جماران | آخرین اخبار ایران و جهان، سیاست، اقتصاد و اندیشه

فلسفه اسلامی و جایگاه امام در آن

امام خمینی، فلسفه اسلامی و نگرش عقلی

امام خمینی استاد برجسته حکمت متعالیه بودند و علاقه ویژه یی نیز به حکمت اشراق داشتند. ایشان همزمان با فراگیری فقه و اصول به فراگیری ریاضیات، هیات و فلسفه نزد مرحوم حاج سید ابوالحسن رفیعی قزوینی و ادامه این دروس علاوه بر علوم معنوی و عرفانی نزد مرحوم میرزا علی اکبر حکمی یزدی پرداختند. ایشان عروض، قوافی، فلسفه اسلامی و فلسفه غرب را نزد مرحوم آقا شیخ محمدرضا مسجد شاهی اصفهانی تلمذ کردند.

کد خبر: ۳۵۸۷۷
امام خمینی، فلسفه اسلامی و نگرش عقلی


فلسفه اسلامی در پی کشف حقیقت و درصدد توام ساختن معرفت ذهنی با کمال نفس آدمی و تهذیب آن است. فارابی معلم ثانی بنیانگذار فلسفه اسلامی است. فلسفه اسلامی به سه مدرسه مشاء، اشراق و حکمت متعالیه تقسیم می‌شود. بنا به مشهور فارابی و ابن سینا چهره‌های شاخص «فلسفه مشایی»، شیخ شهاب الدین سهروردی بنیانگذار «حکمت اشراق» و صدرالدین محمد بن ابراهیم شیرازی ملقب به ملاصدرا و صدرالمتالهین بنیانگذار «حکمت متعالیه» است. حکمت متعالیه که در دوره صفویه تاسیس شد تاکنون فلسفه اصلی محافل فلسفی حوزه‌های علمیه ایران و عراق بوده است. در نظام کامل مکتب ملاصدرا می توان همه بخش ها و فصل های مهم فلسفه را یافت، که مجموعا یک سیستم منسجم فلسفی را تشکیل می دهند. در این مکتب فلسفی وجودشناسی و مباحث ماوراءالطبیعه بیش از سایر موارد طرح شده و پس از آن به ترتیب مباحث الهیات، نفس شناسی، معادشناسی، شناخت شناسی، اخلاق، زیبایی شناسی و منطق غلبه و اکثریت دارند. این فصول اگرچه به هم آمیخته اند اما همان گونه که شرط یک نظام (سیستم) فلسفی کامل است، همه مباحث به شکل منطقی به هم پیوسته اند و به ترتیب از مباحث وجودشناسی به مثابه یک مبنا برای اثبات دیگر مطالب و موضوعات استفاده می شود. بر اساس نظریه ملاصدرا و عموم حکمای پس از او فلسفه اعلادرجه علم است که نهایتا دارای منشا الهی است و از «مقام و منزلت نبوت‌» نشات گرفته و «حکما» کامل‌ترین انسان هایی هستند که در جایگاه پس از پیامبران و امامان قرار دارند. در قرون میانه فلسفه ابن سینا و ابن رشد دارای بیشترین نفوذ در فلسفه اسکولاستیک غرب بوده است. پس از ملاصدرا شاگردان او در ترویج و تبیین بیشتر حکمت متعالیه فعالیت های علمی برجسته یی کردند. ملامحسن فیض کاشانی، حاج ملاهادی سبزواری، ملاعلی نوری، ملاعبدالله زنوزی، آقا سید رضی لاریجانی، آقا علی زنوزی معروف به آقا علی مدرس فرزند ملاعبدالله زنوزی، محمدرضا قمشه‌ای (صهبا) و علامه طباطبایی از چهره‌های برجسته حکمت متعالیه هستند. سنت فلسفه اسلامی تا روزگار ما استمرار یافته و در وجود شخصیت های برجسته فلسفه اسلامی عصر ما تجلی یافته است‌. اساتیدی از قبیل میرزا احمد آشتیانی، میرزا مهدی آشتیانی، سید کاظم عصار، سید عبدالحسین رفیعی قزوینی، علامه ابوالحسن شعرانی، الهی قمشه‌ای (مولف حکمت الهی خاص و عام )، علاّمه سیّد محمد حسین طباطبایی و امام خمینی در تعریف فلسفه و همچنین در حیات شخصی خود طریق سنت فلسفه اسلامی را پیموده اند. امام خمینی استاد برجسته حکمت متعالیه بودند و علاقه ویژه یی نیز به حکمت اشراق داشتند. ایشان همزمان با فراگیری فقه و اصول به فراگیری ریاضیات، هیات و فلسفه نزد مرحوم حاج سید ابوالحسن رفیعی قزوینی و ادامه این دروس علاوه بر علوم معنوی و عرفانی نزد مرحوم میرزا علی اکبر حکمی یزدی پرداختند. ایشان عروض، قوافی، فلسفه اسلامی و فلسفه غرب را نزد مرحوم آقا شیخ محمدرضا مسجد شاهی اصفهانی تلمذ کردند. امام قبل از تبعید شرح منظومه حاج ملاهادی سبزواری و اسفار ملاصدرا را در حوزه علمیه قم تدریس می کردند. تقریرات تدریس شرح منظومه امام توسط آیت الله سید عبدالغنی اردبیلی در دو جلد تنظیم و از سوی موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی انتشار یافته است. برخی از تلامیذ برجسته دروس فلسفه ایشان عبارتنداز: آیت الله منتظری، آیت الله مطهری، آیت‌الله بهشتی، آیت‌الله جوادی آملی، آیت‌الله امینی و آیت‌الله گرامی. امام نقش مهمی در احیای فلسفه اسلامی در حوزه های علمیه و جامعه ایران داشتند. به ویژه پس از پیروزی انقلاب اسلامی به سبب اعتقاد و حمایت ایشان از فلسفه این روش فکری از خمودی و فشار مخالفین نجات یافت.

میراث امام خمینی در دفاع عقلی از دین
نگاه امام خمینی به تبیین دین در دوره معاصر در دو ساحت عقلی و معنوی است. در حوزه فلسفه سیاسی نگاه عقلی ایشان به مرور بروز بیشتری یافت. ایشان در نظریه حکومت دینی ابتدا در نجف در درس خارج خود با تدریس «حکومت اسلامی» مفهوم حکومت اسلامی را براساس منابع حدیث شیعه و تایید عقل مطرح کردند. در دوره ورود به فرانسه «نظریه جمهوری اسلامی» را که ترکیب تجربه عقل جمعی بشری در دوره مدرن (جمهوریت و تفکیک قوا، منتسکیو) و تعالیم اسلامی بود طرح کردند که این نظریه در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران به تصویب رسید. ایشان در سال های پایانی عمر خویش نیز «نظریه ولایت مطلقه فقیه» را طرح کردند که ترکیبی است از فیلسوف حاکم افلاطون، فلسفه سیاسی فارابی، انسان کامل ابن عربی و جیلی و مفهوم ولایت در کلام و فقه شیعه. در دوران حکومت امام، عقل عملی مجال بروز بیشتری یافت بطوری که ایشان به خاطر عدم تطابق فتاوی خود با برخی از مقتضیات زمان، در برخی موارد قانونگذاری را به فتاوی اعلم پس از خود ارجاع دادند. برای مثال در مساله احتکار فتوای ایشان بر حصر احتکار در موارد 9گانه بود که بر این اساس در دوره جنگ محتکرین می توانستند نیازهای عمومی جامعه اعم از شیر خشک کودکان، دارو و امثال آن را احتکار کنند، اما ایشان با تکیه بر مبانی عقل عملی با ارجاع امر به فقیه دیگر (آیت الله منتظری) که قائل به منع احتکار در همه موارد مورد نیاز جامعه بودند این بن بست را شکستند. در ماجرای پذیرش قطعنامه 598 مربوط به آتش بس بین عراق و ایران نیز با وجودی که این تصمیم مخالف دیدگاه ایشان مبنی بر پیگیری جنگ تا سرنگونی صدام بود، اما براساس نظر کارشناسان عالیرتبه سیاسی - اقتصادی - نظامی کشور مبنی بر عدم تطابق توانایی های کشور با چنین هدف بزرگی و همچنین با درنظر گرفتن شکست دشمن و بیرون راندن نیروهای متخاصم از خاک ایران به مقتضای تعالیم عقل عملی قطعنامه آتش بس را پذیرفتند. یکی ازمهم ترین میراث های آرای علمی امام مطرح کردن نقش زمان و مکان در فهم دینی بود. این دیدگاه سبب تحول عظیمی در فهم دینی و فتاوی شد. این نظریه براساس داده‌‍‌های عقل ربانی قابل طرح بود که در مرتبه بالایی در وجود ایشان تجلی داشت. قانون اساسی جمهوری اسلامی مهم ترین میراث امام خمینی در دفاع عقلی از دین است. بسیاری از مواد قانون اساسی در مورد دفاع از حریم آزادی، حقوق زنان، تفکیک قوا، الزام حکومت به پاسخگویی به ملت، منع استبداد، اقتصاد تلفیقی (خصوصی، تعاونی، دولتی) و نهی از انحصار با حمایت ایشان و همت علمای مترقی و روشنفکران از سد ظاهرگرایان گذشت.

نگرش عقل گرایانه امام خمینی و مخالفان ایشان
امام قبل و پس از انقلاب در معرفی اسلام براساس مبانی عقلی همواره با مخالفت گروهی از علمای مخالف فلسفه مواجه بودند. این گروه که معروف ترین شان اهل مکتب تفکیک هستند با مدرسه های فلسفه اسلامی و عرفان اسلامی مخالفند. حوزه علمیه مشهد عموما بر این گرایشند. برخی از علمای قم نیز که از دیرباز مخالف فلسفه و عرفان بودند با نگرش ایشان مخالفت کردند. در ماجرای ارسال نامه ایشان به میخاییل گورباچف و دعوت وی به اسلام و خواندن کتب مربوط به اسلام نظیر آرای ابن عربی و صدرالمتالهین نیز برخی از علمای قم شدیدا از مواضع فلسفی - عرفانی ایشان انتقاد کردند. در ماجرای تدریس تفسیر سوره حمد نیز مخالفین با جوسازی علیه تعالیم عرفانی-فلسفی موجب توقف درس ایشان شدند و جامعه را از تعالیم عمیق ایشان محروم کردند. امام همچنین قائل به حرمت مطلق موسیقی نبودند و حرمت غنا را به تشخیص سامع وانهادند. شطرنج را نیز از آن جهت که تغییر کارکرد یافته و در زمان حاضر از آلت قمار به ورزش تبدیل شده رفع حرمت کردند. به هر حال ظاهرگرایان، اخباریون و شریعت مسلکان از مخالفین دیدگاه های ایشان در حوزه فقه اجتماعی-سیاسی، فلسفه و عرفان بوده و هستند. سکولارها نیز با اسلام عقل گرایانه اجتماعی امام مخالف بودند. به خصوص بحث سیاست خارجی از چالش های اصلی آنها با رویکرد عقلی امام در سیاست خارجی بود. برای مثال اصل «نه شرقی-نه غربی» از موارد مناقشه جدی بود. امام با رویکرد عقلی استقلال ملی را به عنوان یکی از شاخص های تفکر اسلامی می دانستند: «بنیاد دیگر اسلام، اصل استقلال ملی است. قوانین اسلام تصریح دارند که هیچ ملتی و هیچ شخصی حق مداخله در امور کشور ما را ندارد.»امام ارزش حیات اجتماعی را دو اصل آزادی و استقلال می دانستند و این دو اصل را حقوق اولیه بشر می خواندند. امام پس از مفروض دانستن آزادی و استقلال به عنوان حق مسلم اجتماعات بشری در فرم «کشور - ملت» اعلام کردند که سیاست دولت اسلامی حفظ استقلال، آزادی ملت، دولت، کشور و احترام متقابل است. امام تاکید داشتند: «اصل غیرقابل تغییر این است که سیاست خارجی ما باید بر مبنای حفظ آزادی و استقلال کشور و همچنین حفظ مصالح و منافع ملت ایران باشد.» اما غرب گرایان با نگرش ضد امپریالیستی ایشان مخالفت می کردند و خواهان کرنش در قبال امریکا بودند. شرق گرایان نیز خواهان مماشات با شوروی سوسیالیستی بودند.

منبع: اعتماد - مهوش السادات علوی

انتهای پیام

دیدگاه شما