شکلگیری روش شناسی اجتهادی شیعه مقارن با تجربه غیبت امام معصوم(ع) رخ داد. مراد از اجتهاد در تعاریف فقهای شیعی تحصیل ظن به احکام شرعی از ادله معتبر است. فرآیندی استدلالی که طی آن احکام، وظایف و مقررات ماهیات فقهی و شرعی از منابع و ادله بهوسیله استدلال استنباط میشود. از آن نظر که فقیه امام معصوم(ع) نیست تضمینی برای تطابق با واقع وجود ندارد. یکی از مهمترین ابزارهای این استنباط برای فقیه، دانش «اصولالفقه» است. بهطور کلی علم اصول، روش و ابزار سامانمند این استنباط است و آنرا باید علمی دانست که برای اجتهاد ایجاد « نظام» کرده است.
با بهکارگیری قواعد کلی علم اصول است که استنباط حکم و گزارههای شرعی از نصوص دینی امکانپذیر میگردد. در واقع اصول فقه، متدولوژی فقه سیاسی است که نقش و اهمیت برجستهای در اجتهاد علمای اصولی شیعه ایفا میکند. در مقابل اصولیون شیعه، اخباریون هستند که کاربرد این دانش در استنباط احکام را موجب گمراهی و کج فهمی دین میدانند، هر چند علم اصول به عنوان ابزار اصلی اجتهاد میباید در طول زمان در راستای گسترش عرصههای اجتهادی دگرگونی و تحول یابد به گونهای که بتواند پاسخگوی رویکرد فقهی گسترده دنیای امروز باشد. این در حالی است که در طول تاریخ با توجه به اوضاع خاص سیاسی، فقهای شیعی اغلب از نظام قدرت و حکومت برکنار مانده و چنین تحولی در عرصه اجتهادی صورت نگرفته بود. فقها و مجتهدان و نظریهپردازان اندیشه اجتهاد هیچ گاه خود سلطه مستقیم در امر سیاست و حکومت نداشتهاند و در راستای کسب قدرت سیاسی و حکومت برای اجرای احکام شرع اقدام ننمودهاند. این در حالی است که فقیه و زعیم عالیقدر شیعه در دوران معاصر- حضرت امام خمینی(س)- دوازده قرن پس از غیبت کبری با طرح اجتهادی که برنامه سیاسی برای دگرگونی وضع موجود و
برقراری نظام مطلوب اسلامی داشته باشد، در راستای تشکیل حکومت اسلامی شیعی قیام نمود.
در واقع روش شناسی خاص اجتهادی امام خمینی(س) مبتنی بر علم اصول، متفاوت از اسلاف و فقهای پیشین خود، موجبات شکلگیری اندیشه سیاسی نوین و حرکت در مسیر تحقق نظام سیاسی اسلامی را فراهم نمود. بهطور کلی باید گفت روششناسی سیاسی امام برگرفته از روش دین شناسی ایشان است. روشی جامع مبتنی بر نگرش کلامی که قرآن و سنت از مهمترین منابع و پایههای معرفتی آن محسوب میشوند و در کنار آنها نقش توأمان عقل و عرف مورد تصریح و تأکید قرار میگیرد. چنین جامعیتی است که نگرشی کلان و چند بعدی برای فقه و اجتهاد به بار میآورد و شیوه استنباط احکام را از ایستایی و جمود و تحجر به حرکت و پویایی و کارآمدی تبدیل میکند.
روششناسی اجتهادی حضرت امام که به اندیشه سیاسی خاص ایشان انجامید مبتنی بر روش اصولی برگرفته از علم اصول است. یکی از مهمترین منابع علم اصول از نظر حضرت امام در کنار کتاب، سنت و عقل، مرتکزات فطری، عرفی و عقلانی است که حضرت امام آن را با واژگانی چون بنای عقلا و سیره عقلاییه نیز مورد خطاب قرار میدهند که نشان از اهمیت و جایگاه حجیت عرف در استنباط احکام در روش اصولی ایشان دارد.
بر اساس عرفگرایی میباید موضوع حکم را بر مبنای عرف، شناسایی کرد و به قواعد عرفی در محاورات گردن نهاد و همچنین با روایات نیز بر اساس فهم عرفی برخورد کرد. توجه ویژه حضرت امام به این مسأله نقش و تأثیر بارزی در اندیشه اصولی ایشان بر جای نهاد. در عین حال ایشان پرهیز از تسامحگرایی در عرف را جهت بیرون نرفتن از دایره شریعت مورد تاکید قرار میدهند. شناخت « عرف» به عنوان یک منبع و روش مهم در علم اصول حضرت امام جایگاه و تأثیرات ویژهای بر اندیشه سیاسی ایشان داشت، بهطوری که ایشان عرف را یک منبع مهم کشف حکم میدانند بخصوص درگزارههایی که دلیل شرعی در مورد آن وجود ندارد و همچنین در «موضوع شناسی» معتقدند که موضوع بسیاری از احکام تنها بهوسیله عرف شناخته میشود و همین شیوه عرف نگرانه ایشان در اصول، موجب حکم شناسی خاص و متفاوت و رسیدن به حکم حکومتی در نظریه سیاسی شد.
توجه و تأکید بر نقش تأثیرگذار «عقل» به عنوان یک منبع و مرجع صدور حکم و بداعت و نوآوری ویژه حضرت امام در صدور و کاربرد قواعد اصولی چون قاعده خطابههای قانونی، اصل اباحه، اصل اراده، عدم تقیید احکام شرعی به قدرت، تعلق امر به طبیعت کلی و..از جمله ویژگیهای روش شناختی اجتهادی ایشان است که تأثیرات خاص بر حوزه اندیشه و عمل سیاسی ایشان داشته است.
منبع: ایران