کتاب فقه الثقلین فی شرح تحریر الوسیله امام خمینی(کتاب الارث) به تألیف حضرت آیت الله صانعی توسط انتشارات عروج وابسته به مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(س) منتشر گردید.
"فقه الثقلین" عنوان سلسله کتابهای فقه استدلالی فقیه محقق حضرت آیتالله شیخ یوسف صانعی (حفظه الله) است که در سالهای گدشته شرح کتاب الطلاق و کتاب القصاص تحریرالوسیله آن چاپ شده بود، و اینک در سال 1392 شرح کتاب " الارث " با محوریت تحریر الوسیله حضرت امام در دو جلد و مباحث مربوط به جلد اول "مکاسب المحرمه"، با محوریت کتاب مکاسب محرمه شیخ انصاری و مکاسب محرمه امام خمینی ، منتشر شده است.
حضرت آیتالله صانعی سالهای طولانی است که در حوزه علمیه قم درسهای خارج فقه خود را بر محور اثر فقهی ارزشمندامام خمینی؛ یعنی کتاب "تحریرالوسیله" بیان میکند. این درسها که در جمع صدها تن از طلاب و فضلای حوزه مطرح میشود، پس از تدریس، به نگارش در میآید و تا کنون چندین جلد با عنوان "فقه الثقلین" انتشار یافته است. سه جلد فوق الاشاره جدیدترین مجلدات این مجموعه میباشد.
مؤلف در این کتابِ فقهی ـ استدلالی، موضوعات و فروعات مسائل ارث از جمله: ارث الزوجه، ارث کافر از مسلم و... را مفصّل مورد بحث و مداقه قرار داده است. شارح تحریرالوسیله در مقدمهای که پیش از شرح مسائل کتاب الارث نوشته، متذکر شده است: با نگاه تاریخی روشن میشود که قانون ارث از نوآوریهای شریعت اسلامی نمیباشد و حتی از نوآوریهای انبیاء و ادیان الهی پیش از پیامبر اسلام (ص) هم نمیباشد بلکه قانون ارث قانونی امضائی - ونه تأسیسی- میباشد، امضاء سنّت رایج در جوامع انسانی که از قدیم الایام در میان آنها رواج داشته است.
ایشان با الهام از تفسیر المیزان در تبیین آیات ارث، یادآور میشود که متأسفانه سنّت رایج در میان ملل و اقوام بر این استوار بود که به زنان و کودکان و یتیمان ارث ندهند- مگر در بعضی از موارد به عنوان ولایت و قیمومیت- اما اسلام قانون ارث خود را براساس ارث بردن زنان و کودکان و خردسالان قرار داده است.
حضرت آیتالله صانعی در آغاز مباحث متذکر میشود: بدین خاطر که اصل لفظی در ارث، قرآن است، سزاوار است پیش از بحث و بررسی احادیث باب ارث، آیات قرآنی ارث
بررسی شود، بلکه بحث از آیات ارث لازم و ضروری است، چرا که محکمترین دلیل ارث، آیات قرآنی است و در مواردی که میان احادیث ارث اختلاف و تعارض باشد، مرجع داوری، آیات مربوط به ارث میباشد. به همین خاطر استاد در پنجاه صفحه از جلد اول به بحث و بررسی آیات ارث پرداخته است که حاکی از محوریت آیات ارث در نگاه ایشان است.
فقیه متتبع آیتالله صانعی در این بحث کوشیده است با تکیه بر مصادر اصلی تشریع، یعنی کتاب و سنّت- از احتیاطهایی که دلیل معتبر و واقعی ندارند پرهیز کند و اسباب عسر و حرج را از چهره فقه دور کند و تأکید دارد این هدف محقق نمیشود مگر اینکه قرآن و سنّت قطعیه ملاک بررسی محتوائی احادیث و استباط احکام قرار گیرند.
تکیه ایشان بر قرآن در تحقیقات و استنباطات به گونهای است که در بحث ترجیح روایات، ملاک موافقت یکی از روایات متعارض با قرآن را مقدم بر ملاک مخالفت یکی از متعارضین با عامه میداند و در حقیقت این دو ملاک را در طول یکدیگر میبیند نه در عرض یکدیگر و مساوی با هم.
صاحب فقه الثقلین در بحث مانعیت کفر از ارث بردن کافر از مسلمان، میگوید: کسانی که در مانعیت کفر از ارث
بردن عمومیت قائلند، مرادشان از کافر، غیر مسلمان، اعم از قاصر و مقصّر است، اما ظاهر از ادله آن است که مراد از کافر مقصّر میباشد لذا آن کفری که ناشی از تقصیر باشد مانع از ارث بردن میباشد. ایشان برای موجه ساختن این دیدگاه خود به آیات قرآن، احادیث و لغت استدلال کرده است.
آیتالله صانعی در جایی که تنها زوجه و امام(ع) وارث زوج هستند، پس از مطرح ساختن سه دیدگاه:
1-عدم رد بیش از سهم زوجه به او
2-رد بیش از سهم زوجه به او
3-تفصیل میان زمان حضور امام معصوم(ع) و زمان غیبت امام زمان(ع)؛
فتوای دوم را "اقوی" میداند که ظاهر کلام شیخ مفید در مقنعه است و پس از آن قول سوم را میپسندد که در زمان امام معصوم(ع) قائل به عدم رد میباشند ولی در زمان غیبت قائل به رد میباشند. این قول مختار شیخ صدوق در "من لایحضره الفقیه" و علامه حلی در "تحریر الاحکام الشرعیه و ارشاد الاذهان" و شهیداول در "لمعه " میباشد.
فقه الثقلین در مسئله "حبوه" یعنی آنچه به پسر بزرگتر از ترکه پدرش میرسد؛ از لباس تن او، انگشتر او، قرآن او و... که از منفرّدات امامیه در باب میراث میباشد؛ بر این نظر است که گرچه ظاهر روایات متعددی لزوم تعلق مجانی حبوه به پسر بزرگتر میباشد، ولی چنین مفادی با ظاهر آیات قرآن در باب ارث و سهام ورّاث، مخالفت دارد و به همین خاطر قیمت آن
در سهم ولد اکبر محاسبه میشود. یعنی این اشیاء به ولد اکبر تعلق دارد لزوماً، ولی قیمت آنها در سهم او محاسبه میشود. با این برداشت جمع مقبولی میان روایات و ظاهر آیات انجام میشود. و این همان فتوای سیدمرتضی علم الهدی در کتاب "انتصار" او میباشد.
حضرت آیتالله صانعی در بحث ارث بردن زوجه از زوج شش نظریه را ذکر کرده و خود نظریه ششم را اختیار کرده که ارث بردن زوجه از جمیع ماترک زوج بدون هرگونه استثناء است. ایشان برای اثبات دیدگاه خود به آیات قرآن و احادیث استدلال کرده است.
شرح بر کتاب الارث تحریرالوسیله حضرت امام خمینی(س) با تحقیق مؤسسه فرهنگی فقه الثقلین در دو مجلّد و به قطع وزیری توسط انتشارات عروج مؤسسه تنظیم و نشرآثار امام خمینی(س) و در تیراژ 1000 نسخه به زیور چاپ آراسته گردید.
کتاب مکاسب محرمه تقریرات درس مکاسب محرمه حضرت آیت الله صانعی(مدظله) است که در آن سه نوع از انواع اکتسابات محرمه، شامل: الأول: الإکتساب بالأعیان النجسه؛ الثانی: ممّا یحرم لتحریم ما یقصد به؛ الثالث: ما یمکن أن یقصد منه الحرام؛ بحث شده است.
حضرت آیتالله صانعی درباره چرائی اهتمام بیشتر به آراء شیخ انصاری و امام خمینی (رضوانالله علیها) در کتاب مکاسب محرمه مینویسد: "مکاسب محرمه شیخ انصاری در میان کتابهای فقهی شأن و جایگاه بزرگی دارد و استدلالهایش متینتر است و شمول مباحث آن بیشتر است و به همین خاطر محور درسهای خارج در حوزههای علمیه قرار گرفته است و کتاب مکاسب محرمه امام خمینی نیز از دقیقترین کتابهای فقهی از نظر دیدگاهها و نطریهها میباشد و استدلالهای دقیقتری دارد و بیش از دیگران به تنبع مسائل پرداخته و از امثال خود تحقیقیتر است و به لحاظ روش بهترین روش را دارد".
کتاب مکاسب محرمه نیز همراه با تحقیق و تصحیح مؤسسه فرهنگی فقه الثقلین در قطع وزیری با 518 صفحه توسط انتشارات عروج مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (س) منتشر شده
است.
امید است با ادامه تدریس و تألیف استاد بزرگوار دیگر مجلدات این اثر در دسترس فقه پژوهان قرار گیرد.