استاد حائری نواده دختری حاج شیخ عبدالکریم حائری یزدی مؤسس حوزه علمیه قم بود که سوابق تحصیلات حوزوی تا حد اجتهاد داشت. با این حال او عمر خودش را در خدمات فرهنگی و بطور خاص کتابشناسی و نسخه پژوهی به سر آورد.
به گزارش پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران، آنچه میخوانید گفتاری است از گفتار های مرحوم استاد عبدالحسین حائری که در شهریور ماه امسال جان به جان آفرین تسلیم کرد.
آشنایی با امام
در جریان وفات مرحوم جدمان بود که برای اولین بار آقای خمینی را دیدم. ایشان پیش حاج آقا مرتضی [فرزند حاج شیخ عبدالکریم]زیاد میآمدند. صحنه رفتار ایشان کاملاً ذهنم هست که با داییام (حاج آقا مرتضی حائری) میرفتند و میآمدند. جلسات فاتحه با وجود ممنوعیت، در خانه ما برقرار بود و مردم در آنها شرکت میکردند. در تمام آن جلسات آقای خمینی هم شرکت مینمودند. من اولین بار آن قامت و آن منش را دیدم و در ذهنم قیافه آشنا شد.
نقش امام در اصلاح حوزه علمیه قم
در مراحل آغازین تشکیل حوزه در قم حجرههای مدرسه فیضیه و دارالشفاء به وسیله درویشها و بعضی خدمه اشغال شده بود که در آنجا تریاک میکشیدند. یکی از مراحل اصلاح حوزه این بود که آنها را بیرون کنند. بعضی ها خصوصاً خدمه، قوم خاصی بودند که مقاومتشان در مقابل این جور اصلاحات بیشتر بود. معروف است که یکی از آنها از مدرسه بیرون نرفته است. امام که جزو نخستین مهاجرین به قم بودهاند در آن قضیه دخالت کرده و میزنند تو گوش آن فرد، چون ظاهراً اهانت نیز کرده بود.
درس اخلاق حضرت امام
حاج آقا مرتضی میگفت: آقای خمینی وقتی درس اخلاق میگفتند، خودشان به حدی تحت تاثیر قرار میگرفتند و آنقدر دستشان را بر زمین فشار میدادند که انگشتانش زخم میشد. من نیز چند جلسه شرکت کردم و برایم بسیار آموزنده بود و امام با حالت خاصی آیه آخر سوره کهف را میخواندند.
رفقا و هم مباحثههای امام
آقا سید محمد یزدی( معروف به محقق داماد) که با داییام از همان اوایل یک حجرهای گرفته بودند، چند سال ـ حداقل دو سال ـ با امام بحثهای داغی داشتند. امام تا آن طرف مدرسه صدایش میآمد. هیچ وقت به قیافه ایشان نمیآمد که این جور اهل داد و فریاد باشند. حدود دو سال بحث بسیار، بسیار داغ که خودم صدایشان را میشنیدم.
اما با دیگران بحث دائم و مرتب و سر ساعت نداشتند؛ ولی با آقای داماد داشتند. امام با دوستانشان ایام تعطیل و شبهای ماه رمضان و پنجشنبه و جمعه در خانهها دوره داشتند. یک روز خانه امام بود، یک روز خانه دایی من بود، یک روز خانه حاج آقا عبدالله آل آقا بود. یک روز خانه سیداحمد زنجانی(پدر آقای شبیری) بود و این چند نفر این دوره را سالها داشتند. آقایان در آن دورهها بحث میکردند و هیچ وقت به باطل نمیگذشت. یادم است مدتی که سروصدای کسروی در آمده بود، یک کمی پیش از ۱۳۲۰ و بیشتر آن هم بعد از آن سال بود که اینها جلسهای داشتند و روی نقاط ضعف کسروی بحث میکردند. من جلساتی را که در خانه دایی من تشکیل میشد دیده بودم، در آن جلسات وقت به باطل نمیگذشت. گاهی شوخیهایی میشد؛ ولی معمولاً به بحثهای مفید میگذشت. امام با حاج آقا مرتضی و حاج آقا مهدی حائری معاشر دائم بودند. یادم هست که در یکی از جلسات راجع به کسروی بحث میکردند و آقای خمینی ـ متأسفانه موضوعش یادم نیست ـ میگفتند: این حدیثی که کسروی نقل کرده و نقطه ضعف از امام صادق(ع) گرفته را دیدم، ایشان نصف آن را نقل کرده نصف دیگرش را نقل نکرده، کسروی دروغگو و خیانتکار
است، صرفاً اینطور نیست که مورخ باشد و در تاریخ کار کند، دروغ میگوید و سوء نیت و غرض دارد، برای اینکه آن حدیثی که آنجا آورده ناتمام است، در حالی که نصف دیگر حدیث مسأله را حل میکند و اگر آن را نقل میکرد مشکلی نمیبود.
مطایبههای امام
روزی در خانه حاج آقا مهدی در درکه بودم و آقای خمینی و دایی بزرگم هم تشریف داشتند، اینها گویا از قم آمده بودند. به هر حال شب آنجا بودیم. صبح پا شدیم رفتیم برای نماز، بعد از نماز سرم را روی سجده گذاشته بودم. امام آمدند دستشان را روی من گذاشتند و فشار دادند و گفتند: چرا اینقدر خودت را اذیت میکنی؟ یک قدری پاشو، بگو، بخند، بازی کن! شوخیها و حرکات امام برای من جالب بود. امام نقل میکردند که یک جایی هست نزدیک خمین که اهل آن محل به ساده اندیشی معروفاند. از جمله اینکه مثلاً یک باغ را هر چهار طرفش دیوار نمیگذارند! یک طرفش را دیوار میگذارند و آن دیوار را در میگذاشتند و در را قفل میکردند و خوشمزهتر اینکه دزد آنجا به جای اینکه از جاهای بدون دیوار داخل بشود یا از دیوار بالا میرفت یا سعی میکرد قفل را بشکند!
امام و آیت الله بروجردی
امام در اوایل به منزل آقای بروجردی زیاد میرفتند و اصولاً در مهاجرت آیت الله بروجردی از بروجرد به قم، مرحوم امام خمینی سهم زیادی داشتند و جدیتی بسیار به کار بردند. در درس ایشان نیز شرکت میکردند اما ابتدا درس را نمی نوشتند. داییام میگفت: آقای خمینی درسها را نمینویسند و هنوز اعتقادی ندارند. بعد از مدتی گفت که آقای خمینی به من گفتند که آقای بروجردی خیلی پر است، باید قدرش را دانست و از من آن چیزهایی را که مربوط به درسهای قبلی بود و نوشته بودم، گرفتند و گفتند: من خودم [از این به بعد را] مینویسم.[حضرت امام دروس آیت الله بروجردی را می نوشتند و کتاب لمحات الاصول تقریر حضرت امام بر این جلسات است.] خودم از امام شنیدم که صدها سال است در حوزههای علمی این جور فقیهی پیدا نشده و این کیفیت فقاهت در حوزهها نیامده است.
نگرانی امام از افراد کج سلیقه در بیت آیت الله بروجردی
یکی از تجار تهران که عمامه هم داشت و خیلی در کار روحانیون دخالت میکرد و گاهی هم کمکهایی مینمود، مثلاً کتاب و ذغال میداد و به طلبهها کمک میکرد. شاید بهتر باشد من اسمش را نیاورم؛ ولی یکی از تجار کتاب فروش بود و سلیقههای خیلی خاص داشت و از مقدسهای تند بود که با بقیه نمیخواند. امام خمینی و دایی من خیلی اظهار نگرانی میکردند و از ادامه دخالتش در دستگاه آقای بروجردی متأسف بودند.
شروع تدریس خارج توسط امام
حدود سال ۱۳۲۸ که من چند سال به درس خارج( درس نهایی حوزهای) میرفتم. اطلاع یافتم امام درس خارج را شروع کردهاند، اما خصوصی است. شروع درس خارج امام خمینی نکته جالبی دارد که فکر نکنم کسی [آن را] بداند. این از مسائل پشت پرده است.
آقای منتظری و آقای مطهری که از فضلای بنام حوزه بودند، پیش آقای خمینی رفتند و درس خارج گذاشتند. اولینبار بود که آقای خمینی قبول میکردند و تا آن وقت درس سطح میگفتند. البته قبل از آقای خمینی آنها پیش آقا سیدمحمد داماد رفته و درس خارج گذاشته بودند. ما خوشحال شدیم که آقا سیدمحمد داماد که از فضلای بزرگ حوزه بود تدریس خارج شروع کردهاند، دایی من (حاج آقا مهدی) که هم سن این آقایان ـ مطهری و منتظری ـ بود، میگفت: از درس آقا سید محمد داماد تعریف میکنند که فرصت بحث کردن با او هست و در بحث مقاوم است و جواب میدهد. درس آقایان با او ظاهراً شش ماه یا یک سال بیشتر نشد، اینطورکه در ذهنم هست، رها کردند و به درس آقای خمینی رفتند؛ یعنی آن درس را پیش آقای خمینی گذاشتند که خیلی هم بد شد. داییام(حاج آقا مهدی) میگفت: از آقای مطهری پرسیدم این چه کاری بود که کردید؟! او گفت به سه دلیل: یکی اینکه اولاً امام خوشگلتر است! (اینکه شوخی قضیه بود). دیگر اینکه خوش بیانتر است و سوم اینکه خوشآتیهتر است. البته مرحوم داماد بعد از چند مدتی درس خارج را شروع کردند که از دروس مهم حوزه بود. اما درباره امام از آقای منتظری در مصاحبهاش
شنیدم که دوره اول درس خارج امام، اول فقط ایشان بود و آقای مطهری و یکی دو سه نفر. آقای سبحانی هم حضور داشتند و در دوره دوم بود که درس امام اوج گرفت و شرکتکنندگان زیاد شدند.
سبک برخورد امام با دیگران در مسائل عرفانی
یک بار رفتم از امام یک کتابی بگیرم. فهمیده بودم که ایشان یک شرح دعای سحر دارند که نسخه آن را پیش داییام(حاج آقا مرتضی) دیده بودم. امام عصرها مینشستند نزدیک محل نماز آقای سیدمحمدتقی خوانساری و نماز میخواندند که خیلی صحنه جالب و روحانی بود. پیش ایشان رفتم و گفتم: شرح دعای سحر دارید، میخواهم ببینم. پاسخی فرمودند که آن وقت برایم خیلی سنگین آمد؛ ولی بعدها فکر کردم و دیدم عجب حرفی زدند در عالم دوستی و تربیت. ایشان فرمودند: نه، وقتش نیست حالا، و این مصراع سعدی را خواندند «باز دارد پیاده را ز سبیل».
این سخن را در سالهای ۱۳۲۶ یا ۱۳۲۷ که اوایل درس خارج من بود به من گفتند: مطلب مهم اینکه امام به شدت مطالب داغ عرفانی را که برای استفاده عموم ننوشته بودند مخفی نگه میداشتند. البته کتابهایی چون اربعین حدیث و .. را که برای استفاده عموم نوشته بودند مخفی نمیکردند. در حالی که درباره کتابهایی چون مصباح الهدایة ، اصلاًَ در حوزه اطلاعی از آن نداشتند و تنها عده معدودی از آن مطلع بودند.
اما ریشه امتناع آن حضرت از طرح مسائل خاص عرفانی این بود که اینها حقایق بسیار ظریفی است که اگر فهم نشود موجب انحراف خواهد شد. بنابراین هرکسی را در درسهای عرفانی خود راه نمیدادند و برای ورود در آن جلسات شرایط دقیقی قائل بودند. تنها دایی من (دکتر شیخ مهدی حائری) و یک دو سه نفر دیگر توانسته بودند در آن کلاسها شرکت کنند، تازه درس عمومیشان منظومه بود، فقط منظومه و آن وقت کتابهای داغ مانند فتوحات و فصوص تنها برای دو سه نفر در خانه تدریس میشد.
امام وقتی مسائل عرفانی را مطرح می کردند دیگر در این عالم نبودند، چنانکه در تفسیر سوره حمد درست مثل حاج آقا روحالله طلبه شده بودند. اللهاکبر، اللهاکبر خلوص محض بودند؛ ولی نگذاشتند که ادامه پیدا کند. شاید هم مصلحت نبود، حظ کردم از آن صحنه. امام، اعتقاد داشتند غالب بشر در درک حقایق عرفانی ناتواناند و به این دلیل آن حقایق را مطرح نمیکردند. البته افراد خاصی هستند که این توانایی را دارند، این ذوق به همه داده نشده است.
عنایت و گذشت حضرت امام به اینجانب
من با دختر مرحوم آیت الله سیدمحییالدین طالقانی که از فضلای قم بود و با خانواده ما آشنایی داشت در سال ۱۳۳۸ ازدواج کردم. من نمیدانستم که امام با آقای حاج سیدمحییالدین ارتباط نزدیک دارند. سید از امام خواسته بود که حتماً یک طرف عقد را بخوانند. من در حالی که لباسم را تغییر داده بودم در جلسه عقد وارد شدم. دیدم امام آنجا نشستهاند و اصلاً سرشان را بلند نکردند و با من حتی سلام و علیک و احوالپرسی هم ننمودند.
امام از اینکه از کسوت روحانیت خارج شده و از قم به تهران رفته بودم، اوقاتشان تلخ بود. آقای دوانی برای من نقل کردند که من به خاطر تولد پسرم ولیمه داده بودم که حاجآقا روحالله خمینی هم به عنوان میهمان در آن مجلس حضور یافته و منتظر شخصی بودند. نزدیک ظهر آن فرد آمد و گفت: من خودم دیدم که حائری لباسش را عوض کرده است. امام از این خبر ناراحت شدند.
البته آن حضرت پس از انقلاب با عنایت و لطف فراوان به اینجانب ابراز محبت فرمودند. به طوری که یک بار شهید مطهری چند روز پس از پیروزی انقلاب اسلامی به من گفتند: پریروز در خدمت امام بودم که یک نامهای از طرف گروهی از مدیر کلهای مجلس آوردند که آنها نگران حقوق ماهیانه خود بودند. امام فرمودند: مگر حائری آنجا نیست؟! بگویید به این مسائل رسیدگی نماید و کتابخانه را هم در اختیار او بگذارید.
با شنیدن این خبر خیالم راحت شد که کدورت امام به من از بین رفته است. این برنامه در اول انقلاب اتفاق افتاد البته من رویم نشد که به دیدار امام بروم. آن حضرت پیغامی به وسیله آقای مهدوی کنی برایم فرستاد که:آنجا نشستی چه کنی؟ به او بگویید به قم بیاید، او خودش یک آیتالله است. با این همه من شرمنده بودم و خیلی مشکلات داشتم.