نماز جمعه یکی از مهمترین نهادهای تاریخ انقلاب اسلامی است که علاوه بر تاثیر فراوان در نظام جمهوری اسلامی، جایگاه خاصی نیز در ساختار سیاسی و اجتماعی کشور دارد. نماز جمعه اکنون یکی از مهمترین تریبون های سیاسی نظام است که هر آنچه در این تریبون مطرح می شود، راه به فردا باز می کند. آنچه در ذیل می آید، بخشی از سخنرانى امام خمینی در جمع ائمه جمعه سراسر کشور و تشریح اهمیت نماز جمعه است:
زمان: 22 مهر 1361/ 26 ذى الحجه 1402
مکان: تهران، حسینیه جماران
موضوع: اهمیت نماز جمعه و بیان وظایف ائمه جمعه- مشکلات و گرفتاریهاى انقلاب
حضار: خامنهاى، سید على (رئیس جمهور و امام جمعه تهران) و ائمه جمعه سراسر کشور
بسم اللَّه الرحمن الرحیم
از برکات این انقلاب و نهضت یکیش همین است که ما آقایان را از نزدیک خدمتشان مىرسیم. پیشتر هیچ وقت یک جلساتى که همه آقایان و بزرگان و علما جمع بشوند، اتفاق نمىافتاد.
نماز جمعه و مساجد در صدر اول اسلام، یک وضعى داشت و بعد به تدریج، آن محتواى خودش را از دست داد. و در بین مسلمین، یک طایفهشان اصلًا اقامه جمعه نمىکردند و یک دستهاى هم که اقامه جمعه مىکردند بىمحتوا تقریباً بود؛ مسائل منحصر مىشد به یک چند جمله نصیحت و ختم مىشد. در صدر اسلام، مسجد و نماز جمعه یک ابزارى بود در دست کسانى که مىخواستند فعالیت در امور کشورى بکنند. از مسجد همه این مسائل بیرون مىرفت، شکل مىگرفت و نماز جمعهها این طور نبود. شما خطبههایى [را] که در نماز جمعههاى آن وقت خوانده شده است ملاحظه مىفرمایید که چه وضعى بوده است آن نماز جمعهها و چه محتوایى داشته است. و مع الأسف، دستهاى خائنى از اول- تقریباً- به تدریج این را از بین بردند، به طورى که نماز جمعه اصلًا هیچ محتوا دیگر نداشت.
چنانچه حوزههاى علمیه هم یک بعدى بود. هى زحمت مىکشیدند، تحصیل مىکردند و چه، اما وضعش همین بود که تحصیل علوم اسلامى آن هم؛ در فقه بیشتر ابوابش- تقریباً- منسى بود. چند بابش بود که همه فکرها متمرکز شده بود در همان چندبابى که آن وقت متعارف بود. امروز که مىبینید که در مسئله قضا هم چنین مشکلات بزرگى براى ما حاصل است و براى ملت ما؛ براى این است که خوب قضا در سابق اصلًا دست آقایان نبود. چون نبود، دیگر بحث قضا نمىشد؛ کم مىشد. و الآن ما علماى بزرگى داریم که از قضا اطلاعى ندارند. اطلاعشان در جاهاى دیگر بسیار عالى و خوب است، اصول را خیلى خوب مىداند، فقه را، آن مباحثى که بوده است خیلى خوب مىدانند، اما در قضا باید مراجعه کنند. و این هم یک مطلبى بوده است که محتواى حوزهها از آن خالى بوده.
و بالاتر از آن، قضیه دخالت در امور سیاسى، در امور کشورى است که یک عیبى شده بود. و الآن هم شاید بعضى اشخاص این را یک عیبى مىدانند که فلان ملّا چه کار دارد به اینکه در ایران چه مىگذرد؛ تو نمازت را بخوان و برگرد منزلت، دعا بکن، این بلا اشکال. این یک نقشهاى بوده است که تحمیل بر همه ما شده بود؛ یعنى، جورى شده بود همه باورمان آمده بود که آخوند چه به اینکه ببیند که در امور مسلمین چى مىگذرد. آن امور مسلمینى که در صدر اسلام با علماى اسلام بوده، پیغمبر اکرم عالم بزرگ اسلام، بالاترین شخص اسلام، حضرت امیر- سلام اللَّه علیه- هم همین طور، آن وقت آن طور بوده است، و بعد وضع برگشت به اینکه نمىتوانست یک آخوندى، یک عالمى، یک مجتهدى اسم سیاست را ببرد، نمىتوانست دخالت در یک امرى بکند. مىگفتند به شما چه ربط دارد؟ شما بنشین سر جایتان! به ما چه که فلان چیز ...
حتى این آخرى یک قصهاى بود که یکى از آقایان- خدا رحمتش کند ان شاء اللَّه- بسیار مرد سالم و صحیحى- تقریباً- دانشمندى بود، لکن او چون باورش آمده بود- و کم مىشد که از این باور انسان برگردد، در یک قضیهاى که در قم اتفاق افتاده و در همین انقلابات و اینها- که صحبت در این بود که دولت- مثلًا- چه جور، چه کار مىکند! حالا اصل قضیه را یادم نیست. آن آقا گفت: به ما چه ربط دارد؟! اصلًا به ما چه ربط دارد که در امور مسلمین چه مىگذرد! بر اسلام چه مىگذرد! الآن هم فرض کنید که حجاز، که مرکز اسلام بوده است و مرکز تجهیز همه قواى اسلامى بوده است، همین وضع را دارد که {مىگویند:] به ما چه ربط دارد که کجا چه مىشود؟ به ما چه ربط دارد که اسرائیل چه مىکند؟ این «به ما چه ربط دارد» که یک شعارى شده بود بین همه، اسباب این شد که رسیده است کار به آنجا که مىبینید که بلاد مسلمین آن طور دستخوش تاخت و تاز امریکا شده که از آن ور دنیا آمده است براى مسلمین مىخواهد همه کارها را او اداره کند؛ قیّم شده است. الآن امریکا قیّم امور مسلمین شده است، در همه امورشان او باید دخالت کند و مملکت اسلامى را او باید اداره کند؛ او باید ارتش بفرستد و نمىدانم چه بفرستد. اینها براى همین بود که ما اسلام را از محتواى خودش بیرون کرده بودیم. و حالا هم هر چه فریاد زده مىشود در ایران الحمد للَّه، خوب است و دارد پیشرفت مىکند، اما جاى دیگر، این فریاد به جایى نمىرسد.
آقاى موسوى خوئینىها «1» که رفته بودند، مىگفتند: آنجا بعد از اینکه یک فشارى آمد، بنا شد که یک روز ائمه جمعه آنجا راجع به فلسطین و راجع به چى صحبت کنند.
اولًا، ما سؤال مىکنیم از آنها که شما که حرام مىدانید اینها را، شما که جلوى تمام چیزها را گرفتید که راجع به هر چیزى که مربوط به عمل عبادى حج نباشد همهاش بدعت است و باید نباشد، و این کتکهایى که حجاج ما خوردند، و آن حبسهایى که کشیدند و آن اهانتهایى که شدند همهشان، روى این قضیه بود که در حج نباید اسم اسرائیل بیاید. مراسم حج همین است؟ این بر خلاف سنّت رسول اللَّه است. اگر این طور است، چرا یک روز را براى این قرار دادید آن هم با این بىمحتوایى؟ فقط یک کلمهاى که خدا مسلمین را چه بکند، خدا شرّ که را ... همین و تمام شد.
و من امیدوارم که این نماز جمعه در ایران، آن محتواى اصیل خودش را، که در صدر اسلام داشته است، احیا کند. و قهراً مىرود به سایر جاها؛ قهرى است مسأله. وقتى مسلمین دیدند که این مسئله صحیحى است که از آن غافل بودهاند، آنها هم کم کم- و لودولتهایشان هم نخواهند- مىکنند این کار را. عمده این است که ما در این برهه از زمانى که مسئولیتها بسیار زیاد است، ما مسئولیت خودمان را به طورى اجرا کنیم- کارهاى خودمان را- که پیش خداى تبارک و تعالى مسئول نباشیم. باید ما وضع را در نماز جمعهها، در مساجد، در ائمه جمعه و جماعت، در همه جا [روشن کنیم] که از اینجا از طرف ائمه جمعه و جماعات باید همه چیزها در دنیا منتشر بشود. همان طورى که در صدر اسلام، امام جمعه و مسجد، این دو ابزار در دست مسلمانها بوده است و هر وقت مىخواستند جنگ بروند از مسجد تجهیز مىکردند، هر وقت مىخواستند یک کار مهمى بکنند در مسجد طرح مىکردند و اعلام مىکردند که نماز جمعه است، نماز جماعت است، بیایید، براى کارى مىرفتند آنجا، نمازشان را هم مىخواندند و مسائل سیاسیشان را [هم] مىگفتند و اجرا مىکردند، ارتش مىفرستادند و همه این کارها را آنجا مىکردند و ما امیدواریم که این محتوا برگردد، و این فکر ناشى از اشتباه یا خطا یا احیاناً عمد، این فکر خطا برگردد که «آخوند را به سیاست چه! آخوند را به امور مسلمین چه!».
خوب پیغمبر سفارش کرده است که باید اهتمام [به] امور مسلمین [داشته باشید] اهتمام به امور مسلمین فقط همین است که ما بگوییم نماز چند رکعت است و شک بین کذا چى است؟ این اهتمام به امور مسلمین است؟ مسأله گویى که اهتمام به امور مسلمین نیست. امور مسلمین عبارت از امور سیاسى مسلمین است، امور اجتماعى مسلمین است، گرفتاریهاى مسلمین است و کسى که اهتمام به این نکند، به حسب آن روایت، فَلَیْسَ بِمُسْلِمْ «1». و ما امیدواریم که لا اقل از این دنیا نرویم و مشمول این نشویم که [بگویند:] شما مسلم نبودید؛ براى اینکه در امور مسلمین اهتمام نداشتید. ما باید دنبال این مسأله باشیم که با اهتمام تمام، بر امور مسلمین نظارت تام و تمام بر امور داشته باشیم.
البته من نمىگویم که دخالت، این دخالت و بىنظمى [باشد.] این صحیح نیست، بایدارشاد بشود، باید گفته بشود. اگر دیدند آقایان که فلان استاندار، فلان فرد گوش نمىدهد، مراجعه کنند به آن مراکز دیگر تا برسد به آن جایى که گوش بدهند. با نظارت و ارشاد- عرض مىکنم که- جهت دادن به همه امور با دست شماها انجام مىگیرد و آقایان مسئول هستید؛ یعنى، من که یک طلبهاى این کنار نشستهام، نمىتوانم کارى بکنم؛ شماها مسئولید؛ شماهایى که آنجاها هستید، در مرکز هستید اجتماعاتتان چطور است مسئولید جهت توجه دادن به امور مسلمین، توجه دادن مراکزى که مىخواهند به امور مسلمین برسند، به مسائل و شریک کردن همه امور. و ان شاء اللَّه، امیدوارم که موفق به این امر بشوید و مساجدمان برگردد به حال مساجد صدر اول، که این طور نباشد که توى مسجد اگر یک امام جماعتى، جمعهاى بخواهد یک کلمهاى بگوید که مربوط به اجتماع مسلمین است، مورد طعن واقع بشود: «این چرا این طور کرده است؟» بیایند و او را طعنش بدهند. این جور نباشد دیگر. طعن به آن [کسى] وارد بشود که در امور مسلمین دخالت نمىکند، کنارهگیرى مىکند، عزلت مىکند. شما ببینید قضیه عزلت در اسلام اصلًا نبوده، اساس نداشته این عزلت- و نمىدانم- امور کنارهگیرى و رفتن کنار. و اصلًا کار به هیچ کار نداشتن، این در یک طوایفى بوده است غیر مسلمین، اما آمده است در مسلمین؛ یک وقت رسیده به آن جایى که «آقا خیلى آدم خوبى است، اصلًا توجه ندارد به اینکه فلان چیز چه جور مىشود!» توجه نداشتن خودش جزء مدیحه بود!
یکى از آقایان، مرحوم آقاى حاج آقا حسین «1» خدا رحمتش کند مىگفت که در مشهد ظاهراً بود که من با یک آقایى مىرفتم. رسید به یک جایى از من پرسید که این چیزى که واضح بود که چى است که این، این است یا آن، چیست؟ من به او گفتم که آخر این چه حرفى است که تو زدى؟ گفت: گوش کن. گوش کردم، دیدم که آن شخصى که صاحب دکان بوده، صدا کرد به آن رفیقش که ببین، چه آقاى خوبى است، تمیز نمىدهد ما بین- مثلًا- بین کشک و بادمجان! این جزء خوبیهاى آن وقت بود که بعد هم پول آوردو بهش داد. خوب، این اسباب این مىشود که آن آدمى هم که تمیز، بین همه چیز مىدهد، خودش را به تمیز ندادن بزند! این یک مطلبى است، داء «1» بزرگى است و یک درد بزرگى بود که داشت زیاد مىشد و خدا به داد این ملت ما بحمد اللَّه رسید. و ما باید تا ابد شکر کنیم از خداى تبارک و تعالى که یک هم چنین تحولى پیش آورده است.
منبع: صحیفه امام، جلد صص 37 الی 42