کم پیش می آید کسی تا به حال فیلم های مطرح حوزه جنگ و دفاع مقدس را ندیده و یا نامشان را نشنیده باشد. فیلم هایی مثل از کرخه تا راین، کیمیا، بازمانده، آژانس شیشه ای، دوئل، اخراجی ها، شیار 143، چ و فیلم های بسیار زیاد دیگری که به نحوی روایتی از دفاع مقدس دارند. هشت سال جنگ و هشت سال دفاع مقدس، ظلم های زیادی که به مردم ایران روا شد، خون های ریخته شده، همت و غیرت های گذاشته شده، زندگی های که خراب شد و جوانانی که به خانه هایشان بازنگشتند، شجاعت ها و تدبیرهایی که در جنگ انجام شد، همه نیاز دارند تا بازگو شده و با تکرارشان از فراموشی حفظ شوند.
به گزارش خبرنگار پایگاه خبری و اطلاع رسانی جماران، یکی از مهمترین راه هایی که می توان به وسیله آن فرهنگ مناسب و مورد نظر درباره شهادت و رشادت در ایام دفاع مقدس را ساخت و همچنین روایت های تاریخی آن زمان را نقل کرد، به شکلی که بتواند جمعیت زیادی را به خود جلب کند، استفاده از فیلم و سینما است.
در همه دنیا یکی از بهترین راه های حفظ و حراست، انتقال، ساخت و برجسته کردن ارزش ها و فرهنگ مورد نظر استفاده از موسیقی و فیلم است که توانایی ساخت و انتقال مفاهیم و ارزش های مورد نظر در یک جامعه را به مردم آن جامعه و حتی فراتر از آن به جهانیان دارد.
یک روایت در قالب های مختلف فیلم و سریال می تواند مخاطبان زیادی را به خود جلب و جذب کند و این یکی از بهترین راه های انتقال و یا حتی ساخت ارزش های مورد نظر در گروه حاکم و یا گروه های فرهنگ ساز در جامعه است.
سینما راه آسانی برای ساخت ارزش و فرهنگ
ساخت و انتقال فرهنگ مورد نظر حکومت ها و کشورها یکی از راه هایی است که سینمای هالیوود و آمریکا بر آن تکیه کرده و این کار را نه تنها در خود آمریکا که در تمام جهان انجام می دهد. یکی از بزرگترین و بهترین سرمایه گذاری هایی که در این کشور انجام می شود بر روی فیلم است که ساخت فیلم را به یک صنعت بدل کرده و آمریکا از این صنعت برای ساختن ارزش مورد نظر خود به ویژه در مورد جنگ و بزرگ کردن اقداماتی که مردم شان در این حوزه انجام می دهند، می پردازد.
سینمای هالیوود در دنیا امروز نه تنها منتقل کننده فرهنگ و خواسته های مورد نظر آمریکایی ها در سطح جهان است، بلکه ابزاری برای ساختن یک قدرت بزرگ از آمریکایی ها در سطح دنیا، نمایشی برای تبلیغات سلاح های تولید شده در این کشور و همچنین صنعتی پول ساز برای آمریکایی ها مبدل شده است که از آن به عنوان راهی برای نفوذ در لایه های فرهنگی، اقتصادی، نظامی و ... در کشورهای مختلف بهره گرفته است.
در ایران نیز بیش از 300 فیلم سینمایی از همان زمان جنگ تا کنون درباره دفاع مقدس ساخته شده است که روایت های مختلفی را در این حوزه داشته اند و نکته قابل توجه اینجاست که نحوه عملکرد از موضوع، ژانر، پرداخت ها و همه چیز در این حوزه از زمان ساخت تا به حال تغییر و با شروع کار تفاوت های زیادی پیدا کرده است.
با توجه به اینکه یکی از مهمترین راه های اقناع و تبلیغ از طریق رسانه ها به ویژه فیلم است که در آن منظور به شکل غیر مستقیم بیان می شود و این به ذهن کمک می کند تا واقعه را به دلیل روایت نرم آن بپذیرد، مهم است که بدانیم ما چقدر از فیلم و سریال برای ساخت ارزش های دفاع مقدس در کشورمان استفاده کرده ایم. از موفق ترین نمونه های این نوع از اقناع و تبلیغ می توان به فیلم هایی از سینمای جهان به ویژه هالیوود اشاره کرد که در سراسر جهان مخاطبان زیادی دارند فیلم هایی مثل نجات سرباز رایان که به عنوان روایتی موفق از آنچه آمریکایی ها مورد نظرشان بود، شناخته شد.
در ایران نیز فیلم های مطرح و شناخته شده زیادی داریم که حتی در سطوح بین المللی نیز توانسته اند مخاطبان زیادی را به خود جلب کنند، اما این ژانر علی رغم موفقیت های موردی که داشته است با انتقادات جدی مواجه بوده و از نظر برخی نتواسته رسالت خود را به خوبی انجام دهد.
2 نوع فیلم، 2 نوع روایت
ساخت فیلم و سریال در حوزه دفاع مقدس باید 2 هدف را دنبال کند؛ یکی ساخت و انتقال ارزش های این حوزه برای مخاطبان و جامعه هدف و دیگری نقل تاریخ و رخدادهای زمان جنگ؛ که اولین هدف به نام روایت غیر مستقیم از دفاع مقدس و دومین نوع را روایت مستقیم از دفاع مقدس می دانند.
روایت مستقیم از جنگ نوعی بازسازی تاریخ جنگ و دفاع مقدس است که در آن از عملیات ها، برنامه های جنگی و اتفاق هایی که در جبهه ها افتاد، به صورت فیلم و داستان روایت می شود در واقع نقل قول هایی است از وقایعی و برنامه های انجام شده که با استفاده از تکنیک های مختلف از نظر ساخت تا اقناع و تبلیغ سعی در بازنمایی تاریخ و نشان دادن آن به جامعه هدف می شود.
روایت مستقیم از جنگ به سمت فراموشی می رود
فیلم های ساخته شده درباره جنگ به ویژه در یک دهه گذشته نشان می دهد که تمایل به ساخت این نوع فیلم در فیلم سازان تا اندازه قابل توجه ای کاهش یافته است، در حالی که این نوع از فیلم ها به خوبی می تواند آموزش تاریخی از جنگ باشد برای مخاطبی که ممکن است هیچ چیز از هشت سال جنگ و دفاع مقدس ما نداند.
هر چند می توانیم به فیلم هایی در این ژانر اشاره کنیم که توانسته اند به خوبی بخشی از تاریخ جنگ، عملیات ها و برنامه ها و نقشه هایی را که در آن زمان طرح می شد را به تصویر بکشند، اما از نمونه های خاص که گذر کنیم باید گفت عملکرد سینمای ما در ساخت این نوع از فیلم، ضعیف بوده نتوانسته آنچنان که شایسته است به روایت گری بپردازد و بازنمایی تاریخی قوی داشته باشد.
به عنوان مثال می توان به این نکته اشاره کرد که تعداد بسیار کمی از فیلم های ساخته شده به بازسازی تاریخی حوادث با ذکر جزییات می پردازند و یا اینکه در اکثر فیلم هایی که ساخته می شود دشمنان در قالب نیروهای ضعیف و زبون نشان داده می شوند که با حمله و با توکل ایرانیان به سرعت از پا در می آیند در حالی که واقعیت ماجرا با آنچه که روایت می شود متفاوت است و این حقیقت که نیرو های بعثی به لحاظ نیرو و مهمات بسیار قدرتمند بودند کمتر به نمایش در می آید تا بزرگی کاری که سربازان کشور انجام دادند، مشخص شود.
یا اینکه نیروهای ایرانی در قالب جوانانی متوکل و ارادتمند به امام و کشور نشان داده می شوند که بر مبنای عشق، پنهانی و یا با اصرار از خانواده ها جدا شده و به جنگ می آیند و در آنجا با چند پیرمرد و یا روحانی مهربان با نام های حاجی و سید آشنا می شوند و در آخر هم به مقام شهادت می رسند. در حالی که این همه حقیقت های رخ داده در زمان هشت سال دفاع مقدس نیست در این زمان مهندسی رزمی های مختلفی انجام شد. زمان های زیادی را برای طراحی نقشه های جنگی، شناخت مناطق و نیروهای دشمن و... سپری می کردند. برنامه های مختلفی ریخته می شد، ولی در بیشتر فیلم هایی که با روایت مستقیم از جنگ سر و کار دارند به جای استفاده از نقل های مستند برای ثبت و بازنمایی تاریخی، رزمندگانی را نشان می دهد که انسان های بسیار خوبی بوده اند و پس از مهربانی با یکدیگر و عبادت زیاد راهی عملیات می شوند و سربازان دشمن را شکست داده و بر می گردند و یا در اوج مظلومیت شهید می شوند.
ایراد این نوع روایت گری این است که باعث می شود حافظه تاریخی بعد از گذشت چند دهه از یادآوری وقایع رخ داده عاجز شود و نسل های بعدی از درک حقیقت های انجام شده در جنگ ناتوان خواهند بود. یکی دیگر از مشکلات سینمای دفاع مقدس این است که از بخش مهمی از نیروهای اعزامی به جنگ توسط ارتش انجام می شد در حالی که در بازنمایی های جنگی ما ارتش بسیار ضعیف عملکرده است و بیشتر مردم به صورت خودجوش در جنگ شرکت داشته اند. در حالی که این 2 به بهترین شکل ممکن در کنار یکدیگر انجام شده است.
احساسات را بازی گرفتن و یا بازی با احساسات
نوع دیگر روایت از جنگ، روایت غیر مستقیم است که در آن تاثیر جنگ بر یک زندگی را نمایش می دهد، این نوع از فیلم ها باید به شکلی ساخته شوند که مخاطب را به خود جذب کنند، احساسات و منطق بیننده را درگیر کنند و در حین این درگیری ذهن و احساس آنچه که مورد هدف است در طول نمایش به مخاطب و بیینده انتقال پیدا کند.
این نوع از فیلم سازی همان است که سینما گران هالیوود در ساخت آن بسیار موفق هستند و به خوبی می توانند فیلم هایی بسازند که مخاطبانشان را اقناع کنند و این مخاطبان را در سطح داخلی به خارجی نیز گسترش می دهند.
نمونه های زیادی از این ژانر در کشور ما با موضوع دفاع مقدس ساخته شده است که هدف اصلی آن انتقال مظلومیت و سختی هایی است که ایرانیان به واسطه و در زمان جنگ به دلایل مختلف از جمله از دست رفتن عزیزانشان متحمل شدند؛ اما به جای نقل مستقیم این موضوع به روایت یک داستان مثلا داستان یک زندگی پرداخته می شود که نمایش می دهد جنگ چه آسیب هایی به آن زندگی وارد کرده است. در این نوع از فیلم ها با به کار بردن سکانس هایی که احساسات و منطق احساسی بیینده را درگیر می کند، ارزش های مورد نظر که باید فراتر از متن و روایت داستان باشند، منتقل می شوند.
اما یکی از مهمترین اشکالات در این نوع فیلم سازی این است که در بسیاری از فیلم های دفاع مقدس با روایت غیر مستقیم ارزش مورد نظر مستقیما در داستان قرار دارد و برای نشان دادن آن ارزش در داستان به قدری بزرگ نمایی ها و اغراق های غیر قابل باور صورت می گیرد و یا به شکلی غیر حرفه ای و خارج از قاعده های تصویر و بدون استفاده از جلوه های ویژه اثر گذار کار دنبال می شود که در برخی از موارد نه تنها ارزش موردنظر انتقال پیدا نمی کند که تبدیل به یک ضد ارزش می شود.
تجربه سینمایی دنیا نشان می دهد، نمونه های موفق فیلم هایی که به دنبال انتقال یک مفهوم و ارزش هستند شامل فیلم هایی می شود که اشاره ای کوچک، اما بسیار موثر به خواسته و هدف در داستان فیلم دارد که حول محور همان اشاره فیلم ساخته می شود، به عنوان مثال موضوع یک فیلم می تواند داستان زندگی یک زن باشد که سختی های زیادی را متحمل می شود آن هم به این دلیل که همسرش به شهادت رسیده است تا این حد برای انتقال ارزش شهادت و ایثارگری خانواده های شهدا کافی است، اما اگر دائم رفتار و اعمال خوب یک شهید نمایش داده شود اثر بخشی آن از بین می رود.
انگیزه از ساخت فیلم در حوزه دفاع مقدس
همچنین باید به این موضوع اشاره کرد که، گرفتن مجوز اکران و یا دریافت کمک هزینه ساخت فیلم ها باعث شده است تا عده ای غرض ورزانه با اغراق های زیاد و به شکلی باور ناپذیر مشغول به ساخت فیلم هایی تحت عنوان دفاع مقدس شوند که به لحاظ زیبا شناختی، تحلیل محتوا و یا دیگر معیار های سنجش فیلم موفقی برای جلب مخاطب نباشد، چه برسد به اینکه بتواند مخاطب را اقناع کند.
علاوه بر این فیلم هایی داشته ایم که کارگردانان آن با هدف های سیاسی و نه به منظور نمایش دادن رشادت ها و ارزش های دفاع مقدس، آنها را ساخته اند. این فیلم ها در برخی مواقع اگر چه به واسطه برخی حمایت های خاص پر فروش شد، اما به اذعان بسیاری از افرادی که در دفاع مقدس شرکت داشته اند و همینطور بعضی از کارگردانان مطرح کشور نه به لحاظ سینمایی و حرفه ای قوی بود و نه روایتی مناسبی از جنگ را بازگو می کرد و حتی می توان گفت بعد از مدتی مردم نیز آن را فراموش کردند.
نکته قابل توجهی که باید در فیلم های حوزه دفاع مقدس وجود داشته باشد جدای از موضوعاتی که پیشتر به آن اشاره شد، این است که علاوه بر اینکه چرخشی از روایت مستقیم به روایت غیر مستقیم در فیلم ها صورت گرفته است، فیلم ها برای جلب بیشتر مخاطبان به سمت ژانر های مختلف به ویژه کمدی رفته اند و فیلم های کمدی زیادی با موضوع جنگ ساخته می شود. هر چند این اتفاق می تواند به عنوان یک ایده نیز حرکت خوبی باشد؛ چرا که باعث جذب مخاطب می شود و البته در برخی ژانرهای قوی ممکن است به منظور بازگو کردن برخی نکته ها و نقاط مختلف جنگ لازم هم باشد، اما فیلم های ساخته شده باید به قدری قوی باشند که مخاطب آنها در خلال خنده و سرگرمی نیز با ارزش های دفاع مقدس آشنا شوند، اما به نظر نمی رسد که همه فیلم های ساخته شده در این ژانر توانسته باشند مورد استقبال مردمی قرار بگیرند.
در هر حال به نظر می رسد جدای از چند نمونه خاص در سینمای دفاع مقدس که آن هم با ذکر برخی ایرادات قابل پذیرش است، هنوز نتوانسته ایم اثر شاخصی که منتقل کننده مفاهیم، ارزش ها و اهداف دفاع مقدس به نسل فعلی جامعه باشد، تولید کنیم و جای خالی ساخت اینگونه آثار سینمایی و تلویزیونی برای انتقال ارزش های دوران هشت ساله دفاع مقدس به شدت در جامعه احساس می شود. آنچه تاکنون اتفاق افتاده است این است که قطعا هنوز نتوانسته ایم در عرصه ساخت اثرات سینمایی فاخر به گونه ای عمل کنیم که بتوانیم روایت تاثیرگذاری در سطح جهانی از دفاع مقدس داشته باشیم. لذا انتظار می رود برای حفظ و نشر ارزش های دوران هشت ساله جنگ تحمیلی به سمتی برویم که در این حوزه در دنیای سینما بتوانیم حرف برای گرفتن داشته باشم.
....................................................
گزارش: زهره علی حسینی