدون غوطه وری در افکار ارزنده و عالی گذشت، چطور می شود برای لمس این کتاب مقدس آسمانی از مباحث علمی، فلسفی، اخلاقی، فقهی، ادبی وصدها بحث دیگر صرف نظر نمود در حالیکه می خواهیم لااقل از قطراتی از بحر بیکران قرآن مجید شاداب گردیم؟
ایشان در پاسخ کسانی که فارسی نویسی را دلیل بر سادگی و سهل الهضم بودن این اثر می دانند می گوید: "فارسی نوشتن تفسیر، لا اقل فرصت بهره برداری از این مجموعه را به فارسی زبانان می دهد اما شرط بهره برداری فهمیدن است که این فهمیدن به تدبر و پرسش بستگی دارد . به زبان فارسی ننوشته ام که هوطنان [صرفا] بخوانند نوشته ام تا بفهمند و در یافتن نیاز به تلاش و پرسش دارد . با همه این احوال تا آنجا که میسر بوده ساده نوشته ام و به زبان فارسی رقم خورده تا درک قرآن آسانتر گردد نه عادی تر".
-
تفکیک آیات: در ابتدای هر بخش آیه مورد نظر و ترجمه آن ذکر شده و پیش از هرگونه بحث نکات ادبی و لغوی آن مطرح شده است .
-
توجه به نکات ادبی: توجه مولف به نکات ادبی، بسیار درخور تحسین است؛ زیرا گاهی از نکات ادبی کوچک و توجه به آن به نکاتی جالب دست می یابد مثلا از لفظ "اما" در آیه 38 شور بقره که کلمه شرط و دلیل بر عدم لزوم است استفاده می کند که راهنمایی بشر بر خدا لازم نیست.
-
عنایت به براهین عقلی و شواهد ملموس: مولف این اثر در سطح گسترده ای به براهین عقلی و شواهد ملموس استناد می کند به گونه ای که گاهی در چندین صفحه با تبیین گسترده شواهد و براهین به آماده سازی و تنویر ذهن مخاطب می پردازد.
-
توجه به مثال های قرآنی و معانی کنایی: در این تفسیر به مثالهای قرآنی و معانی کنایی توجه خاص شده و از آنها حداکثر استفاده شده است . به عنوان مثال در تفسیر آیه 16 سوره بقره (یجعلون اصابعهم فی آذانهم من الصواعق حذرالموت والله محیط بالکافرین) مسائل الهی را به شکلی گویا و ملموس تشریح کرده و به بیان 7 نکته در این مثال می پردازد.
-
به گفته مولف "از ویژگیهای این تفسیر، نقد وانتقاد و بحث و تحقیق در کلام محققان است". در این باره به نظرات شیخ الطائفه رحمة الله محقق طوسی و بیانات ایشان در تفسیر التبیان غایت ویژه ای شده است و نیز بیشترین مجادله علمی ایشان با صاحب المنار است؛ مثلا در آیه 17 سوره بقره(مثلهم کمثل الذی استوقد ناراً) گفتار ایشان درباره اشاره آیه به منافقان عرب را به نقد نشسته و یا به استناد به آیات کریم قرآن و نیز دلیل عقلی، نظر ایشان را رد می کند.
-
بیان نظم ایات : هرچند دراین اثر آیات به صورت تفکیکی مورد بحث قرار می گیرد ولی مولف رحمة الله پس از پایان مجموعه ای از آیات مرتبط به تذکر نظم آیات می پردازد، چنانکه در تفسیر آنها و برای رعایت پیوستگی مباحث نیز به شکلی خاص انتهای هر بحث را با ناتمام گذاشتن مطلب به قسمت بعدی متصل می نماید.
-
جمع بندی نکات: معمولا هر بخش با جمع بندی نکات، به پایان می رسد.
-
اهتمام به تکمیل و اصلاح اثر: استمداد از مخاطبان برای تکمیل و اصلاح رفع نواقص این تفسیر در جای جای آن به چشم می خورد مثلا در انتهای جلد دوم آورده است :" نگارنده با گرفتاری های ناشی از زندگی امروز از هیچ کوششی در راه شناخت قرآن دریغ نمی کند این وظیفه ایست بر دوش ما شما هم مکلفید در این طریق کمک کار باشید." لااقل با خواندن و دقت در این تفسیر مولف را تایید فرموده ولو به صورت انتقاد و یا تذکراتی باشد.
تدوین و چاپ تفسیر سخن حق که به مرور زمان و همراه با مشکلاتی صورت می گرفت در آخرین سالهای دهه 50 و با آغاز دهه انقلاب شکوهمند اسلامی و پیش از آن بدلیل فعالیت های مجاهدانه رهبر فرزانه انقلاب حضرت امام خمینی(س) با تعلل مواجه شد. انتساب مولف این اثر با حضرت امام خمینی(س) و لزوم همراهی با ایشان در پاریس و پس از آن نیز فوت این مفسر توانمند سبب شد تا این اثر ارزشمند شیعی ناتمام بماند.
مرحوم علامه محقق آیت الله اشراقی در آخرین صفحات جلد ششم تفسیر سخن حق و در قالب پوزش از خوانندگان آورده است: "در مسافرت اجباری حضرت آیت الله العظمی امام خمینی از عراق به پاریس شوک عظیمی در ملت های مسلمان ایجاد کرد و مولف را هم به مسافرت به آن دیار وادار نمود.شبانه روز هم در سه ماه و اندی که در حضورشان بودم فرصتی برای مطالعه و تنظیم مسوده تفسیر دست نمی داد، در مراجعات هم کثرت اشغالات دیگر که وظیفه هر مسلمان غیور را در راه به ثمر رساندن این انقلاب اسلامی پرخیرو برکت که نتیجه آن عائد همه مستضعفین جهان است معین کرده، تکلیف این جانب را هم کوشش در همین رهگذر نموده و از تکلیف تالیف ممنوع نموده است لذا با تمام شوقی که به بحث رد قرآن دارم ولی محروم شده ام و فرصتی نشد که لااقل این جلد را به پایان برسانم . امید است پس از پیروزی کامل به دست توانای رهبر مسلمان ها و همت و بیداری ملت شریف ایران که صبح پیروزی بسیار نزدیک است به بحث خود ادامه دهم."