کلید واژه امنیت، مبنای شکلگیری جوامع انسانی و حکومتهای بشری است. توسعه یک کشور در عرصههای اقتصاد، فرهنگ و سیاست در سایه وجود امنیت موضوعیت مییابد و ارتش با نظم و ساختار سازمانی یکپارچه و لباس متحدالشکل نقش اصلی را در تأمین امنیت داخلی و خارجی یک کشور دارد. فرض اصلی ما در این پژوهش این است که ارتش در تاریخ معاصر ایران از عناصر مقوم پویش انسجام ملی بوده است.
با جرقه رویداد انقلاب اسلامی در ایران، همگرایی ارتش با ملت و بریدن از دولت استبدادی مهمترین اقدام این سازمان اجتماعی در استحکام انسجام ملی بود. اقدامات همگرایانه ارتش با نیروهای داوطلب مردمی و آموزش بسیجیان، سپاهیان و رزمندگان داوطلب در روند جنگ تحمیلی در عملیاتی چون طریقالقدس، ثامنالائمه، فتحالمبین، بیتالمقدس، کربلاها و والفجرها انسجام ملی را به اقتدار ملی تبدیل کرد.
ارتش به مثابه سازمانی تام
ارتش همانند سایر سازمانهای اجتماعی حکومتی قدرتمند جامعه، تحت تأثیر ارزشهای مادی و معنوی حاکم درون جامعه قرار دارد و همزمان در پویش شکلگیری و توسعه جامعه بر حوزههای فکری و اقتصادی و تکنولوژی به طور فعال و گسترده نفوذ میکند و تأثیر میگذارد.
در شرایط مشخص اقتصادی، جمعیتی و تکنیکی، ارتش به عنوان یک سازمان اجتماعی به وجود میآید و شرایط سیاسی حاکم بر جامعه به اهداف و مقاصدش شکل میدهد.
از جمله تغییرات اساسی که در سازمانهای نظامی جهان پس از جنگ دوم جهانی پدید آمده است، تغییر اساسی در حوزه فرماندهی است، یعنی تغییر وضعیت از حاکمیت خودکامه به تکیه بیشتر بر مهارت، تشویق و توافق همگانی. تحولات تکنولوژیک وظایف جدیدی را به نظامیان محول نموده است. از این رو یک افسر حرفهای لازم است مهارتها و تخصصهای هر چه بیشتری را که میان مدیران و رهبران جامعه متداول است، به دست آورد.
ارتش در دوره پهلوی اول
با ظهور رضاخان و تشکیل دولت مطلقه مدرن در ایران و اضمحلال عشایر، ارتش ایلی نیز از میان رفت. از سال 1308 - 1301 ارتش نوین رضاخان، بیست و شش شورش ایلی را سرکوب کرد. ارتش، ابزار دستیابی به ثبات درونی و همچنین نماد قدرت شاه و استقلال ایران بود. ارتش نهادی قدرتمند بود که از آغاز تا پایان، پهلوی اول را برای رسیدن به تخت سلطنت یاری رساند.
ارتش رضاشاه سرانجام در پی مداخله و تجاوز قوای متفقین به ایران و برکناری وی از قدرت مضمحل گردید. طبع محافظهکار سران عالیرتبه ارتش آنان را به سوی تعامل و سازش با شاه جدید که دست نشانده بیگانگان تجاوزگر بود، هدایت نمود.
نقش سازمان ارتش در انسجام ملی در ایران غالباً تابعی از میزان کارآمدی نخبگان حاکم بر ایران بوده است. ناکارآمدی و استبدادپیشگی نخبگان حاکم بود که در مقاطعی از تاریخ معاصر ایران، ارتش را به عنوان ابزار خشونت دولت در خدمت اقدامات کودتایی و ترور روشنفکران قرار میداد. اما سازمان ارتش هیچگاه به اقدام مواجههجویانه با فرهنگ دینی و روحانیت بهعنوان حاملان دین نپرداخت. کانونهای دینی همواره در ارتش رژیم پیشین فعال بود و خاستگاه هسته اولیه افسران ارتش ج. ا. ا همچون سپهبد شهید علی صیاد شیرازی، سرلشکر شهید اقاربپرست و... همین کانونها بود.
تأکید بر دین بهخاطر اهمیت آن در انسجام ملی در ایران بوده است. از طرف دیگر خاستگاه اجتماعی سازمان ارتش یک جامعه دیندار و با اکثریت شیعی است. لذا دیدگاههای آرمانگرایانه شیعی که حامل عناصری چون عدالتطلبی، ظلمستیزی، امامت، شهادت، جهاد و... است، بر اندیشه و جهان بینی سازمان ارتش حاکم است و نظامهای سیاسی نمیتوانند جهان بینی سازمانهای تحت امر خود را ریشه کن نموده و دیدگاه نظام حاکم را غالب کنند.
از آنجا که به موضوع نقش ارتش در انسجام ملی در ایران بهصورت مستقل به ندرت پرداخته شده است، با نگاه به حقایق در تاریخ معاصر ایران به تبیین این موضوع جامعهشناسانه پرداخته میشود.
ارتش و ملی شدن صنعت نفت ایران
اگرچه طیفی از فرماندهان محافظهکار و طرفدار دربار پهلوی، واحدهایی از ارتش ایران را در خدمت کودتای ننگین 28مرداد1332قرار دادند، لکن نباید وطن دوستی خیل عظیم نظامیان ایران در این برهه حساس تاریخی در حاشیه و ابهام قرار گیرد. نیروهای نظامی نیز مانند سایر هموطنان مسلمان خود در نهضت ملی شدن صنعت نفت سهیم بودند. سرتیپ افشارطوس نخستین خاکریز دولت ملی بود که توسط کودتاچیان به نحو فجیعی ترور شد. طیف وسیعی از افسران مسلمان و وطنخواه بعد از کودتا بازنشسته شدند. قبل از کودتا نیز ارتش در صورتبندی تحولات آن سالهای پرالتهاب و سرنوشتساز مؤثر بود.
پهلوی دوم و ارتش ایران
محمدرضا پهلوی پس از کودتای 28مرداد 1332 تمام تلاش خود را برای غیرسیاسی کردن ارتش بهکار برد. شاه برای بیطرف کردن و دور نگهداشتن فرماندهان ارتش از سیاست، تاکتیکهای مختلفی بهکار میبرد از جمله قرار دادن آنها در رأس سازمانها و مؤسسات خود، مبادا اینکه علیه حاکمیت او بپاخیزند و دشمن او شوند. ایجاد وفاداری در آنها از طریق مزایای مادی که در اختیار آنها قرار میداد.
در رأستای این سیاست، شاه 12 فرمانده عالیرتبه را با دادن مقام سفیری و نمایندگی سیاسی در کشورهای دیگر تبعید محترمانه و 13 ژنرال ارتش را بازنشسته و خلع درجه کرد. بعضی از افسران را در پوشش مبارزه با فساد تصفیه کرد. اغلب اعضا از مقامات عالی متهم به فساد و از کار خود برکنار یا تبعید و زندانی میشدند که جرم آنها در حقیقت سیاسی بود. این اتهامات برای پنهان کردن وجود آشفتگی سیاسی در زیر سطح آرام وحدت و ثبات ایران آن روز بود.
ارتشبد قرهباغی مهمترین عامل نارضایتی در نیروهای مسلح شاهنشاهی را سوء جریانات مالی و عدم رعایت قانون و عدالت در امور پرسنلی و مسائل رفاهی و اجتماعی قوای نظامی و انتظامی میداند (قرهباغی، 1365، 43).
اما ارتشی که شاه نهایت حساسیت و مراقبت را نشان داد تا از سیاست دور نگه دارد، سرانجام خود در یک بحران عمومی سیاسی از پا درآمد و با نبود شاه ارتش از هم فروپاشید و این نشانگر درماندگی و بیابتکاری فرماندهان سرسپرده شاه در غیاب وی بود. اعزام ژنرال هایزر امریکایی نیز نتوانست وحدت فرماندهان سرسپرده را تأمین کند و بدنه ارتش که متعلق به ملت مسلمان بود، به انقلاب پیوست.
نیروهای سرکوبگر و حمایت آنها توسط امریکا
کنترل شاه بر ارتش بود که او را قادر ساخت که قدرت خود را فراتر از قانون اساسی گسترش دهد. بدین ترتیب در 1962 (1341 شمسی) هنگامیکه او قدرت خود را مستحکم میکرد، تعدادی از افسران ارتش بهعنوان رقیب دستگیر شدند. 33 ژنرال و 270 سرهنگ بازنشسته شدند. شاه از زمان به تخت نشستنش درصدد بازسازی ارتشی بود که پس از تجاوز متفقین به ایران از هم پاشیده شده بود. تا اواسط دهه 1970 او قویترین ساختار نظامی را از طریق افزایش بودجه دفاعی و دریافت کمک نظامی از خارج و همچنین توسعه قوا ایجاد کرد. ارتش از 120 هزار نفر در 1941 به 400 هزار نفر در 1977 (1355 شمسی) تبدیل شد. هزینه سالانه نظامی از 70 میلیون دلار به 3 میلیارد و 500 میلیون دلار در 1973 و 9 میلیارد دلار در 1977 افزایش یافت. این هزینه 30 درصد بودجه سالانه را تشکیل میداد.
اتحاد ارتش با امام و امت و طلوع فجر انقلاب اسلامی
کرین برینتون ضمن تبیین انقلابهای بزرگ دنیا اذعان میدارد هیچ رژیمی دچار فروپاشی نمیشود مگر آنکه سلطه بر نیروهای مسلح خود را از کف بدهد.
از آنجا که طی نیم قرن حکومت پهلویها، ارتش پایگاه اصلی قدرت این رژیم محسوب میشد، زاویه نگاه پژوهشگران تاریخ معاصر در تحلیل نگارنده، «ارتش به مثابه تکیهگاه اصلی رژیم پهلوی» بوده است. زاویه نگاه نگارنده این سطور متفاوت بوده و به گونهای دیگر است. این واقعیت انکارناپذیر تاریخ است که اعلامیه بیطرفی ستاد ارتش در روز22بهمن 1357 شمسی و همچنین بیعت تاریخی کارکنان نیروی هوایی ارتش در روز 19 بهمن روند سرنگونی رژیم پهلوی را برگشتناپذیر کرد. این دو رویداد بزرگ تاریخی فرضیه تاریخنگاران معاصر مبنی بر اینکه «ارتش پایگاه اصلی رژیم پهلوی بوده است» را با ابهامات سؤال برانگیز مواجه
کرده است.
بنابراین نقش ارتش در وقوع و پیروزی انقلاب اسلامی در قیاس با سایر انقلابات دنیا برجسته و مثالزدنی است. مشارکت ارتش در پیروزی انقلاب اسلامی، جلوه ماندگار همگرایی و انسجام ارتش با ملت برای پیروزی انقلاب اسلامی بود.
شاه در راستای سیاست نوسازی اقتدارگرایانه خویش، گروههایی از نظامیان مخصوصاً از نیروی هوایی را جهت کسب آموزش به خارج از کشور اعزام کرد. این افراد در بازگشت به کشور به میزان خفقان حاکم پی میبردند و از طرفی در تعامل با مراکز مذهبی و مساجد و روحانیت و با توجه به بافت مذهبی کشور و فرهنگ عدالت طلب و ظلم ستیز شیعه به سمت معارضه با رژیم وقت سوق داده شدند. این گروه نیز نقش ممتازی در عمیقتر شدن شکاف در دیوار استبداد داشتند. اینان عملاً به رویارویی با رژیمی پرداختند که در استخدام آن بودند.
با شکلگیری تظاهرات ضد رژیم در سالهای 57-1356 شمسی و تثبیت رهبری امام در انقلاب ملت ایران گروههای فوق ضمن سلب مشروعیت از رژیم پیشین همکاران خود را از مرحله تبعیت از رژیم پیشین به اتحادی استراتژیک و تعیینکننده با امت و امام سوق دادند. در تظاهرات مردمی در شهرهای بزرگی چون تهران و اصفهان و بعضاً با لباس نظامی شرکت کردند.
ضربه نهایی بر رژیم توسط این گروه در 19 بهمن 1357 وارد آمد. آنان در شرایط حاکمیت و استقرار رژیم پیشین در یک حرکت باشکوه نظامی که از طریق خبرگزاریها به جهان مخابره شد، با امام و رهبر انقلاب بیعت کردند. در روزهای 20 و 21 بهمن در پادگان دوشان تپه به مواجهه با گارد رژیم سابق پرداختند و متعاقب این حرکتهای تاریخساز و در اتحاد با خواست انقلابی ملت ایران بود که نظام شاه- رعیتی فروپاشید و انقلاب بزرگ ملت ایران در 22بهمن 1357 به پیروزی رسید.
جایگاه ارتش در مبارزه امام خمینی با شاه
«قشون ایران زیر سلطه امریکاست، ما این قشون را نفی خواهیم کرد و به او نقش و وظیفه واقعی را که دفاع از کشور است باز خواهیم داد» (در جستوجوی راه از کلام امام، 1362: 37)
گزاره فوق پاسخ امام به خبرگزاری رویتر در چهارم آبانماه57 بود. ایستار امام نسبت به ارتش را در متن مبارزه ایشان با رژیم استبدادی شاه و وابستگی این رژیم به امریکا مورد بازخوانی قرار میدهیم. این وجه از بازخوانی تاریخ ناظر به این گزاره است که، ارتش ابزار سلطه و خشونت نظام استبدادی حاکم و وابسته به امریکاست. اما امام رویکردی دیگر نیز به ارتش داد.
آنگاه که فرزندان ملت پادگانها را بنا به حکم ایشان ترک میکنند یا پرسنل نظامی در یک روز به یادماندنی با ایشان بیعت میکنند و مشارکت در انقلاب بزرگ ملت ایران را صورت عملی میبخشند، امامنگاهی دیگر به ارتش دارد. انتقادات امام به ارتش شاه، با نزدیک شدن به موج انقلاب 57 ابعاد وسیعتری به خود میگرفت.
جنایت کماندوها در مدرسه فیضیه در سال 1342، سرکوب خونین تظاهرات 15خرداد و جمعه سیاه 17 شهریورماه هیچگاه از نگاه امام دور نماند. امام با تفکیک سران وابسته که صحنه گردان این جنایت بودند از بدنه ارتش، پیام مهمی را در تاریخ 14/8/1357 خطاب به ارتش ایران ابلاغ کردند: «بر صاحب منصبان و سران نیروی هوایی و زمینی و دریایی است که با افراد خود به ملت بپیوندند، که اطاعت شاه اطاعت طاغوت است و بر سربازان و سایر قوای انتظامی است که از اوامری که بر خلاف مسیر ملت است سرپیچی کنند که اطاعت این اوامر مخالف با قرآن مجید و پیغمبر اسلام(ص) و امام عصر(عج) است و بر خانوادهها و عائله ارتش و سایر قوای انتظامی است که آنان را از مخالفت با ملت و از ظلم و ستم به خواهران و برادران اسلامی خود بازدارند و آنان را به این اعمال ظالمانه مؤاخذه کنند که عاقبت این ستمکاریها به ضرر آنان است». (صحیفه امام، ج4 310)
پیام امام تأثیر مهمی بر مشارکت نظامیان در پدیده انقلاب داشت. بریدن ارتش از رژیم استبدادی حاکم اهمیت والایی جهت کسب پیروزی داشت و پیام امام نیز کاملاً جهتدار و حکیمانه بود.
با ورود امام میهن، روند اسلامی نمودن ارتش آغاز شد. امام در تاریخ 57/11/17 در یک سخنرانی عمومی چنین فرمودند: «ارتش باید بپیوندد (به ملت) ارتش از ملت است. ملت از ارتش است. ما پشتیبانی از ارتش را اعلام میکنیم، روحانیت پشتیبانی خودشان را از ارتش اعلام میکنند.»
تأکید بر مبارزه با استبداد، ظلم، استثمار و بیعدالتی و تلاش برای آگاهی بخشی سیاسی از کارهای مهم امامبود. در فرایند انقلاب امام بارها ارتش را مورد خطاب قرار داد. ایشان معتقد بود نفوذ امریکاییها و حقوق کاپیتولاسیون، هویت، مقام و شأن ارتش ایران را از بین برده است. وقتی که یک آشپز یا یک نامهرسان امریکایی به ژنرال ایرانی مقدم باشد، دیگر چه شأنی برای ارتش باقی میماند. از این رو امام خطاب به ارتشیان میفرمایند: «اگر من نظامی بودم استعفا میکردم، من این ننگ را قبول نمیکردم» (صحیفه امام، ج1، 421) ... «شماای صاحب منصبان مسلمان و آزاده ارتش ایران، دین خود را به اسلام و مسلمین ادا نمایید و بیش از این تن به ذلت ندهید» (صحیفه امام، ج3، 422).
ارتش و دفاع مقدس
نقش ارتش در دفاع مقدس ستودنی است. با تمام مشکلات ایجاد شده در مسیر حرکت ارتش در همراهی با انقلاب اسلامی و به دنبال آن شرکت ارتش در درگیری با ضدانقلاب در جای جای میهن اسلامی بویژه در کردستان، باعث نشد تا با وقوع جنگ در 31 شهریور 1359، از وظایف اصلی خود باز بماند. پاسخ دندان شکن نیروی هوایی ارتش در همان روز اول جنگ و همچنین اول مهر 59 با عملیات 140 فروندی، مقاومت دلیرانه نیروی زمینی ارتش در مرزهای گسترده با تمام وجود و همچنین دفاع دلیرمردان نیروی دریایی ارتش از آب های سرزمینی نهایتاً باعث ممانعت از اشغال سه روزه خوزستان و به دنبال آن اشغال تهران پس از یک هفته بر مبنای هدفگذاری صدام شد. راهبرد توقف و تثبیت متجاوز با عملکرد ارتش جمهوری اسلامی ایران و همراهی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، بسیج همیشه قهرمان و نیروهای مردمی باعث شد صدام و همپیمانانش در همان ابتدا متوجه شوند که راه پرخطر و اشتباهی را در پیش گرفتهاند. اتحاد ارتش و سپاه بعد از خلع ید از بنیصدر و انجام عملیات بزرگ برای تحقق راهبرد دوم جنگ تحت عنوان بیرون راندن متجاوز، منجر به خلق عملیات با ارزش ثامنالائمه، طریقالقدس، فتحالمبین و بیتالمقدس
شد.
فتح خرمشهر مهمترین رخداد تاریخ معاصر ایران است
در حالی که فتح خرمشهر در استان دیگری بود. توازن از دست رفته روحی در نتیجه جنگهای ایران و روس در فتح خرمشهر باز آمد. پیروزی در نظرگاه ایرانیان پیروزی بر کل جهان بود.
پس از فتح خرمشهر عکسی از یک افسر ارتش و یک رزمنده پاسدار انقلاب اسلامی در خبرگزاریها مخابره شد که دست در دست یکدیگر متحدانه ایستاده بودند و این نه صرفاً نمادی از اتحاد برادران ارتشی و سپاهی؛ بلکه رمز اتحاد ملی ایرانیان در کسب یک پیروزی غرورآفرین ملی بود. ارتش با توجه به مأموریت ذاتی خود در حفظ استقلال، تمامیت ارضی کشور و نظام جمهوری اسلامی به یک نقش آفرینی محوری در این مقطع حساس از تاریخ ملت ایران دست زد و نمادی دیگر از اتحاد ملی ایرانیان را به نمایش گذاشت.
از طرف دیگر افتخار آفرینیهای ارتش تأییدی بود بر حمایتهای امام بنیانگذار ج. ا. ا از این نیروی دفاعی کشور. زیرا در هنگام پیروزی انقلاب بسیاری از گروههای سیاسی وقت شعار، انحلال ارتش را سر میدادند و اگر نبود حمایتهای راهبردی حضرت امام از این نیروی دفاعی کشور، توفانهای بلا و تجاوز خارجی اساس استقلال کشور را تهدید به فنا میکرد.
منبع: ایران