به گزارش جماران، اعتماد در گفت و گو با امحمد اشرفی اصفهانی نوشت:
مرحوم پدرم (شهید آیتالله اشرفی اصفهانی) در کرمانشاه اقامت داشتند و برای زیارت به مشهد آمده بودند. چند روزی در مشهد بودیم که ایشان از کرمانشاه آمدند و بنده هم از قم. در نخستین سخنرانی بسیار تند امام(ره) در مدرسه فیضیه قم، روز عاشورا نخستین بار امام(ره) شاه را هدف قرار دادند و در سخنرانیشان، پیامها و اطلاعیههایشان عنوان کردند: «شاه باید برود. من به تو نصیحت میکنم دست بردار، تو هم به سرنوشت پدرت رضاخان دچار خواهی شد و... » آن سخنرانی عجیب باعث شد که امام(ره) را شبانه در قم دستگیر کردند. تهران، قم و مشهد تعطیل عمومی اعلام شد و مرحوم آیتالله قمی را در مشهد دستگیر کردند و از آنجا شروع شد؛ از نخستین سخنرانی که امام(ره) در قم داشتند تا دستگیری امام(ره) و بعد از آن زندان و حصری که امام(ره) کشید و بعد آزاد شدند و به قم آمدند که در تمام این مراحل بنده حضور داشتم و بین حوزه علمیه قم، مراجع و به خصوص حضرت امام(ره) و بزرگانی که آن زمان دنبالهرو راه امام(ره) بودند، رابط بودم. حجتالاسلام محمد اشرفی اصفهانی، فرزند شهید آیتالله اشرفی اصفهانی یکی از علمای بزرگ خطه کرمانشاه است.
این فرزند شهید که خود در انقلاب مسوولیتهای متعددی از نمایندگی مجلس تا مسوولیتهای مختلف دیگر را به عهده داشته است، برای ما از روزهای پیروزی انقلاب، چگونگی مرجعیت امام(ره) خمینی(ره) و دوران مبارزه سخن گفت.
شما دوران انقلاب چند سال داشتید؟
من از سال ٤١ و ٤٢ در قم حضور داشتم. آن موقع به امام(ره) امام(ره) نمیگفتند، ایشان بیشتر به اسم، به آیتالله و حاجآقا روحالله معروف بودند. بعد از فوت مرحوم آیتالله بروجردی(ره)، حضور امام(ره) به مبارزات همزمان شد با مساله انجمنهای ایالتی و ولایتی زمان شاه و شروع مبارزه که بنده از همان زمان درگیر مبارزات شدم تا پیروزی انقلاب. هنگام دستگیری امام(ره) ٢٠سال داشتم و هنوز هم ازدواج نکرده بودم.
امام(ره) چه زمانی دستگیر شدند؟
١٣خرداد سال ١٣٤٢. آن روزها مصادف بود با ایام محرم و عاشورا. ما سه، چهار روز قبل از آن به همراه پدرم به مشهد مقدس رفته بودیم که همزمان بود با متحد شدن مشهد، قم و تهران برای دستگیری امام.
یعنی آن زمان که شما در قم طلبه بودید، مرحوم پدرتان شهید اشرفی اصفهانی هم در مشهد بودند؟
خیر در کرمانشاه اقامت داشتند و برای زیارت به مشهد آمده بودند. چند روزی در مشهد بودیم که ایشان از کرمانشاه آمدند و بنده هم از قم. در نخستین سخنرانی بسیار تند امام(ره) در مدرسه فیضیه قم، روز عاشورا نخستین بار امام(ره) شاه را هدف قرار دادند و در سخنرانیشان، پیامها و اطلاعیههایشان عنوان کردند: «شاه باید برود. من به تو نصیحت میکنم دست بردار، تو هم به سرنوشت پدرت رضاخان دچار خواهی شد و... » آن سخنرانی عجیب باعث شد که امام(ره) را شبانه در قم دستگیر کردند. تهران، قم و مشهد تعطیل عمومی اعلام شد و مرحوم آیتالله قمی را در مشهد دستگیر کردند و از آنجا شروع شد؛ از نخستین سخنرانی که امام(ره) در قم داشتند تا دستگیری امام(ره) و بعد از آن زندان و حصری که امام(ره) کشید و بعد آزاد شدند و به قم آمدند که در تمام این مراحل بنده حضور داشتم و بین حوزه علمیه قم، مراجع و به خصوص حضرت امام(ره) و بزرگانی که آن زمان دنبالهرو راه امام(ره) بودند، رابط بودم. بنده بین ایشان و کرمانشاه که مرحوم پدرم نماینده حضرت امام(ره) بودند و در واقع مبارزات کرمانشاه به وسیله ایشان شکل میگرفت تمام سخنرانیها و پیامها و اطلاعات ایشان و شخصیتهایی که دعوت میشدند تا ماه رمضان و ایام محرم در کرمانشاه سخنرانی کنند و این سخنرانیها در مسجد حضرت آیتالله بروجردی بود، در کرمانشاه به میدان مبارزه تبدیل شده بود. بنده در تمام صحنهها حضور داشتم، بعد که امام(ره) آزاد شد بار دیگرجریان کاپیتالاسیون اتفاق افتاد و امام(ره) را بار دوم دستگیر کردند، باز بنده در قم بودم امام(ره) را به ترکیه تبعید کردند، بعد از ترکیه هم به نجف و ١٤ سال امام(ره) در نجف تشریف داشتند. نخستین گروهی بودیم که توفیق داشتیم امام(ره) را زیارت کنیم. من و چند تا از دوستان به عشق امام(ره) بدون اینکه پاسپورت هم داشته باشیم قاچاق از طریق خرمشهر با وضعیت بسیار خطرناک قاچاقی رفتیم عراق و سه ماه هم من در عراق خدمت ایشان بودم و بعد آمدیم قم.
آنجا جایی اجاره کردید یا در خدمت حضرت امام(ره) بودید؟
ما در مدرسه آیتالله بروجردی ساکن بودیم. فاصله منزل امام(ره) با مرقد حضرت علی(ع) و مدرسه آیتالله بروجردی ٢٠٠ و ٣٠٠ قدم بیشتر نبود. در آن دوران به هر حال در دوران مبارزات از ابتدا تا انتها تا پیروزی انقلاب ٢٢ بهمن و ورود امام(ره) در ١٢ بهمن ٥٧ بنده هم این توفیق را داشتم که همرا پدرم عضو گروه مستقبلین امام(ره) باشم. نخستین لحظهای که امام(ره) وارد فرودگاه شدند و چهره ایشان نمایان شد، بزرگان زیادی در آنجا حضور داشتند: مثل شهید آیتاللهبهشتی، آیتاللهمطهری، آیتاللهمنتظری، آیتالله ربانی شیرازی، آیتالله پسندیده و آیتالله طالقانی و شخصیتهای فعلی مثل آقای آیتالله هاشمیرفسنجانی و شهدای محراب که یکی از آنها پدر بزرگوار من هم حضور داشت و چون من عصای دست ایشان بودم، به همین دلیل یک کارت هم برای من صادر شده بود و در فرودگاه مهرآباد جزو مستقبلین بودیم و امام(ره) بعد از آن سخنرانی کوتاهی که در فرودگاه مهرآباد انجام دادند، وارد بهشت زهرا شدند. میتوانم بگویم در تمام برنامهها و اتفاقاتی که رخ داد لحظهبهلحظه در خدمت امام(ره) بودیم. شاید هیچ سخنرانی وجود نداشت که امام(ره) در قم انجام داده باشد و من حضور نداشته باشم. نشر آثار حضرت امام(ره) چندین بار از بنده دعوت کردند و بنده تمام اینها را مفصل بیان کردم و آنها ضبط کردند. شاید هم چاپ شده باشد. بعضی از روزنامهها و خبرنگارها هم در مناسبتهای دهه فجر و... میآیند و با من مصاحبه میکنند. بالاخره بنده شاهد عینی بودم، نه اینکه از کسی شنیده باشم.
بیواسطه بودید؟
بله بیواسطه بودم. خیلی از داستانهای ما گفتنی است و بعضی از آنها گفتنی نیست.
آن موقع فرودگاه زیرنظر نظام پهلوی بود، پس این کارتهای مستقبلین چگونه صادر شده بود؟
گروه مستقبلین از خود مردم برخاسته بود، ماموران نظام پهلوی با لباس شخصی در بین مردم یا در خانهها مخفی بودند و هیچکدام حضور نداشتند. ستاد استقبال حضرت امام(ره) در تهران تشکیل شده بود از مرحوم آیتالله طالقانی و آیتالله مفتح و آقای هاشمی و عده بسیار دیگری که امروز خیلی از آنها از دنیا رفتهاند.
آقای صباغیان رییس ستاد استقبال بود؟
بله، معمولا بزرگان در راس کار بودند. حتی آقای بازرگان و دوستان شان آن موقع بحث دستهبندی و این موضوعها نبود. همه با هم ید واحده و در صف واحد بودند. حتی گروههایی را که ما به عنوان مجاهدین خلق(منافقین) میشناسیم و این طور چیزها اصلا وجود نداشت؛ همه یکدل بودند و یکصدا میگفتند استقلال آزادی، جمهوری اسلامی. نه شرقی نه غربی جمهوری اسلامی، حزب توده، اقلیت، اکثریت و این گروههایی که بعدها به مرور زمان جدا شدند و جزو مخالفان یا موافقان قرار گرفتند، همه متفقالقول در کنار امام(ره) بودند، شیعه و سنی، کرد و لر در راهپیماییها همه یک شعار میدادند. نهضت ما حسینیست رهبر ما خمینیست، نه شرقی نه غربی، جمهوری اسلامی.
شما فرمودید، در سال ٤٢ در قم احساس میکردید که اتفاقی در حال رخ دادن است، میتوانید بیشتر توضیح دهید که چه نشانهای برای شما دلیلی بود بر زوال رژیم پهلوی و اینکه اتفاقات تازهای میخواهد رخ دهد؟
آن موقع مردم در واقع همه فکرشان اسلام بود و رژیم شاه را در مقابل اسلام میدیدند و روحانیت در کنار مردم بود. رژیم شاه رژیمی بود که در هر حال به تمام مفاسد اخلاقی آلوده بود. به هر حال آنها نابسامانیها و ناهنجاریهای جامعه را و فشارهایی را که رژیم به افراد آزادیخواهان میآوردند، به حساب رژیم میگذاشتند. زندانها پر از زندانی بود و حتی اگر نام امام(ره) با کنایه عنوان میشد، آنها را دستگیر میکردند و با آن برخورد میکردند و از همه جهات اوضاع بهگونهای بود که مردم امید داشتند که اتفاقی رخ خواهد داد و آن امید را هم مردم تنها در شخص امام(ره) میدیدند. امام(ره) ١٤ سال در ایران نبود. پیامهای امام(ره) در آن موقع که در نجف بودند برای مردم میآمد و چه شخصیتهای بزرگی که به هر نحوی بود پیامهای امام(ره) را مکتوب یا به صورت نوار برای مردم میفرستادند. آن زمان انتشار پیام امام(ره) در بین مردم کار سختی بود.
حتی مرحوم آیتالله بروجردی هم هیچوقت با شاه برخورد نکرد؟
موقعیت شاه با آیتالله بروجردی تفاوت میکرد، شاه در مقابل مرجعیت آن هم مرجعیت شیعه مطلق قرار داشت. شاه در برابر مرحوم آیتالله بروجردی یک عدد صفر در برابر بینهایت قدرت آیتالله بروجردی بود. یعنی کل جهان تشیع مقلد ایشان بودند. غیر از ایران، عراق، افغانستان و پاکستان مرجع شیعه در قرن ما یکی مرحوم آیتالله اصفهانی بود و بعد هم آیتالله بروجردی. بعدها مرجعیت تکه تکه شد و حتی خود امام(ره) هم مرجعیت مطلقه را به دست نیاوردند. آن زمان آیتالله حکیم، آیتالله خوئی، آیتالله شاهرودی، آیتالله گلپایگانی، آیتالله نجفی و آیتالله قمی در مشهد همه مرجعیت داشتند. اما مقلدان امام(ره) بیش از همه بود. در واقع ٨٠ درصد مقلد ایشان بودند، آیتالله بروجردی آن موقع در قم یک قدرت بود و شاه هم که بعد از سقوط رضاخان زمام را به دست گرفت، باعث شد، در نهایت ضعف و قوت بیشتر هویدا شود. مرجعیت بر رژیم شاه سایه افکنده بود، در واقع شاه در مقابل آیتالله بروجردی بود و شاه نمیتوانست اظهار وجود کند و سیاست شاه برگرفته از امریکا و... بود. بعد از فوت آیتالله بروجردی شاه فهمید که قدرت در قم است و شاه طی تلگرافی به آیتالله حکیم در نجف تلاش کرد که مرجعیت به سمت نجف اشرف برود تا قم در ضعف قرار گیرد و همین امر باعث شد که با حوزه دینی قم، مراجع و به خصوص با امام(ره) برخورد کند و وی را دستگیر کند. امام(ره) آن موقع مرجعیتش هنوز جا نیفتاده بود. وقتی امام(ره) را ١٥ خرداد ٤٢ دستگیر کردند، مقلد خیلی کمی داشت و رژیم دنبال آن بود که امام را از بین ببرد و درصدد اعدام امام(ره) بود و حتی به نحوی ایشان را در زندان مسموم کنند که بزرگانی از علما آمدند و انصافا به پا خواستند و در جهت دفاع از جان امام(ره) مرجعیت امام را علنا مطرح کردند.
یکی از آن علما آیتالله منتظری بود؟
بله، آیتالله میلانی از مشهد مقدس از مراجع بزرگ بود. ایشان به تهران آمدند و آقای شریعتمداری و آیتالله منتظری در تهران برای بزرگان علمای ایران شروع به نامهنگاری کردند. پیشنهاد خود بنده بود. من با محمد منتظری پسر ایشان ارتباط داشتم. به شهید محمد گفتم که حالا که رژیم نمیگذارد، اسم امام(ره) مطرح شود و با امام در حال مقابله است و من یک راهی به شما پیشنهاد میدهم. شما شروع کنید به نامهنگاری کردن مرجعیت آیتالله خمینی، به گونهای که ایشان به آن معتقد است، مرجعیت ایشان را مطرح کنید. بزرگان علمای ایران از لحاظ علمی آیتالله منتظری را همه قبول دارند. اگر ایشان این کار را انجام دهد، مرجعیت امام(ره) جا میافتد.
این موضوع چه سالی بود؟
سال ١٣٤٥ـ ١٣٤٦ قبل از حجتاسلام حکیمالله، نامه ایشان این است به حاجآقای ما، آیتالله اشرفی اصفهانی به پیشنهاد آقازاده شما قرار شد که من به شما نامه بنویسم و راجع به مرجعیت آیتالله خمینی(آن موقع امام(ره) نمیگفتند)، اظهارنظر بکنم، به نظر اینجانب آیتالله خمینی در مرجعیت متعین است، جنابعالی با شهامت و بدون تزلزل مرجعیت ایشان را مطرح کنید، که من و آقای محمد یزدی، رییس جامعه مدرسین که بعد از انقلاب جزو فقهای شورای نگهبان بود. در مجالس ختم آیتالله حکیم از ایشان درخواست شد که شما این نامه آیتالله منتظری را برای مردم بخوانید و ایشان پذیرفتند، ما به اتفاق آیتالله یزدی حرکت کردیم و به کرمانشاه منزل پدرم رفتیم تا وارد شدیم، نیمساعت بعد تلفنهای منزل ما یکی پس از دیگری شروع شد، شهربانی کرمانشاه، ساواک کرمانشاه، چون آقای یزدی یک بار کرمانشاه آمده بود و در رابطه با آیتالله خمینی سخنرانی کرده بود، خیلی حساس بودند و میترسیدند که شاید ایشان آمدهاند تا در رابطه با مرجعیت آیتالله خمینی حرف بزند. در منزل ما یک ستون نیروی شهربانی و ساواک مستقر شدند و نگذاشتند که ایشان بالای منبر بروند. حاجآقای ما، وقتی نامه آیتالله منتظری را خواند، یک نگاهی به نامه و یک نگاه هم به آسمان کرد و(این یک خاطره عجیب و غریب از ٤٠ سال پیش است) فرمودند که حجت بر من تمام شد، من دنبال این بودم که امام(ره) را به عنوان مرجع اعلم معرفی کنم. آیتالله منتظری با پدر بنده همدرس، همدوره و رفیق بودند.
پس مرحوم پدرتان شاگرد آیتالله بروجردی بودند؟
اصلا ایشان از طرف آیتالله بروجردی به کرمانشاه رفتند، از مدرسین حوزه علمیه قم بودند، آیتالله بروجردی مدرسهای در کرمانشاه ساختند، ایشان را به کرمانشاه فرستادند.
فکر میکردم که مرحوم پدرتان از آیتالله منتظری خیلی بزرگتر هستند؟
سن ایشان بیشتر بود، اما از نظر علمی همدوره بودند، حدودا ١٩ سال بزرگتر بودند.
به مرحوم آیتالله بروجردی اشاره کردید، شما اشارهای مختصر داشتید به اینکه ایشان از طرف آیتالله بروجردی به کرمانشاه میروند و همینطور فرمودید که از شاگردان آیتالله بروجردی هم بودند، به لحاظ سیاسی چه نوع ارتباطی داشتند مرحوم پدرتان با آیتالله بروجردی، میپسندیدند، به هر حال سبک آقای بروجردی با سبک امام(ره) قدری متفاوت بود، در مسائل سیاسی، ایشان چه نسبتی با سیاستهای آقای بروجردی داشتند، چه مقدار همکاری و ارتباط داشتند؟
آن موقع اصلا بحث مبارزهای در کار نبود که بخواهیم چهرهها را شناسایی کنیم، که ایشان مبارز هستند یا مبارز نیستند. وضعیت به گونهای نبود که انسان بتواند اینها را در دو صف متمایز از همدیگر قرار بدهد، عرض کردم که قدرت مرجعیت به حدی بود که شاه حتی به خودش اجازه نمیداد، در مقابلشان نفس بکشد، تسلیم محض بود، شاه چندین بار به قم، برای دستبوسی آیتالله بروجردی آمد. وارد قم شد، درست است که پسر رضاشاه بود، اما به هر حال خود شاه کاری به آن معنای زشتی که آیتالله بروجردی بخواهد در مقابل ایشان بایستد یا اینکه ایشان بخواهند مماشات بکنند، انجام ندادهبود.
بالاخره آن زمان هم بحث فداییان اسلام و اینها هم مطرح بود؟
حرکتی به نام فداییان اسلام صورت گرفت که یکی از مواردی که تقریبا میتوان از آیتالله بروجردی سوال کرد، این بود که چرا ایشان از این اولاد پیغمبر دفاع نکردند، فداییان اسلام تعداد اندکی بودند، نواب بود و... آنها دست به کارهایی میزدند که در واقع شاید آن موقع صلاح نبود که آن کارها را با آن شدت انجام دهند. آیتالله بروجردی در جهت دفاع از نواب، وارد عمل نشدند.
علمای دیگری هم که در آن زمان حضور داشتند، مقابل خود حضرت امام(ره) یا مراجع دیگر، نسبت به این قضیه موضع نگرفتند، چون یک دفعه دیدند که به حدی آنها تند وارد عمل میشوند که شاید گفتند این به صلاح نیست که اینطور بخواهد حرکتهایی انجام شود. آیتالله بروجردی از این چهرهها دفاع نکردند. اما امروز این ماجراها گذشته و انقلاب پیروز شد و همه آن به اصطلاح مسائلی که در زمان رژیم اتفاق افتاد، مکتوب وجود دارد، در دید قرار میگیرد.
شاه آن موقع از مرجعیت میترسید، اقتداری که آیتالله بروجردی داشت، نیازی نداشت که مبارزهای به آن شکل وجود داشته باشد، اما زمانی که قدرت بین مراجع تقسیم شد. شاه میخواست شلنگتختهای بیندازد و به اصطلاح میخواست مطالباتش را افزایش دهد و تمامیتخواهانهتر برخورد بکند، یا نه چه چیزی به انقلاب منجر شد. افزایش نارضایتیها از حوزه از کجا آب میخورد؟
من فکر میکنم آن تعبیری که شما الان فرمودید بیشتر مناسبت داشته باشد. مرحوم آیتالله بروجردی یک روش خاصی داشت، حالا من به یک نقطه از کار ایشان اشاره میکنم که رژیم چقدر از ایشان حساب میبرد، من کوچک بودم حدود ١٠ـ ١٢ سالم بود، هنوز درسهای حوزوی را شروع نکرده بودم، مرحوم آیتالله بروجردی شنیده بود که در مجلس شورای ملی آن زمان قانونی را میخواهند تصویب کنند که مذهب رسمی ایران، یعنی مذهب شیعه را به عنوان مذهب اسلام بگذارند، یعنی شیعه را بردارند، خبر به آیتالله بروجردی رسید، ایشان فقط یک جمله گفت، فرمودند که اگر این مساله در مجلس تصویب شود، من ایران را ترک میکنم و به نجف اشرف هجرت میکنم، فقط یک جمله، من از ایران اعراض میکنم و به نجف اشرف میروم، آن موقع تلویزیون، رادیو و... در اختیار رژیم بود، روزنامه کیهان هم داشتیم، اما رسانههای ارتباطات الان که نبود، در فاصله ٢٤ ساعت این صحبت آیتالله بروجردی مثل بمب اتم در ایران منفجر شد، قم یکپارچه تعطیل شد، بازار تهران تعطیل شد و بازاریها همه به سمت قم آمدند.
پس با این تفاسیر که شما میفرمایید ١٠ ـ ١٢ ساله بودم، میشود حول و حوش دوران مصدق یعنی حدود سال ٣١ ـ ٣٢؟
فکر میکنم. دقیق حضور ذهن ندارم، اوضاع قم به حدی بر هم ریخت که قم به کلی تعطیل شد، منزل آیتالله بروجردی، آن موقع این خیابان جدید که الان خیابان ٤ مردان و خیابان شهدا به آن میگویند، کوچه پس کوچه بود، از منزل آیتالله بروجردی تا حرم حضرت معصومه تمام مردم در کوچه نشسته و خوابیده بودند که آیتالله بروجردی میخواهند از قم بروند، باید از روی جنازه ما رد شود و برود، یعنی اینقدر ایشان قدرت داشت، که دین و مذهب رسمی ایران، مذهب شیعه بشود مذهب اسلام، این جریان باعث شد که مردم حضور پیدا کردند و گریه میکردند که مانع شوند از اینکه آیتالله بروجردی هجرت کنند. یک روز بعد رژیم عقبنشینی کرد، بلافاصله شاه برای آیتالله بروجردی پیام فرستاد که سوءتفاهمی بوده و چنین اتفاقی نخواهد افتاد و من از شما عذرخواهی میکنم و آیتالله بروجردی یک وقت مبادا به فکر رفتن به نجف باشد، آقای بروجردی پیغام دادند که من فعلا منصرف شدهام، فعلا مردم باز هم صحنه را ترک نکردند، گفتند فعلا یعنی چه؟ ایشان به صورت قاطعانه بگویند من منصرفم، فعلا یعنی چه؟ نکند ایشان میخواهند نصفشب از ایران بروند. تا اینکه از آقا پاسخ گرفتند که نه من منصرفم که
مردم دیگر خیالشان راحت شد و رفتند به کارشان پرداختند.
حالا این صحنههایی که اتفاق افتاد و قانون کاپیتالاسیون که شاه در مجلس تصویب کرد و بعد مساله انجمنهای ایالتی ولایتی، اینها داشت اتفاق میافتاد، مطمئنا آیتالله بروجردی وارد صحنه میشد، منتها رژیم اصلا تا زمانی که آیتالله بروجردی زنده بود به خودش اجازه نمیداد که به این مقولهها وارد شود، که بخواهد مرجعیت را در مقابل خود ببیند، آیتالله بروجردی شوخیبردار نبود اگر ایشان یک تشر میرفت رژیم ساقط شده بود، این بود که جریان به این کیفیت ختم شد، همه امید رژیم شاه این بود که آیتالله بروجردی که فوت شد، مرجعیت را از قم جدا کند و به نجف ببرد که ماجرای مبارزه که شروع شد و آیتالله خمینی مطرح شد و ایشان وارد شد که مردم دیگر به ایشان روی آوردند و دیگر دیدند نه، این به اصطلاح مبارزاتی که به وسیله ایشان دارد شکل میگیرد این به اصطلاح به نتیجه میرسد و این میتواند شاه را ساقط کند و روز شهادت امام(ره) جعفر صادق(ع) در قم، دوم فروردین سال ٤٠، من خودم در مدرسه فیضیه بودم که ساواکیها با چوب و چماق حمله کردند یک هفته قم در اختیار اینها بود، با قمه و چوب و چماق، شاهشاه، جاویدشاه و... میکردند در تمام کوچههای قم که
آخرش هم به نتیجهای نرسید، آیتالله گلپایگانی(خدا رحمتشان کند)، آقایان دیگر هم، خانههایشان را جای دیگر برده بودند جای دیگر، برای اینکه به ایشان تعرض نکنند، ولی امام(ره) آن روز در منزل نشست، در خانه را هم باز گذاشت و بزرگان و تمام فضلای قم، همه شاگردان امام(ره) خانه امام(ره) ریختند و امام(ره) آن سخنرانی عجیب را در مجلس کرد که شما با دست خودتان قبر خودتان را کندید، من در خانه هستم و در خانه من به روی شما باز است، هر کاری که میخواهید بکنید، بکنید، خمینی اینجا آماده است، ایشان اولتیماتوم شدیدی به رژیم داد، در خانه هم باز، بعد هم آن شب میخواستند یک عدهای خواص شاگردان امام(ره) در خانه امام(ره) برای حفظ جان امام(ره) بخوابند، همه را بیرون کرد، گفت همه بیرون بروید، حتی دامادشان آن موقع، آقای اشراقی، به ایشان هم گفتند تو هم باید بروی بیرون و خانواده امام، همسر امام، به کربلا، عتبات عالیات مشرف شدند. امام(ره) تک و تنها آن شب تا صبح خوابید و ماموران رژیم جرات نکردند که بیایند به خانه امام(ره) تعرض بکنند، یعنی اینقدر اماماز موضع بالا با اینها برخورد میکرد، که اینها حتی به خود اجازه ندادند به سمت منزل امام(ره)
بروند و آنجا حاضر شوند.
عصبانی کردن مردم و به هر حال شاه رژیمی بود که مخالفینی داشت، یک بخشی از این مخالفان روحانیت بودند که در حوزههای علمیه بودند، بعضی از رفتارهای شاه باعث عصبانیت این مخالفان میشد، فکر میکنید اگر این کار را نمیکرد و به جای اینکه مخالفان خودش را عصبانی کند، شیوههایی را برای اقناع افکار عمومی به ویژه گروه مخالفان به کار میبرد، چه وضعیتی پیدا میشد، آیا میتوانست مدت بیشتری حکومت بکند و با این وضعیت از کشور خارج نشود و این داستانها پیش نیاید؟ من این سوال به نظرم رسید، چون شاه تا سال ٤٥ الی ٥٠ همینطور که عرض کردم و خود شما هم فرمودید با آیتالله بروجردی رابطه خوبی داشت و میآمد به قم و منزل ایشان، اگر شاه با روحانیت و به ویژه با مذهب در نمیافتاد، فکر میکنید سقوط میکرد؟
نه، در واقع شاه میتوانست با یک سیاست دقیقتر با روحانیت کنار بیاید و مطمئنا میتوانست دوام پیدا کند، شاه بیگدار به آب زد و با تغییر تاریخ ایران از هجرت به تاریخ شاهنشاهی مخالفان را بیشتر کرد. تعدادی از مبارزین را در زندان با شکنجه از بین برد و ظاهرا رژیمی بود که با اسراییل همسو و همفکر بود و کسانی را که مثلا از اسراییل انتقاد میکردند، با آنها برخورد میکرد، یعنی طوری عمل کرد که در واقع خودش را در مقابل روحانیت و مرجعیت قرار داد، اگر یک مقداری سیاست معاویه را اعمال میکرد، نه یزید را، سیاست معاویه را پیش میگرفت قطعا شاه رفتنی نبود، اگر توجه کنید به صحبتهای امام، امام(ره) اولش همواره تذکر میدهد، نصیحت میکند، اما بعد از اینکه شاه پا را در چکمه پدرش کرد و او گفت: « اِ چکمه بابام، این چکمه برای پات گشاده... » این جمله را امام(ره) گفتند که چکمه بابات برای تو گشاد است، تو نمیتوانی جای پدرت را بگیری، اگر مقداری با درایت و هوشیاری عمل میکرد و این طور بیگدار به آب نمیزد، (آن جریان ١٧ شهریور در قم، تهران اتفاق نمیافتاد، مردم را از بین بردند و شهید کردند،) سقوط نمیکرد.
ذات مردم ایران این است که به هر حال سنتی هستند و مذهبی، نمیتوان با مذهب مردم درافتاد. آن هم علنی، شاه یک مقدار مردم را از نظر مذهبی عصبانی کرد، مثلا چند وقت پیش یک کتابی میخواندم در مورد خواهرش اشرف، کتابی بود که آدم بیطرفی هم نوشته بود، یک کارهایی میکرد که همانها به اطلاع مردم میرسید و خبردار میشدند، یا کارهایی که در تلویزیون و اینها مثلا زنهایی که... اگر این کارها صورت نمیگرفت شاه میتوانست حکومت کند؟
دقیقا شکی در آن نیست، یعنی اگر سیاستی را که اواخر به خصوص دو سال آخر پیش گرفته بود، این را پیش نمیگرفت، میتوانست دوام پیدا کند، منتها خیلی از مسائل دست به دست هم دادند، یکی از آن مسائل جشن ٢٥٠٠ ساله که تاریخ را عوض کرد، بعد با مبارزانی از روحانیون درگیر شد، نتیجهاش همین شد که دیدیم شاه رفت.
یعنی او میخواست با این کارها به نوعی اقتدار خودش را نشان دهد، ولی در نهایت به سقوطش منجر شد. ضمن اینکه به نکته خوبی شما اشاره کردید و آن صحبتی که از امام(ره) فرمودید، که چکمه پدرت برای تو گشاد است، شاید یکی از بزرگترین گافها و اشتباهاتی که کرد این بود که فکر میکرد از اقتدار پدرش میتواند بهره ببرد، در حالی که این یک شاه جدیدی بود که حالا منتسب به آن قبلی بود. اما شرایط جدیدی را داشت و میتوانست ضربههای بزرگی هم بخورد که در آخر هم خورد، به عنوان سوال آخر میخواستم یک مقدار بیشتر توضیح بدهید و آن اینکه عصبانی کردن مخالفان یعنی اقداماتی که باعث عصبانیت مخالفانش شد، باعث شد که او سقوط زود را داشته باشد؟
بله، ببینید این فرمایشی که شما میکنید درست است، ببینید شاه اشتباه بزرگش این بود که نمیدانست طرف مقابلش چه کسی بود، روحانیت بود، نه این روحانیت، روحانیتی که از قداست بالایی برخوردار بود. روحانیتی بود که مردم رویش قسم میخوردند، روحانیتی که اگر میگفتند قبله این طرف است، قبول میکردند مردم.
در صفویه همچنین کاری را کردند؟
بله، اشتباه شاه این بود که با روحانیت در افتاد، با مقدسات در افتاد، با دین در افتاد، تاریخ اسلام را تغییر داد، اینها کارهای زشتی بود که انجام داد، از طرف دیگر مغازههای مشروبخواری و مشروبفروشیها را شبهای آنچنانی.
مقدسات مردم را به تمسخر گرفت؟
به تمسخر گرفت و در واقع روحانیت را به عنوان ارتجاع سیاه نام میداد، وقتی میگویند مرتجعین سیاه که شاه گفته بود که دوباره هوا گرم شد و شپشها بر اثر گرمایش هوا دوباره جان گرفتند، منظورش روحانیت بود و همین کارها مردم را عصبانی کرد.
همین کار را قاجاریه نکرد!
بله، این باعث شد که مردم عصبانی شدند. چون مردم روحانیت را، حتی آنهایی را که سواد نداشتند ولی ملبس به روحانی بودند، دوست داشتند و برایشان احترام قایل بودند. مردم امام(ره) را قبول داشتند، منتها در حد خودشان، روحانیها در دهاتها و روستاها و شهرستانها از حرمت خاصی برخوردار بودند، من خودم میرفتم در بعضی از شهرهای استان فارس، همان ایامی که امام(ره) تبعید بود و اسم امام(ره) را بردن خیلی ممنوع بود، ما میرفتیم آنجا اسم امام(ره) را میبردیم، آمدند ما را بگیرند ما فرار کردیم، به شهرها که میرفتیم در پیادهروها که عبور میکردیم آن طرف پیادهرو مردمی که رد میشدند یا مغازهدارها که جنس میفروختند ترازو را ول میکردند و میآمدند به پیادهرو از دور تا کمر تعظیم میشد و میگفتند سلامعلیکم، اصلا از جواب سلام مردم ما خسته نمیشدیم، یعنی روحانیت اینقدر قداست داشت و اینقدر مردم برایش احترام قائل بودند، خب شاه آمد و مقابل این روحانیت قرار گرفت، مردم عصبانی شدند، رژیمی که حالا از آقای ربانی شیرازی نام بردم خدمتتان، از مبارزین عجیب و غریب در صحنه مبارزات بود، شاید ایشان و آیتالله منتظری در قم حرف اول را میزدند، ایشان میفرمود که ما راه ٣٠ساله را یکساله سپری کردیم، یعنی ما ٣٠ سال باید این راه را میرفتیم تا نتیجه میرسیدیم که شاه برود، یکدفعه شاه ساقط شد، باور نمیکردند که شاه یکدفعه سقوط بکند ، خیلی قدرت داشت، علتش این بود که از یک طرف تندرویهای رژیم، از طرف دیگر مظلومیت جناح مقابل، قداست، تقوا و ایمانی که این طرف وجود داشت و مردم آنها را باور داشتند، یک باور دینی و اعتقادی برای اینکه اینها جانشین پیغمبر اکرم(ص) هستند و امام(ره) زمان هستند، با اینها با مرجعیت در افتاد، خود امام(ره) وقتی زندانیاش کردند، ١٥ خرداد خیلی تلفات داشتیم، تهران تعطیل عمومی و عزای عمومی بود، اینقدر که مردم را کشتند.
یعنی نقطه عطف انقلابمان ١٥ خرداد بود؟
بله، اصلا از آنجا شروع شد.
چون از ٣٢ تا ٤٢ تقریبا...
خیر، ١٥ خرداد جرقه اول انقلاب بود، این باعث شد که رژیم با همه وجود به میدان آمد، از آن طرف هم روحانیت، مقدسین و متدینین مردم و کشور و بعد هم مردم اغلب متدین بودند، نمازخوان بودند، حالا بگذریم که الان اوضاع طور دیگری شده، مساجد ما خالی شده، آن موقع مساجد ما سالنهایش مملو از جمعیت بود، ماه رمضان که هیچ، در طول ماههای دیگر مملو از جمعیت بود، شاه را خدا عقل از کلهاش گرفت و امام(ره) هم میدانست که چه موقعی باید از نجف هجرت کند، به سمت کویت سفر کرد که آنجا نگذاشتند، بعد به سمت پاریس رفت و از آنجا هم ایران آمد و پیامهای ایشان و بزرگانی که همراه ایشان بودند، اینها واقعا حقشان نباید ضایع شود و نباید فراموش شوند. اینها همهشان سرمایههای انقلاب همه پاییننشین شوند، این حقش بود، مردم این چیزها را که میبینند واقعا دلسرد میشوند، اتحاد و وحدت و همدلی که آن روزها این جوانها من یادم هست، وقتی که امام(ره) میخواستند بیایند ایران و فرودگاه را بسته بودند، علمای بزرگ ایران در دانشگاه تهران تحصن کرده بودند، پدر ما هم جزو متحصنین بودند، من هم آنجا بودم، از میدان انقلاب تا میدان فردوسی، جمعیت در دانشگاه تهران موج میزد. تمام جوانهای ٢٠ ساله، ١٨ ساله همانهایی بودند که در رژیم طاغوتی به قول معروف، دستهاشان را به همدیگر گره زده بودند با طناب، سینهها را چاک زده بودند و میگفتند که وای به حالت بختیار، اگر امام(ره) امشب نیاد و رگبار گلوله از بالای پشتبامها به این جوانها نشانه میرفت و این جوانها نقش بر زمین میشدند، خدا میداند آن روزها چه روزهای عجیب و غریبی بود و این مرحوم شهید بهشتی یادم هست صف خبرنگارهای خارجی، بالغ بر ٥٠، ٦٠ نفر میشدند، نوبت گرفته بودند که بیایند با ایشان مصاحبه کنند، ایشان تنها روحانی بود که به زبان خارجی مسلط بود، مصاحبه میکرد با این خبرنگاران خارجی و بعد هم میآمد در مسجد دانشگاه سخنرانی میکرد و میداندار سخنرانی ایشان بود، آن روزها روزهای عجیب و غریب بود، اینها متاسفانه فراموش میشود، از بزرگان گاهی یک تصویر تلویزیونی یک ثانیهای نشان میدهند و اینها مثلا حقشان در این مملکت اینطور ضایع میشود. امسال سی و ششمین سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی است، انقلاب عظیم ملت ایران یک انقلاب نمونه بود و هست، اولا به نام اسلام مردم انقلاب کردند، نام اسلام همواره در راس این شعارها بود، اسلام و امام(ره) حسین(ع) و نظام جمهوری اسلامی، محور هم روحانیت بود و هست، در راسش هم امام(ره) بود و یاران امام(ره) و آنچه باعث پیروزی انقلاب شد بعد از مساله مکتب و دین و روحانیت و اینها مساله اتحاد و وحدت و یکدلی جامعه بود، من توصیهام این بود که اگر این انقلاب خواسته باشد راه خودش را طی بکند و دوام پیدا کند، حضور مردم مهم است.