جشنواره مطبوعات امسال با موفقیت به پایان رسید و تجربه ای بر دانستههای پیشین افزود. اینک مروری بر مطبوعات سه دهه اخیر مناسب به نظر میرسد به خصوص که در همین نمایشگاه نیز شاهد بودیم عموم نشریات محلی از کوران نمایشگاه بر کنار مانده بودند، با آنکه نقش و جذابیت آنها در شناسایی و معرفی مناطق و اقوام و فرهنگهای گوناگون کشورمان بیبدیل است.
مطبوعات سراسری را در سالهای اخیر میتوان در چند گروه تقسیمبندی کرد. نخست رسانههای وابسته به نهادها و سازمانها که قدیمیترین آنها روزنامههای اطلاعات (که شاهد جشن نودمین سال آن در ماههای اخیر بودیم)، خراسان و کیهان است و از پرفروشترین آنها روزنامههای همشهری و جام جم وابسته به شهرداری تهران و صدا و سیما هستند که در سالهای پس از انقلاب و در دوره مدیریت آقایان کرباسچی و لاریجانی شکل گرفتند.
گروه دوم به نحوی پیوسته با همان گروه نخست و زیر نظر مجموعه دولت هستند که مهمترین آنها روزنامه ایران است که در زمان آقای میرسلیم و شاید در رقابت با روزنامه همشهری تاسیس شد و تا کنون چهار دوره ریاست جمهوری را پشت سر گذاشته است. این روزنامه بیانگر دیدگاهها و نظرات دستگاههای اجرایی و مکمل خبرگزاری جمهوری اسلامی(ایرنا) است. جدیدترین این نشریات روزنامه شهروند است که زیر نظر هلال احمر و با تاکید بر مسائل اجتماعی جامعه، همزمان با دولت آقای احمدی نژاد پا به عرصه وجود گذاشت.
گروه سوم روزنامههای مستقلند که در دو گروه عمده اصلاح طلب و اصولگرا جای میگیرند که هر روزنامه با هم طیفهای خود تفاوتهای محتوایی و بعضا گسترده ای دارد. در میان گروه سوم نشریاتی هم هستند که خود را مستقل از وابستگی به هر طیف و جریانی میدانند. قدیمیترین نشریه این گروه روزنامه جمهوری اسلامیاست.
گروه چهارم روزنامههای محلی هستند که از سیاستهای ویژه دولت اصلاحات تکثیر و تقویت آنها بود. برخی از روزنامههای تاثیرگذار در سطح ملی مانند شرق و آفتاب یزد با انتشار محلی شروع کردهاند.
همه این رسانهها، در کنار فراز و نشیبها همواره با مشکلات فراوانی روبرو هستند که این مشکلات با تغییر دولتها و سیاستها و همچنین تغییر مدیران نهادها و دستگاههایی که زیر نظر آنها منتشر میشوند، مشکلاتشان دوچندان شده است. از این منظر جنس مشکلات رسانههایی که زیر نظر نهادهای رسمیمنتشر میشوند با مشکلات سایر رسانهها متفاوت است.
درست است که این رسانهها بسیار کمتر مورد مواخذه دستگاههای امنیتی و قضایی قرار میگیرند و توقیف میشوند، اما تغییر یکباره تیم تحریریه به دلیل تغییر مدیران کلان نظام اجرایی و شهری اسباب از هم پاشیدگی اساس پیشین و جابجایی گسترده نیروها میشود. در عین حال مخاطب نیز به یکباره با تغییر محتوا در رسانه ای مواجهه میشود که سالهای طولانی با آن خو گرفته است. همشهری و ایران تنها دو نمونه مهم از این موارد ند.
اما رسانههای مستقل داستانی دیگر دارند. چون بارها شاهد توقیف آنها به خصوص از یک طیف بوده ایم. مساله ای که آقای روحانی در سخنرانی نمایشگاه مطبوعات به آن تاکید داشتند. رسانههایی که با دشواریهای فراوان و هزینههای مادی و معنوی بسیار، روزنامه ای را به سامان میرسانند و درست زمانی که در آستانه بهره برداری هستند ،از کار و فعالیت آنها جلوگیری میشود.
نکته آن است که از قضا همین روزنامهها که معمولا با قیمت بالاتری عرضه میشوند ، از برخی تسهیلات مانندآگهیهای معمول بی بهرهاند و یارانههایشان سیال و متغیر و معمولا قطره چکانی است ،از جذابیت و تاثیرگذاری بیشتری برخوردار ند. شاید همین نکته حفظ اعتماد مخاطب، رمز و راز توقیفهای مکرر و برخوردهای تند و نامتناسب با آنهاست. البته در مجموع به نظر میرسد که این روزنامهها خود به این مشکلات واقفند و شرایط دشوار آنها را به سمتی برده که در رعایت قواعد و قوانین اهتمام ویژهای دارند و همه جزئیات را در نظر میگیرند.به هر حال نه فقط خوانندگان بلکه خبرنگاران و پدید آورندگان این رسانهها، با همه کمبودها و مشکلات با انگیزه و دلسوزی کار را پیگیری میکنند.
اما مظلوم ترین حوزه رسانهها، نشریات محلی مستقلند که در کنار مشکلات معمول رسانههای ملی، از نارساییهای دیگری نیز در رنجند؛ در حالی که این گروه از رسانهها میتوانند جذابیت و اثرگذاری ویژه خود را با انعکاس اخبار و گزارشها و تاریخ و جغرافیا و فرهنگ مشترک محیطی داشته و اسباب همبستگی بیشتر اقوام و زمینه ساز پیشرفت امور و شناسایی و بهره برداری از مزیتهای نسبی شهر و استان خود باشند و به ویژه در شرایط امروز که توجه و رویکردها به میراثهای مادی و معنوی اقوام و مناطق و شهرها حتی در پایتخت نمود ویژه ای دارد و به جذابیت برنامهها و تولیدات فرهنگی و هنری ملی نیز میانجامد.توجه به این مباحث در حوزه نشریات زمینه ساز حل نارساییهای موضعی و موضوعی در شهرها و گسترش و عمومیساختن فرهنگ و رشد و پیشرفت جامعه و دانش است و میتواند تکمیل کننده رسانههای ملی باشد و خلأ ناشی از کاهش احتمالی شمارگان مطبوعات سراسری را جبران کند. به شرط آن که سیاستگذاران ملی و محلی در این حوزه اهتمام داشته باشند و در پشتیبانی از آنها تقویت این روند و روال بکوشند.
راه افتادن نشریات جدید محلی در مناطق و محلات شهرهای بزرگ نشانگر این توجه است، زیرا عموم این نشریات با سرمایه و تجربه و انگیزه محلی ایجاد شدهاند و نشاندهنده رویکرد جدید در معرفی هویت جمعی خود هستند و به عنوان سرمایههای مدنی محلی تلقی میشوند.
در هر حال رسانهها هشت سال دشواری را پشت سر گذاشتهاند و اکنون در نیمه اول دولت تدبیر و امید، بارقههایی از آینده بهتر را پیش رو دارند. در چنین شرایطی رسانهها نیازمند وضعی بهتر برای تداوم پایدار خود هستند. طول عمر بالاتر در نشریات به ماندگاری بیشتر آنها کمک میکند. امید رسانههاست که امنیت بالاتری را تجربه کنند. تردیدی نیست که جامعه مطبوعاتی بیش از سایرین به پاسداشت آنچه در قوانین فرادست آمده پایبند است، اما از یاد نبریم که پذیرش تنوع نگاه و سلیقه و تذکر و پرسشگری و نقد و بررسی، اصل و اساس روزنامه نگاری است. با این امید که در قبال آن، تحمل دستگاههای مخاطب افزایش یابد و شاهد برخوردهای دوگانه با اهالی رسانه نباشیم.
منبع: روزنامه اطلاعات