آنچه حیات و پویایى جامعهاى را تضمین مىکند، حضور مطبوعاتى است که روح تحرک و تکامل را در کالبد جامعه مىدمد. مطبوعات موجب رشد و شکوفایى افراد و جامعه مىگردد و ممکن است انسانهایى را تعلیم دهد که آینده جوامع را از هر حیث تضمین نماید. مطبوعات اعضاى جامعه را از حقایق جهان هستى، وقایع جهان پیرامون، منشأ تحولات اجتماعى و سیاسى ملتها و ... آگاه مىسازند و در نهایت افراد جامعه را تربیت مىکند به طوریکه حضرت امام خمینی(س)در این باره فرمودند: «آنکه از همه خدمتها بالاتر است، این است که نیروى انسانى ما را رشد بدهد این به عهده مطبوعات است»(1)
به گزارش خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران، 13 اردیبهشتماه(سوم ماه می) روز جهانی مطبوعات بهانه ایی شد تا دیدگاههای حضرت امام خمینی(س) درباره مطبوعات و به طور کلی رسانه های گروهی و نقش مهم و حیاتی آنها در تداوم حیات اجتماعی و سیاسی جامعه را مورد واکاوی قرار دهیم.
امروزه برخوردارى از پیشرفتهترین و مجهزترین دستگاههاى خبرى، امکان دسترسى به وقایع جهان را در کوتاهترین زمان ممکن فراهم ساخته است. در عصر حاضر که عصر ارتباطات نیز نام گرفته، به تدریج بشر مرزهاى ناشناخته علوم را یکى پس از دیگرى به تصرف خود در خواهدآورد و به تبع آن با افزایش توانمندیهاى علمى و فنى خود مسیر رشد را با سرعتى فزاینده طى مىکند.(1)
در واقع اگر این اصل را بپذیریم که رسانههاى عمومى در جامعه، براى افراد حکم دانشگاه را دارند پس هر یک از آنها مىتوانند از قداست خاصى برخوردار باشند و نقش حساسى را در پویایى و یا ایستایى جوامع ایفا نمایند و اگر به شکل مثبت و سازنده حرکت کنند، قطعاً منشأ دگرگونیهاى شگرف در ساختار تربیتى جوامع خواهند بود. همان طور که حضرت امام فرمودند: «تمام رسانهها مربى یک کشور هستد، باید تربیت کنند کشور را، افرد یک کشور را و باید خدمت کنند به ملت»(1)
رسالت و نقش رسانه های گروهی از نگاه امام
حضرت امام خمینى (س) از فرداى پیروزى انقلاب اسلامى در سخنرانیهاى مختلف به کرات لزوم ایجاد تغییراتى اساسى در مطبوعات را به دست اندرکاران امور مطبوعاتى کشور گوشزد مىکردند و تأکید داشتند که فضاى عمومى مطبوعات باید این حقیقت را دریابند که انقلابى عظیم در این کشور رخ داده است و بایست خود را با موازین، آرمانها، ارزشها، دستاوردها و استراتژى نظام اسلامى همراه سازند و در خدمت دین مبین اسلام باشند و به نشر حقایق بپردازند و نگرش طاغوتى را به زبالهدان تاریخ بسپارند. (حضور)
انعکاس حقیقى مطالب، برخوردارى از صدق کلام، پرهیز از شیوههاى رایج در جهان غرب در وارونه جلوه دادن حقایق از جمله مباحثى بود که امام بارها در پیامهاى خود به جامعه مطبوعاتى متذکر گردیدند. به گفته ایشان: «آنچه در خبرگزاریها مهم است، کیفیت آن است؛ زیرا هر کدام که به راستى و راستگویى نزدیکتر باشد، شوق انسان را به گوش دادن بیشتر مىکند، در جمهورى اسلامى باید صادقانه تمامى اخبار و مسائل مربوط به جنگ و نحو برخورد دولتهاى بزرگ با ملت ایران براى مردم بازگو شود. امروز کارهاى ایران مورد توجه دنیا و خبرگزاریها و مطبوعات و رادیوها و تلویزیونهاست». (1)
حضرت امام خمینى (س) پس از پیروزى انقلاب اسلام خطاب به مطبوعات فرمودند: «شما خود بهتر از هر کس باید بدانید که ملّت قیام کرده است تا غبار فرهنگهاى استعمارى را از خود بزداید. ما باید عقاید استعمارى را با هر شکل و فرمش در نطفه خفه کنیم و ایمان مردم را که ابرقدرتها را به زانو درآورد، از آنان جدا نسازیم. امیدوارم نصیحت این درد چشیده را بشنوید»(1)
رهبر فقید انقلاب همچنین در سخنرانى در جمع مدیران و کارکنان صدا و سیما با تاکید بر رسالت و نقش صدا و سیما عنوان کردند: « این دستگاه صدا و سیما امروز وضعى دارد که مسئولیت شما آقایان را خیلى زیاد مىکند. سابق تبلیغات عبارت از این بود که اهل منبر یا علما در همان محل محدودى که داشتند، در مسجدى که داشتند مىرفتند و براى یک چند نفرى یا یک عدهاى صحبت مىکردند و ارشاد مىکردند. امروز این دستگاه در همه کشور پهن شده است و از رادیو گمان ندارم که قشرى باشند که محروم باشند. همه گوش مىکنند، حتى آنهایى که درصحرا دارند زراعت مىکنند، رادیو هم گوش مىکنند و سیما راهم همان طورى که گفتید توسعهاش زیاد شده است و علاوه بر این، این دستگاه خصوصاًرادیو در خارج از کشور بسیار گسترده است. بناءً علیه مىتواند این دستگاه با اندک انحرافى میلیونها مردم را منحرف کند و بااندک اشتباهى میلیونها مردم را به اشتباه بیندازد، و مىتواند که چنانچه ان شاء اللَّه صددرصد در راه ارشاد و در راه اسلام شد، میلیونها جمعیت را، صدها میلیون جمعیت را هدایت کند»
ایشان ادامه داده اند: «بنابراین، یک دستگاهى است این که نباید ما این را کم بشمریم. دستگاهى است که با صحت او بسیارى از مردم در داخل و خارج صحیح مىشوند و با فساد او فاسد مىشوند. از آن طرف مسئولیت بسیار است و از آن طرف که راه ارشاد است، ارزش زیاد است. همان طورى که ارزش دارد این دستگاه براى اسلام و جمهورى اسلامى، اسلام از این مىخواهد که بهره بردارى زیاد در راه اسلام بشود، تبلیغات زیاد در راه اسلام بشود» (صحیفه امام، ج18، ص: 362)
امام خمینی(س) در جایی دیگر نیز عنوان کرده اند: رادیو و تلویزیون یک دستگاهى است که هم در طرف تبلیغات فاسد اهمیت زیاد دارد و هم در طرف تبلیغات صحیح. این با آنطورى که از اول شاید آنهایى که درست کردند اینها را نظر آموزشى داشتند به اینها، [به] این دستگاهها. تمام مطبوعات [هم] اینطور است.
این دستگاهها دستگاههاى تربیتى است؛ باید تمام اقشار ملت با این دستگاهها تربیت بشوند؛ یک دانشگاه عمومى است. دانشگاهها دانشگاههاى موضعى است، این یک دانشگاه عمومى است یعنى دانشگاهى است که در تمام سطح کشور گسترده است. باید از آن، عملِ دانشگاه را، به آن اندازهاى که مىشود، استفاده کرد. باید این دستگاهْ دستگاهى باشد که بعد از چند سال تمام قشر ملت را روشن کند، تمام را مبارز بار بیاورد، تمام را متفکر بار بیاورد، تمام اینها را مستقل بار بیاورد، آزادمنش بار بیاورد، از غربزدگى بیرون کند؛ استقلال به مردم بدهد. این از همه چیزهایى که در این دستگاهها هست مهمتر است؛ و این وظیفه دارد که با مردمْ حکمِ معلم و شاگرد داشته باشد. اشخاص نویسنده، اشخاص گوینده، اشخاص فهیم، اشخاص مطلع در اینجا صحبت بکنند. فرصت به آنها بدهند که در اینجا صحبت بکنند. (صحیفه امام، ج6، ص: 392)
نقش مطبوعات در کشورها منعکس کردن آرمانهاى ملت است. مطبوعات باید مثل معلمینى باشند که مملکت را و جوانان را تربیت مىکنند، و آرمان ملت را منعکس مى کنند.(صحیفه امام، ج7، ص: 323)
و اینکه : دستگاه تلویزیون یا دستگاه رادیو که آموزنده باید باشد، قدرت بدهد به جوانهاى ما، جوانهاى ما را نیرومند کند.(صحیفه، ج9،ص:204)
و اینکه : دستگاه تلویزیون یا دستگاه رادیو که آموزنده باید باشد، قدرت بدهد به جوانهاى ما، جوانهاى ما را نیرومند کند.(صحیفه، ج9،ص:204)
«اما اگر این دستگاه صدا و سیما که باید یک دستگاه آموزنده باشد، یک دستگاهى باشد که آن تباهیها، چیزهایى که جوانهاى ما را به تباهى کشید و مىکشد، حذف بشود و به جاى آن آموزندگى باشد؛ امور اخلاقى باشد؛ امور فرهنگى باشد؛ چیزهایى که به درد جوانهاى ما مى خورد و جوانهاى ما را تربیت مىکند...این اگر آموزنده باشد، براى همه ملت آموزندگى دارد و اگر خداى نخواسته انحراف داشته باشد، همه ملت را به انحراف مى کشد.»(همان، ص: 456)
« بطور کلى مطبوعات باید یک بنگاه هدایت باشند، یعنى به صورتى که اگر دست مردم بیفتد مردم هدایت شوند» (صحیفه امام، ج18، ص: 61)
«مطبوعات باید یک مدرسه سیار باشند تا مردم را از همه مسائل بخصوص مسائل روز آگاه نمایند، و به صورتى شایسته از انحرافات جلوگیرى کنند»(همان)
«امروز نقش رادیو تلویزیون از همه دستگاهها بالاتر است. اگر این اصلاح بشود، یک کشور را مىتواند اصلاح کند و اگر- خداى نخواسته- انحراف در این باشد، یک کشور را مىتواند منحرف کند»(صحیفه ، ج16، ص: 118)
در ادامه شاید خالی از لطف نباشد تا به نقش مطبوعات و رسانه ها به عنوان ابزاری در خدمت تحقق آزادی بیان در دیدگاه حضرت امام خمینی(س) نیز بپردازیم.(2)
بنابراین گزارش، رکن رکین توسعه و تکامل فرهنگی یک جامعه محدود نبودن اظهار نظر و تعبیر رایج امروزه آزادی بیان است . در جامعه ایی که از آزادی بیان بهره مند است، فکر بشر در حوزه های گوناگون تعالی می یابد و مسلم است که در صورت آزاد بودن بیان، نقصها و کمبودها در زمینه های مختلف به وسیله رسانه های گروهی اعلام می گردد تا از بسته شدن جامعه و برو اختناق و خفقان که توفانهای شدید را در پی دارد جلوگیری می شود.
از این نظر می توان رسانه های گروهی را به نبض اجتماع تشبیه نمود که مسئولین هر حوزه می توانند با معاینه و ملاحظه آن حساسیت عمومی در زمینه های مختلف را دریافته و در جهت رفع نقاط ضعف بکوشند شریعت ما هم اصل را بر آزادی بیان نهاده، مگر در مواردی که دلیلی بر خلاف یافت شود و محدودیت را ثابت کند. برابر این اصل هیچ گونه اظهار عقیده و نظر ممنوع نیست جز در موارد خاص که دلیل شرعی بر ممنوعیت وجود دارد.
میراث ماندگار امام،(قانون اساسی) نیز ا در نظر گرفت همین اصل در اصول 15 و 24 به مساله آزادی بیان و قلم اهتمام ورزیده مقرر داشته است.
در یک کلام آزادی قلم و بیان لازمه امر به معروف و نهی از منکر در قبال حاکم و نظارت عمومی بر اقدامات اوست.
امام خمینی معمار بزرگ جمهوری اسلامی در موارد متعدد از این اصل (آزادی بیان و اظهار عقاید) دفاع کرده و بر آن پای فشرده است. به عنوان نمونه در جایی فرموده است:
»آزادى آرا در اسلام از اول بوده است، در زمان ائمه ما- علیهم السلام- بلکه در زمان خود پیغمبر آزاد بود. حرفهایشان را مىزدند. ما حجت داریم. کسى که حجت دارد از آزادى بیان نمىترسد (جلد 6 ص 277)
ایشان همچنین عنوان کرده است: آزادى آرا در اسلام از اول بوده است، در زمان ائمه ما- علیهم السلام- بلکه در زمان خود پیغمبر آزاد بود. حرفهایشان را مىزدند. ما حجت داریم. کسى که حجت دارد از آزادى بیان نمىترسد... خدا به شما نعمت آزادى را داده.
(صحیفه، ج8، ص:491)
ایشان همچنین آزادی را حق اولیه بشر خوانده و آن را غیر قابل اعطا وسلب می دانند و با اشاره به ادعای رژیم سابق مبنی بر اعطای آزادیب به مردم اعلام می دارند: این چه آزادى است که اعطا فرمودهاند آزادى را؟! مگر آزادى اعطا شدنى است؟! خود این کلمه جرم است. کلمه اینکه «اعطا کردیم آزادى را» این جرم است. آزادى مال مردم هست، قانون آزادى داده، خدا آزادى داده به مردم، اسلام آزادى داده، قانون اساسى آزادى داده به مردم (همان،ص:406)
حضرت امام در موضع حاکم و رهبری که قریب به ده سال با اقتدار تمام ، ملت ایران را در همه شئون اجتماعی رهبری نموده و مجدانه از حق آزادی بیان مردم و اقشار مختلف جانبداری می کرد. ایشان در نامه ایی به رئیس جمهور ئقت اشکال و نقد بلکه تخطئه را نسبت به حاکمان و قدرتمندان یک هدیه الهی خواند و نوشت: نباید ماها گمان کنیم که هرچه مىگوییم و مىکنیم کسى را حق اشکال نیست. اشکال، بلکه تخطئه، یک هدیه الهى است براى رشد انسانها(صحیفه، ج20، ص: 451)
در عین حال حضرت امام خمینی با اشاره به تعیین ضوابط و حدودی برای بیان و اظهار عقیده می گویند: آزادى در حدود ضوابط است..در حدود قواعد و قوانین. الحمدللَّه- ما الآن آزادیم. لکن معناى آزادى این نیست که من هر کارى دلم بخواهد بکنم.(جلد 6، ص 446)
در عین حال حضرت امام خمینی با اشاره به تعیین ضوابط و حدودی برای بیان و اظهار عقیده می گویند: آزادى در حدود ضوابط است..در حدود قواعد و قوانین. الحمدللَّه- ما الآن آزادیم. لکن معناى آزادى این نیست که من هر کارى دلم بخواهد بکنم.(جلد 6، ص 446)
و در جای دیگر هم می فرمایند : آزادى قلم و آزادى بیان معنایش این نیست که کسى بر ضد مصلحت کشور قلمش آزاد است که بنویسد.. بیان آزاد است که مطالبى اگر دارد بنویسد.. حدود قوانین، در حدود کارهاى عقلایى، آزاد است.(جلد 7، 320) (2)
جان کلام اینکه مطبوعات امروز با تأسى از فرمانهاى بنیانگذار جمهورى اسلامى و نیز رهبر فرزانه کشورمان بیش از هر زمان دیگرى در صحنه است. فضاى غالب و حاکم بر مطبوعات ما فضاى خدمت خالصانه به نظامى است که خود را خادم مردم مىداند و براى به تحقق پیوستن هدفهاى متعالى اسلام گام برمىدارد و وقتى که حضور مطبوعات در جامعه حضورى هدفدار و معنادار شد، به طور طبیعى به افزایش آگاهیهاى جامعه کمک خواهد کرد و جامعه را در مقابل تهاجم فرهنگى بیگانگان مصون خواهد ساخت.(1)
منابع :
(1)صمدی، علی، 1375، امام و مطبوعات، نشریه حضور، شماره 16 صفحه 139
(2) فخار طوسی، جواد،1385، امام خمینی و رسانه های گروهی(مبانی فقهی و حقوقی)، تهران: چاپ و نشر عروج