جماران - خریم امام: کارگردان فیلم سینمایی امروز با اشاره به اینکه امروز جنگ دیگری در حال وقوع است که تبعات آن با جنگ جهانی اول و دوم متفاوت است، گفت: معضل فرهنگی ما احتیاط بیهنگام واجتهاد دیر هنگام است.
به گزارش پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران، سید رضا میرکریمی در گفت و گو با هفته نامه آستان امام خمینی (س) با اشاره به وضعیت خانه سینما اظهار کرد: خانه سینما یک تشکیلات صنفی و مجموعهای از اصناف و تشکلهای سینمایی کشور اعم از تشکل کارگردانها، فیلمنامهنویسان، فیلمبرداران، تدوینگران و تمامی تخصصها و ردههای تخصصی است که در سینما فعالیت میکنند. هر کدام از این تشکل ها برای خود یک انجمن صنفی دارند و اعضای حرفهای و شاغل در آن حِرف عضو آن صنوف هستند و همه آن صنوف با همدیگر خانه سینما را تشکیل می دهند.
خانه سینما امروز شامل 32 صنف سینمایی است و در مجموع 5 هزار نفر عضو دارد که به لحاظ شکل ساختاری می توان گفت در دنیا بینظیر است به این معنا که نوع مشابه آن وجود ندارد البته سندیکاهایی وجود دارند که به گستردگی حِرف سینمایی خود را نمایندگی اعلام نمیکنند، حال آنکه خانه سینما بیشتر از سبقه فرهنگی برخوردار است تا اینکه سبقه سندیکایی یا حزبی داشته باشد.
کمی از فعالیت های این نهاد برایمان بگویید.
این نهاد مدنی از حقوق صنفی، امنیت شغلی و مسائل رفاهی اعضای خود حمایت میکند. همچنین در شکل کلانتر از تمام سیاستهایی که موجب بهترشدن وضعیت معیشت و کسبوکار اعضا میشود، دفاع میکند و در تدوین اسناد بالادستی که تکلیف این حِرف را در آینده مشخص میکند و در سیاستگذاریهای کلان مملکت برایشان نقش تعیین میکند، مشارکت دارد. خانه سینما شامل جمعی از کارشناسان حرفهای سینمای ایران و به شدت فراگیر است و تقریباً بالای 90 درصد از اعضای حرفهای شاغل در سینما عضو این مجموعه هستند.
در این زمینه عمده چالشها و مهمترین نگرانیها و دغدغههایتان چیست؟ بزرگترین موانع برای رسیدن به آمال و آرزوهایی که دارید چیست؟
بنده فیلمسازی متعلق به نسل انقلاب هستم به این معنا که بعد از انقلاب دوره بلوغ فکری و سنی خود را طی کرده و با انقلاب بزرگ شده و وارد دانشگاه شدم به همین جهت خود را متعلق به نظام میدانم زیرا کارم را در این نظام یاد گرفتم و ادوار مختلف پس از انقلاب را تجربه و سیاستهای فرهنگی موجود را رصد کرده و تمامی آنها را زیر ذرهبین داشته ام. همچنین مدت 30 سال است که به عنوان یک کارشناس به دقت مسائل را پیگیری میکنم تا در این زمینه بتوانم نظر کارشناسی دقیقی ارائه بدهم و از این جهت باید بگویم مسائل مختلف و مشکلات فراوانی در سینما داریم که بعضی از آن ها زیرساخت مبنایی دارند.
در بخش مبنایی که اتفاقاً با حوزههای علمیه گره میخورد، نیازمند یک بازنگری و تعامل خیلی جدی هستیم، سالها است که راجع به این موضوع حرف زده میشود ولی هیچ سازوکاری برای ایجاد این تعامل نزدیک پیش بینی نشده است.
برای روشنشدن فضای بحث مجبورم چند مثال از خارج بزنم. ببینید در اروپا بعد از اتفاقاتی که در رنسانس افتاد جریان عقلگرایی مذهب را کنار زد و سعی کرد تعریف جدیدی از آزادی انسان ارائه دهد و قدرتی برایش قائل شد و او را به جای خداوند بر مسند قدرت نشاند. این تفکر به تدریج واتیکان و قشر مذهبی کاتولیک، که قبلاً حاکم بودند، را محدود و محدود و محدودتر و به حریمش تجاوز کرد، به حریمهای اعتقادی و مقدسش وارد شد، آنها را مورد تمسخر قرار داد و این امر را یک امر مباح دانست. همچنین در حدود آزادی انسان تغییر ایجاد کرد و گفت که میتواند حتی به خدا، مسیح و همه مقدساتی که تا قبل از آن در ساختار حکومتی بر نقطه بالا و رفیعی قرار داشتند، تعرض کند. طبیعی بود مقاومت اولیه مبلغان دینی کاتولیک خیلی جواب نداد و خیلی زود تسلیم فضای موجود شدند و البته خیلی دیر متوجه نقش رسانه در حوزه تبلیغ و ترویج احکام و افکار دینی. اینکه میگویم دیر، به این خاطر است که وقتی به این درایت و بلوغ رسیدند که بسیاری از سنگرهای خود را از دست داده بودند.
کلیسا کاملاً به حاشیه رفته بود.
به شدت به حاشیه رفته بود. به هر حال باز وارد شد. ولی به حوزهای وارد شد که دیگر از روشهای سنتی و یکسویه تبلیغ در آن خبری نبود. با این حال تلاش میکرد تجربه معنوی مطبوع خود را با کسانی که تشنه این حقیقتند و از طریق رسانههایی مثل هنر، سینما و رسانههایی که حالا همهگیر شده مثل فضاهای مجازی، به اشتراک بگذارد. این تشبث ناگزیر ولی دیرهنگام کلیسا به این حوزه، کمک کرد تا بتواند سیر قهقرایی که در آن قرار داشت را کمی تغییر دهد و به تدریج بتواند وضعیت مقاومتر و قابلاعتناتری پیدا کند. این را گفتم تا بگویم رسانههای فرهنگسازی مثل سینما و رسانههای مشابه امروزه چقدر نقش تعیینکنندهای دارند. به قول بعضیها اگر آمریکا یک روز مجبور باشد فقط یکی از پنتاگون یا هالیوود (صنعت فیلمسازی آمریکا) را انتخاب کند قطعاً هالیوود را انتخاب میکند. یعنی حاضر است همه سلاحهایش را زمین بگذارد ولی سینمایش را از دست ندهد. چون به درستی به این نتیجه رسیدهاند که برای هر استیلای اقتصادی و سیاسی ابتدا باید استیلای فرهنگی داشت. اول باید میسیونرهای فرهنگی و مذهبی، دژهای قلب مردمان یک کشور را فتح کنند تا بعد بتوانند از دروازههای آن شهر مثل سربازان پیروز وارد شوند، کالاهای اقتصادیشان را به آن کشور بفرستند و اقتصاد آن را در دست بگیرند. تبعاً وابستگی جزء لوازم چنین کشورهایی است. یعنی تبدیل به کشورهایی میشوند که دیگر اختیار سیاستهای خودشان را ندارند، چون وابستهاند. نیز مجبورند سرسپردگی کنند.
حجم وسیع رسانههایی که به شکلی فزاینده دنیا را پر کردهاند، از جمله شبکههای ماهوارهای و تلویزیونها و فیلمهای سینمایی که تولید میشود، جزء اقتصاد فرهنگی است. اصلاً اقتصاد فرهنگی یکی از اقتصادهای مهم دنیاست و رقمهای بسیار بالایی در آن ردوبدل میشود. چرا؟ اینهمه توجه به این بخش برای چیست؟ یک جنگ بسیار بزرگ دارد در دنیا اتفاق میافتد و تلفات بسیاری هم میگیرد، ولی به چشم نمیآید. یعنی قیافهاش شبیه قیافه جنگ جهانی دوم و اول نیست. جنگ بیامان و خانمانسوزی است که دارد فرهنگها و نسلهای بشری را بیهویت میکند و ریشهشان را میزند. تلفاتش هم این است که با نسل جدیدی مواجهایم که حتی پرسشگر و حقیقتجو نیست. بلکه به شکل دیگری متعصب است؛ متعصب است به داشتههایی که از آن سوی مرزها میآید و حتی حاضر نیست آنها را با چیزی عوض کند.
برای مقابله با این تهی سازی و مبارزه فرهنگی، ما چکار کردیم؟
به عنوان یک آدم دلسوز و کسی که حداقل به عنوان مستمع پای منبر بوده و در بحثهای عالمانه شرکت کرده، باید بگویم متأسفانه در کشور یک مشکل جدی و یک آفت بسیار بزرگ میان برخی علما و کسانی که متولی امر فرهنگ دینی هستند، وجود دارد؛ احتیاط بیهنگام و اجتهاد دیرهنگامشان. ما در مواجهه با پدیدههای جدید بدون استثناء احتیاط میکنیم. تاریخ فقه ما نشان میدهد که در بسیاری مواقع این احتیاط نه تنها موجبات صلاح جامعه را فراهم نکرد بلکه سرخوردگی بزرگی در نسلهایی به وجود آورد که بعدها پدران جامعه شدند و آنها را به فقه، به عنوان یک نگاه علمی پویا، بیاعتماد کرد. همینطور اجتهادهای دیرهنگام. یعنی اجتهادهایی مثل اجتهادی که کلیسا و واتیکان کرد، آن هم بعد از اینکه همه سنگرهایش را از دست داد. آنها وقتی به فکر استفاده از رسانهها افتادند که دیگر مخاطبی پای رسانهشان نبود و برای جذب آن مخاطب باید هزینههای گزافی میپرداختند. من بخشی از این مسائل را ناشی از یک نگاه کاملاً منطقهای و محدود به داخل مرزهای خودمان میدانم. یعنی متأسفانه آن نگاه جامعنگر، که باید اندازه و کمیت ما را به عنوان یک جمعیت شیعی نسبت به کل عالم و جمعیت زمین و گونهگونی فراوان عقاید و اعتقادات موجود و پراکنش قدرتی که در جهان هست، وجود ندارد. همان جامعنگری که میتواند تناسب و اندازه واقعی ما را بسنجد و با علم به اقلیتبودن ما در جامعه امروز جهانی، نسخهای صادر کند. این فقدان باعث شده دچار یک غرور و استغنای کاذب شویم. یعنی وقتی حرف میزنیم فکر میکنیم چون همه محدوده داخل مرز کشور، حداقل به لحاظ حکومت [چون آدم که از قلبهای مردم خیلی خبر ندارد]، در اختیار ماست پس نسخههای ما هم لازمالاجراست و میتوانیم به راحتی برای مردمان نسخه بنویسیم و حداکثر مطالبات خودمان را به عنوان یک قانون فراگیر قابلاجرا در تمام این محدوده، لازمالاجرا بدانیم. در حالی که واقعیت این است که هر تعدی از شرع اعم از اینکه آن را کاهش و تنزل دهیم و با اغماض بخشیاش را کنار بگذاریم یا شدت و حدتش را با مصلحت و احتیاط افزایش دهیم، لطمه به روح شرع میزند. این احتیاطهای بیمورد و بعضاً از سر خیرخواهی ولی بدون مطالعه و غیرکارشناسانه جلوی آن وسعت نظر لازم را میگیرد. ما به آن وسعت نظر نیاز داریم تا برنامهریزیهایمان برای نسلهای آینده باشد، نه فقط برای افرادی که امروز پای منبرمان هستند و بلکه برای کسانی که در بطن اینها هستند و بعدها زاده خواهند شد. وقتی اینطور محدود و منطقهای نگاه میکنیم خود را بینیاز از سینما میدانیم. من خدمت خیلی از علما رفتهام که وقتی شروع به صحبت کردم گفتهاند: «من که فیلم نمیبینم ولی سینما خیلی خوب است.» من واقعاً به آقایان اعتراض دارم. یا نمیدانند سینما چقدر مهم است یا اگر میدانند نباید اینطور صحبتشان را شروع کنند. مگر ما وقتی کتاب نمیخوانیم میگوییم که من کتاب نمیخوانم ولی کتاب را دوست دارم؟ آدم هیچ وقت کار ناپسندی که انجام میدهد را نمیگوید. اصلاً حرمت هم دارد. آدم نباید کار زشتش را به دیگران بگوید. مگر اینکه قائل باشیم این کار زشت نیست. یعنی چه؟ یعنی این حرف را میزنند چون به سینما شک دارند و هنوز مطمئن نیستند. احساس میکنند محرم نیست یا حوزهای است که هنوز قابلاعتماد نیست. به همین دلیل اول صحبتشان میگویند من فیلم نمیبینم، برای اینکه دامن خودشان را خدای نکرده آلوده نکنند و تردامن نشوند از چیزی که احیاناً از عواقبش بیخبرند.
این همان احتیاط بیهنگام است که خیلی دیر به یک اجتهاد دیرهنگام تبدیل میشود. وقتی که دیگر مخاطبینمان را از دست دادهایم. وقتی اینطور و از سر بیاعتمادی به حوزه سینما نگاه کنید تکلیفی که از سینما میخواهید این است که هر فیلم صرفاً مختصات تفکر شیعی را تبلیغ کند و اصلاً ذرهای هم از حداکثر توقعات اعتقادی ما کوتاه نیاید. در غیر این صورت این فیلم، دینی نیست. چون با دیده شک داریم به این حوزه نگاه میکنیم. در حالی که اگر حواستان باشد که کجای دنیا ایستادهایم، چند نفریم و در چه اقلیتی هستیم ممکن است ادبیاتتان تغییر کند.
به نظر شما الان سینمای ما یک سینمای اسلامی است؟
اگر نگاه و اندازهمان را در مختصات جغرافیایی عالم بسنجیم توقعمان را از سینما و هنر معقول میکنیم. متأسفانه الان با بسیاری از آدمهای ظاهربین مواجهیم که به عنوان ناظر، ضابط، مدیر و اثرگذار در مداخل تولید سینمایی حضور دارند و معیارشان برای فیلم خوب و بد این است که چند بار شخصیتهایش نماز میخوانند، در آن مسجد نشان داده یا قرآن خوانده میشود. اشکال ندارد. من میگویم این نوع از تبلیغ هم لازم است. یک وقت ما در جمع عاشقان اهل بیت هستیم. محبان امام حسین جایی جمع شدهاند. اینجا مداحی معنی بدی ندارد؛ یک ذکر و تلنگر است تا همهمان عشق درونیمان را آشکار کنیم و به یک شعف روحانی خوب و یک یکدلی با اباعبدالله برسیم. ولی آیا هر جایی میشود مداحی کرد؟ تا چه حد میتوانیم تناسب کلاممان با مخاطب را نادیده بگیریم؟ مدیا یا رسانهای مثل سینما که محدوده و مرز ندارد و در همه قارههای دنیا پخش میشود و به همه جا میرود، با علم به اینکه ما اقلیتی مورد حمله رسانهای اکثریت هستیم، باید در ابتدا به چه خصوصیات و ویژگیهای ما بپردازد و چه چیزی را در ما بولد و بزرگ کند؟ این انتظاری است که ما از علما داریم. مثلاً وقتی به ایشان میگوییم که داریم فیلمی راجع به حضرت علیاکبر میسازیم میگویند آفرین! آفرین! در حالی که ما نیازمند یک نگاه بزرگتر از این حرفها هستیم. صرف پرداختن به یک واقعه تاریخی اسلامی که فیلم را اسلامی نمیکند. شاید آن چیزی که اتفاقاً برای امروز جامعه ما کاربردیتر است رسیدن به یک رفتار دیندارانه و یک عرفان کاربردی و بسیار ساده و دمدستی است که با تعالیمی بسیار ساده تکالیف ساده شهروندی را به انسانها گوشزد کند و از آنها انسانهایی مسئول بسازد. در چنین فیلمی شاید اصلاً ضرورتی به اشاره مستقیم به منابع حرفهایی که زده میشود، نباشد. آدم به شرایط مخاطب خودش نگاه میکند. چیزی که ما تأثیرگذاری میخواهیم است، نه بهرخکشیدن اطلاعاتمان. ما میخواهیم در مخاطبمان تأثیر بگذاریم. اگر چنین میخواهیم باید بدانیم و آگاه باشیم مخاطب ما صرفاً محدوده مؤمنینی که پای منبرمان مینشینند و با آنها مشترکاتی داریم و قرار نیست از نقطه سر خط شروع کنیم، نیستند. مخاطبین ما خیلی وسیعند. از بخش عظیم و مهمی از دنیا که بیدینند و به خدا قائل نیستند شروع میشود تا بتپرستهای فراوانی که در جاهای مختلف دنیا هستند و پیروان ادیان دیگر. اصلاً معلوم نیست خدا اینها را رها کرده باشد. شرک است اگر فکر کنیم خدا در کنترل عالم فقط ما را برگزیده و بقیه چند میلیارد را به هوای خود رها کرده که برای خود بچرند. نه، اصلاً چنین چیزی نیست. حق ما نیست که آنها را از محدوده امن الهی برانیم. این چیزی است که من پای منبر یاد گرفتهام. اصلاً اگر قرار است کسی رانده شود این وظیفه خداست. منِ مدعی که فکر میکنم گوهر خوبی از اندیشه و اعتقاد دارم که باید عرضه شود، باید این را در شکل و طوری عرضه کنم که همه خریدارش باشند. نه آن را در پیادهرو و دستفروشی بازاری کنم و داد بزنم تا حال همه از این میزان تظاهر و بهرخکشیدن به هم بخورد و نه در گاوصندوقی بگذارم که دیگر نشود پیدایش کرد. این ویترین مناسب خودش را میخواهد. تلألویش باید برای هر مشتری به اندازه و جایگاه و ظرفیت او به چشم برسد و نمایش داده شود.
به نظر شما که یک فیلم ساز انقلابی هستید، دید و نگاه حوزه علمیه به سینما چگونه است؟
سینما ظرفیتهای فراوانی دارد و متأسفانه علمای ما با سینما بیگانهاند. خیلی دیر دارند متوجه میشوند که رسانههای فراوانی مثل رسانههای مجازی که شامل اینترنت و شبکههای اجتماعی میشود، مرزها را درنوردیده و دارد بیرحمانه انسانها را به خدمت تفکراتی در میآورد که حتی راجع به آن اطلاعات کافی ندارند. حال آنکه ما هنوز که هنوز است ورود به این عرصهها را مباح نمیدانیم و با تردید با آن رفتار میکنیم. فکر میکنیم اگر واردش شدیم فقط و فقط و فقط باید حداکثر مطالبات اسلامی و شیعیمان را در آن جاری کنیم و اگر حداقلی اتفاق بیفتد نه دینی است و نه کافی. در جهان غرب از بس به حضرت مسیح توهین میشود کافی است یک فیلم ساخته شود که به ایشان توهین نکند؛ کلیسا از آن تقدیر میکند. چون همه چیزش را باخته و میدان را از دست داده. خدا نیاورد آن روز را ولی روشی که ما در پیش گرفتهایم میتواند جامعه ما را به نقطههای غیرقابلبازگشتی برساند. کمااینکه آمارها نشان میدهد ما جایگاه اندکمان را در دل بسیاری از جوانها از دست دادهایم، با جوانهای خودمان نمیتوانیم دیالوگ برقرار کنیم و مباحث قابلدفاع کمی داریم. همه اینها به خاطر این احتیاطهای بیمورد است. چه در تقلیل شرع و چه در سنگینکردن و اضافهکردن به آن.
امیدوارم این مصاحبه به دست علمایی برسد که ما خیلی چشم امید داریم در بازنگری و توصیههای آنها به بازنگری در شیوههای تبلیغی بشود یک انقلاب فرهنگی جدید راه انداخت تا قلوب جوانهایمان را به دست بیاوریم. به همین دلیل عرض میکنم آنچه از فرهنگ دینی فهمیدهایم این است که آدم دینمدار کسی است که پرسشگر باشد. آدم پرسشگر خود را حقیقت کامل نمیداند بلکه احساس میکند در مسیر حقیقت است و هنوز به بسیاری از حقایق جاهل. این هم طبیعی است. چون دارد راجع به معنایی بسیار بزرگ و بسیط صحبت میکند که هر چقدر در آن فرو میرود، مثل یک دریا، تمامی ندارد. از همین رو این مسیر، مسیر بیادعایی است. حداقل ما اینطور دیدهایم که دوستان طلبه خیلی حرف میزنند. پلهپله که منبر را بالاتر میروند کمحرفتر، موجزتر، مؤثرتر و بیادعاتر میشوند. هر کس به قله بالاتری میرسد چنین میکند.
پس باید یک روش تبلیغی توأم با اعتمادبهنفس را در دستور کار قرار دهیم. این مدل از تبلیغ که میخواهد با بهرخکشیدن معجزههایی، که در خواب و حرم و جاهای مختلف اتفاق میافتد، مخاطب خود را مقهور کند و عقل از کلهاش ببرد و او را مرید اعتقاد گوینده کند، تأثیر آنی کوتاهی دارد و در درازمدت تأثیرش از بین خواهد رفت. دین ما دین عقلگرایی است. ما از ظرفیت عقل آدمها استفاده نکردهایم که حالا بخواهیم با مداحی آنها را هدایت کنیم. حجم تبلیغ مداحیگرایانه ما زیاد شده. متأسفانه بعضی وقتها احساس میکنم سخنرانیهایمان هم شبیه مداحی شده است. قبل از انقلاب یا اوایل انقلاب وقتی یک واعظ حرف میزد کاملاً احساس میکردیم یک بحث منطقی و علمی دارد مطرح میشود. بعد او پایین میآمد و یک مداح شروع به صبحتکردن میکرد که حرفهایش حال و صفای دیگری داشت. الان این مرز برداشته شده. اینطور میگویم: کسی که میخواهد دیگران به ضرب و زور معجزه ایمان بیاورند احتمالاً به چیزی که مطرح میکند اعتقاد ندارد یا شک دارد. این نشانه عدم اعتمادبهنفس است. ما باید اعتمادبهنفس داشته باشیم. یکی از بهترین نسخههای زندگی عالم در دستمان است و بشر امروز تشنه این نسخه است. نیاییم کلام زیبا و منطقی خودمان را در قالبهای اغراقآمیز و توأم با رنگ و لعاب متظاهرانه، پنهان کنیم. فکر نکنیم اگر راجع به معجزات و مسائل دیگر و احیاناً خرافات، که معمولاً قاطی این مسائل میشود، حرف بزنیم میتوانیم جمعیت زیادی را جلب کنیم. نه، ما داریم قشر نخبه و عاقلمان را از دست میدهیم. آن هم به خاطر همین گرایش. در حالی که جوهر دین ما روی عقل سوار شده. اصلاً پیامبران برای فعالکردن ظرفیت خاموش عقل بشر آمدهاند. اگر این جمله را به چند جوان دانشگاهی بگویی احساس خوبی به آنها دست میدهد. ما همیشه میگوییم امام زمان میخواهد بیاید. همیشه طوری از امام زمان صحبت میکنیم که انگار یک عالم دینی دارد میآید. واقعاً هیچ وقت شده توضیح دهیم کسی که دارد میآید دانشمند و همه علوم را بلد است. متأسفانه چون مدام احتیاط میکنیم و نگرانیم، اینقدر مرز خودمان را با عقل و دانش و دستاوردهای علمی بشر حفظ کرده و خودمان را کنار نگه داشتهایم که جماعتی فکر میکنند تمام چیزی که داریم از آن حرف میزنیم فقط یک بُعد دارد و اصلاً به درد زندگیشان نخواهد خورد. تصویری که از امام زمان دارند این است که کسی با شمشیر و عبا و لباده میآید. فقط هم قرآن و نماز میخواند. لذا وقتی راجع به امام جعفر صادق (علیه السلام) توضیح میدهی و میگویی مباحث علمی در کلاس ایشان شامل شیمی، فیزیک و نجوم هم بوده ناگهان اتفاقی در اذهان میافتد و فکر میکنند پس چرا امروز چنین نیست. چرا امروز این اصرار وجود دارد که دین را غیرعلمی نشان دهیم؟
چه انتظاری از علما و حوزه علمیه دارید؟
خواهشم از همه علما این است که کمک کنیم تا چهره درستتر، وسیعتر و بانفوذتری از دین برای مخاطب ارائه دهیم. در این راه نباید بترسیم از اینکه انسانها آزادی معنوی داشته باشند. اصلاً باید آزادی معنوی را تبلیغ کنیم. باید بگوییم بخشی از درونتان را برای چیزهای خوبی که به دست میآورید خالی بگذارید. همه چیزهای خوب دست شما نیست. من یک مثال میزنم امیدوارم این را هم علما بخوانند! به مناسبت برگزاری جشنواره فیلمی به تایوان رفته بودم. خانمی که مترجم من بود خیلی مؤدب، وقتشناس و امانتدار بود، غیبت نمیکرد و به لحاظ اخلاقی سالم بود. یک روز به او گفتم: «تو چه دینی داری؟» گفت: «من به خدا اعتقاد ندارم». گفت به آیینی مثل ذن یا یکی از این چیزهای رزمی که فقط مدیتیشن دارند [تردید از من است] اعتقاد دارد. گفتم: «اینکه داری میگویی چه توصیههایی به تو میکند؟» گفت: «توصیههایی که میکند این است که مثلاً راستگو و چنین و چنان باش.» خندیدم. گفت: «برای چه میخندی؟» گفتم: «برای اینکه همه اینها که میگویی در اسلام هست. و البته خیلی چیزهای بیشتر.» چیزی گفت که درس بزرگی برای ما است. گفت: «من ترم بعد از دانشگاه مرخصی میگیرم و راجع به اسلام تحقیق میکنم.» این یعنی آزادی معنوی، یعنی انسان حقیقتجو. انسان حقیقتجو کسی است که پرسش دارد. کسی که پرسش دارد قبول کرده همه آنچه که دارد درست نیست و بخشی را برای دریافتهای جدید خالی گذاشته. اصلاً اینکه میگویند عدهای جلوی امام زمان میایستند به خاطر این است که اصلاً چیز جدیدی نمیخواهند و همه قلبشان را پر کردهاند. سؤالی ندارند که از او بپرسند. باید سؤال داشته باشی که از امام زمان بپرسی. امام زمان برای تعریف میآید، نه برای جنگ. میآید که تعریف جدیدی ارائه بدهد. همان تعریفی که نداری را. پس آن بخش خالی باید وجود داشته باشد تا بتوانی منتظر بمانی. تشنگی باید باشد سؤالی باید باشد که از ایشان بپرسی. وقتی سؤال نداشته باشی که فایده ندارد.
اینها را گفتم تا بگویم این میزان بر طبل تعصب کوبیدن به صلاح دین ما نیست. تعصب به جایش خوب است. شما لحظه شروع جنگ باید رجز بخوانی. فقط امام حسین کار حکمی و سخنرانی میکرد. چون ولی بود. اصلاً بحثش هم جداست. او اصلاً برای جنگ نرفته بود. قصهاش فرق میکرد. اما ما میجنگیم و رجز میخوانیم. میگوییم دمارتان را در میآوریم و پدرتان را در میآوریم. چون آنجا وقت رجزخواندن است. ولی آیا همیشه باید رجز خواند؟ اگر همیشه رجز بخوانی و دشمنی در کار نباشد مثل چوپان دروغگو نمیشوی و کمکم مردم نسبت به تبلیغاتی که میکنی ناامید نمیشوند؟ آیا این میزان که در سخنرانیهایمان روی تعصب مذهبی پافشاری و در مسائل تندگیری میکنیم، آرامآرام به عکس خود تبدیل نمیشود؟ وقتی بحران نیست چرا اینقدر بحران را به رخ میکشیم، چرا آرامتر و بر اساس منطق و عقل با آدمها صحبت نمیکنیم؟ سینما همان مدیا و ظرفی است که میشود این حرکت متعالی برای جذب انسانهای بافطرت را در آن برنامهریزی کرد.
تعریف شما از سینمای اسلامی چیست؟ اساساً میتوانیم چنین سینمایی داشته باشیم؟
سؤال سختی است. به این معنا که اول باید ببینیم چه تعریفی برای انسان مسلمان قائلیم و چه نگاه و رفتاری او را از انسانهای دیگر متمایز میکند. این تعریف به نوعی در تولیداتی که آن انسان با دیدگاهش انجام میدهد مؤثر خواهد بود. در واقع آنچه ما در طول قرون متمادی داشتهایم هنر اسلامی نبوده بلکه هنر مسلمانها بوده است. حاصل رفتار و عمل صالح مسلمانان در ادوار و مقاطع مختلف رنگ و بوی اعتقاد و نگاهشان را داشته و به دست دیگران کامل شده. شاگردان مسیر اساتید را تکمیل کردند و این یک سیر تکاملی گرفته است. اگرنه ما در زمینههای مختلف مثل معماری و نقاشی یا هنرهای جدید، که بعداً آمدند و آنقدر سابقه ندارند، فرامین مشخص و معینی نداریم که بخواهیم به آن استناد و محدودهای برایش مشخص کنیم. این مسلمانها هستند که هر وقت خوب زندگی و فکر کردهاند و اصالت در رفتار و نگاهشان بوده آنچه از درونشان بیرون تراویده و شکل عینی پیدا کرده یا حاصل کارشان که دیگران از آن منتفع شدهاند، رنگ و بوی اسلامی داشته است. به این معنا من با قانونمندکردن محدوده هنر و آییننامه نوشتن برای آن و شفافکردن محدودهاش به این معنا که چه هنری اسلامی است و چه هنری نه، مخالفم. چون این متغیر به کسی که آن عمل را صادر میکند، وابسته است. میزان ایمان و اخلاص آن مسلمان حقیقی، نقطهای از تاریخ که در آن ایستاده و همه این پارامترها با هم کمک میکند که چه چیزی از او صادر شود و چقدر مؤثر و ماندگار و روح و ماهیت دینی داشته باشد.
سینما در حوزه دینی چقدر به سمت عوامگرایی رفته یا دارد میرود و عوامزده شده؟ فیلمهای ما چقدر متأثر از بینش اثرگذار این بخش جامعه است؟ اساساً قبول دارید سینمای اسلامی ما دارد به سمت عوامزدگی و عوامگرایی میرود؟
آنچه به عنوان سینمای دینی دارد اتفاق میافتد حاصل نگاه کوتهبینانه و سطحینگرانه سیاستمداران فرهنگی کشور در ادوار مختلف است. تلویزیون تعریف غلطی از دین میدهد و هنوز نتوانسته رابطه درست عقلی را با این ماجرا ایجاد کند. همان تأثیر، که مخاطبین خیلی گستردهای دارد، هم به سینما نفوذ کرده. البته من همچنان در سینما فیلمهای بسیاری سراغ دارم که ادعاهای بزرگی پشتشان نیست. اصلاً نه قصهای تاریخی و دینی مطرح کرده است و نه از درونش رفتار خیلی آشکار یک آدم متشرع را میبینید ولی جان کلام دارد زندگی صحیح بر اساس تعالیم دینی را به مخاطب آموزش میدهد و تأثیرش هم ماندگار است. اما آیا آن فیلم دینیتر است یا فیلمی که به ظاهر و نعلبهنعل از روی تاریخ ساخته شده ولی انسان را دچار وهم میکند و ما را حتی از تخیلی که قبلاً داشتیم فاصله میدهد و آن را هم دچار مشکل میکند؟ تفاوت این دو در تفاوت ظاهر و باطن است. یعنی فهم اینکه چقدر ظاهر برای حفظ آن باطن نیاز داریم و نباید آن ظاهر را اصل قرار دهیم. همه اینها برای حفاظت از آن باطن است. همه آیین و مناسک و احکام و هرچه داریم برای این است که آن جوهره را از بین نبریم. ولی چه زمانی قرار است راجع به آن حرف بزنیم؟ دنیا تشنه شنیدن آن است. من شک ندارم پیامبر احکام درس نداده است. حواریون و اطرافیان پیامبر عاشق رفتار و اخلاق او بودند. اینقدر دوستداشتنی بود که نمیخواستند از محضرش جدا شوند و هر کاری انجام میداد تکرار میکردند. بدون اینکه بخواهد به آنها تعلیم دهد. یعنی اول چشمها و ذهنهای مشتاق حقیقت را جذب و تشنه اخلاق و رفتار خود بکن. بعد هم اصلاً لازم نیست چیزی به آنها یاد دهی، خودشان از تو تقلید خواهند کرد. این مکانیزم را غرب خیلی خوب یاد گرفته است. غرب در سینمایش خیلی مستقیم نمیگوید مثل من لباس بپوشید، غذا بخورید و چه و چه؛ تصویری از یک انسان غربی ارائه میدهد که برای تو جذاب است. تصویر یک انسان سختکوش که پای تمام مشکلات میایستد تا به هدفش برسد. به این شکل قهرمانی میسازد که قهرمان جوانان ما میشود. در کنارش چه اتفاقی میافتد؟ جوان ما چه بخواهد چه نخواهد لباسهای آن قهرمان را میپوشد و در شکل راهرفتن، ژست، امکانات، ماشین و پوشش خود از او تقلید میکند و سعی میکند همه اینها را شبیه آن قهرمان کند. چون آن قهرمان را دوست دارد. ما این بخش دوستداشتن را کنار گذاشتهایم. یعنی آن جوهرهای که اول باید اتفاق بیفتد را کنار گذاشتهایم و میخواهیم به زور آن لباس را بفروشیم. میگوییم اینطور لباس بپوش، رفتار کن و مناسک انجام بده. غافل از اینکه اگر اینها از سر تقلید و تکرار و عادت باشد پشیزی نمیارزد.
تفاوت مهم سینمای پس از انقلاب با سینمای قبل از انقلاب چیست؟
برای هر سنجشی باید اول آن حرف مبنایی اولیه من را در نظر بگیرید. اینکه میخواهیم خودمان را در مقیاس دنیا بسنجیم یا در مقیاس ایران یا در مقیاس قم یا در مقیاس مسجدی که در آن سخنرانی میکنیم؟ هر کدام از اینها فرق میکند. به عنوان کسی که با فیلمهای ایرانی به تمام دنیا رفته و نظر خارجیها را راجع به فیلمهای ایرانی میداند میگویم در این دنیای پر از وحشیگری و بیاخلاقی و بیخدایی که حتی شیطانپرستی در خیلی از فیلمها موج میزند سینمای ایران، مخصوصاً سینمای بعد از انقلاب، به یک سینمای نجیب خانوادگی شناخته شده است که در آن میشود همه اعضای خانواده با هم به تماشای فیلمی بنشینند و هرگز پیام تلخی برایشان نخواهد داشت. البته ممکن است همین فیلم را در حوزه علمیه نمایش بدهید. بعد همه بگویند مثلاً این خانم چرا اینقدر از موهایش بیرون است، چرا آن آقا موقع بیرونآمدن اینطور حرف زد یا چرا ندیدیم اینها جایی نماز بخوانند. اگر محدوده نگاهمان را درست کنیم متوجه میشویم کالایی که به دنیا فروختهایم کالای درستی بوده. در دوران تحریمی که داشت ظالمانه علیه ما اتفاق میافتاد بسیاری از اندیشمندان و روشنفکران فرهنگی غرب، وقتی میخواستند از ایران حمایت کنند میگفتند نشان به آن نشان که اینها آدمهایی هستند که آن فیلمها را میسازند. یعنی یک تجربه تصویری از ایران داشتند که تجربه آدمهای باگذشت، اخلاقمدار و چنین بود. البته همه اینها شیوههای خود را دارد. مخاطب امروز ما مخاطب کمهوشی نیست. نمیشود گولش زد. اگر مخاطب ما از اول پند و اندرز گوش کند در همان ده دقیقه اول فیلم میگذارد میرود. اگر در فیلم به واقعیات تلخ اجتماعی اشاره نکنید مخاطب اصلاً به حرف شما گوش نمیکند. ما شیوههای فیلمسازی را از غربیها یاد میگیریم. یکی از شیوهها این است که در نیمه اول فیلم طوری حرف بزن که مخاطب فکر کند داری حرفهای او را میزنی. یعنی به همه چیزهایی که او به آن اعتراض دارد، اعتراض کن. بعد آرامآرام صندلیاش را جابجا کن و به او یاد بده که از زاویه دیگری هم میشود به این ماجرا نگاه کرد. حالا فکر کنید تعدادی آدم متدین و احیاناً سختگیر به همین نیمه اول فیلم، که جزء متد قصهپردازی برای جذب مخاطب باهوش و باعقل است، گیر بدهند که یعنی چه، چرا اینجا اعتراض کردید یا چرا این تلخیها را نشان دادید؟ خب من این را برای وفاداران و متدینین که نساختم. این را برای همه ساختم. باید به میزانی بیطرفی در فیلمم باشد تا بتوانم گرایش دینی خود را به اشتراک بگذارم. ببینید مفهوم ارتباط در جامعه مدرن عوض شده است. قبلاً ارتباط یک امر یکسویه بود؛ پیامدهنده پیامی را ارسال و پیامگیرنده آن را دریافت میکرد. منتها چون در همه شقوق عالم استهلاک وجود دارد، فقط بخشی از آن پیام دریافت میشد. یعنی پیامی پرتاب میشد و مخاطب فقط بخشیاش را دریافت میکرد. این دریافت هم به خیلی چیزها بستگی داشت. از جمله اینکه مخاطب چقدر شعور دارد، گوینده چقدر خوب گفته، در چه فضایی این پیام گفته شده و چه سروصداهای دیگری هست که نگذارد این پیام برسد. همه اینها تأثیر دارد. امروزه این شکل از ارتباط منسوخ شده. سالهاست که دیگر کسی پای حرف یکسویه نمینشیند. الان شیوه مدرنی از ارتباط برقرار میشود که دوسویه است. مثل رابطهای که یک اثر هنری میتواند با مخاطبش ایجاد کند. اصلاً چرا میگوییم پیامها و حرفهای مهم در قالب قصه ماندنیترند؟ چون قصه یک سرگذشت است و میتواند تجربه هر انسانی باشد. در آن ادعا نیست. درونش نتیجهگیری دارد ولی خود نتیجهگیری نیست. قصهای است که در آن نتیجهگیری مستتر است. انسانها قصه همدیگر را میشنوند و در ذهنشان بخشی از آن را بازسازی و در واقع به آن اضافه میکنند. به نوعی در تولید این قصه مشارکت دارند. حال اگر قصهای تعریف کنید که از اول تا آخرش خیلی واضح و معلوم پند و اندرز باشد و فیلم اصلاً هیچ شکی به چیزهایی که میگوید نداشته باشد، مخاطب شما باید فقط بشنود و حق دخالت و دخل و تصرف ندارد. شما به او آزادی ندادهاید؛ خلاف اصل دین که در پذیرش یا عدمپذیرش یک حقیقت به انسان اختیار داده. پس شما به او اختیار ندادهاید. فکر کنید اینقدر معجزه گذاشتهاید که اصلاً ناچار است ایمان بیاورد. این به چه درد میخورد؟ وقتی قشنگ است که شما بدون ادعا حرفتان را بزنید. بگویید تجربه معنویام به من میگوید اگر این کار را کنم زندگی اینقدر شیرین میشود. تو چه فکر میکنی؟ او هم پاسخ دهد. در این شکل از ارتباط مخاطب فقط بخشی از پیام را نمیگیرد، ممکن است حتی دوبرابر پیام را بگیرد. یعنی ممکن است حتی از شما جلوتر برود. هر کسی که ادعای ترویج دین دارد باید از این شکل جدید ارتباط با مخاطب استفاده کند. این الگوی بسیار مهمی است. ادعا را کنار بگذارید. اینکه ما همه چیز میدانیم را کنار بگذارید. اصلاً میدانید، قبول، ولی همه را کنار بگذارید. مخاطب از شما نمیپذیرد. اصلاً مخاطب از شما نمیپذیرد که به آخر خط رسیدهاید. این یعنی کوچککردن هدف. این خط ته ندارد. این را به مخاطب بگویید و با او در میان بگذارید. بگویید من اینهمه راه آمدهام و هنوز خیلی چیزها را نمیدانم. این خیلی جذبکننده و درگیرکننده است و عقلها را به سمت خود جذب میکند. اگر به این شکل یکی از دریافتهایی که در طول مطالعاتتان داشتهاید را به مخاطب بگویید، آن را به عنوان یک دریافت علمی متقن میپذیرد. چون میگوید شما اول اقرار کردید که من همه چیز را نمیدانم. حالا اگر میگویی چیزی را میدانم، پس آن را میدانی. آیا ما با مخاطبینمان اینطور حرف میزنیم؟ نه، ما طوری حرف میزنیم که همه چیز را میدانیم. پس کافی است مخاطب ما به جامعه برود و ببیند که نه، چیزهایی که ما میگوییم وجود ندارد و اصلاً اینطور که گفتیم نیست. آن موقع حتی به همه چیزهای خوبی که گفتیم شک میکند.
به عنوان یک فیلمساز و مدیر جوان، شایسته و دنیادیده از نگاه هنری امام را در فضای هنر و سینما چطور میبینید؟ نگاه امام به سینما و هنر اسلامی چگونه بود؟
امام مثل یک خواب بود در دورهای از جوانی ما. فکر میکنم خیلی از نسلها آرزوی تجربه این دوره جوانی را داشتند. شاید الان که سنمان بالا رفته و یک خرده عافیتطلب و مصلحتجو شدهایم وقتی به آن دوران نگاه کنیم بگوییم چه دوره سختی بود. جنگ و این مشکلات بود. ولی واقعیت این است که من در حسرت آن دوره میسوزم. دورهای که با تمام وجود به کسی اعتقاد داشتیم و هیچ سختی یاری برابری با این عشق و علاقه ما نداشت. به نظرم امام ادبیاتی را در دنیا حاکم کرد که حالا زود است راجع به آن حرف زده شود؛ ادبیات مستضعفین. البته متأسفم که خیلی مسیر امام را نرفتیم. فاصله طبقاتی که امروز در جامعه ما وجود دارد چیزی نیست که امام آرزو میکرد. امام خیلی پیشرفته و مدرن فکر میکرد. چه کسی به امام گفت در اولین سخنرانیات در ایران راجع به سینما حرف بزن؟ چه مطالبهای آن روز در بهشت زهرا وجود داشت که امام راجع به سینما حرف بزند؟ اصلاً مردم تازه سینماها را آتش زده بودند و هیچ مطالبه عمومی وجود نداشت. امام میتوانست یک ماه بعد یا در سخنرانیهای دیگرش این کار را کند. اصلاً جزء اولویتهای انقلاب در آن روز سقوط شاه بود، نه تطهیر سینما. این بلندنظری را چه کسی به انسانی داد که پانزده سال در نجف تبعید بود و ظاهراً با مختصات این دنیای مدرن آشنایی نداشت.