انقلاب اسلامی ایران که بهمن ماه سال ۱۳۵۷ هجری خورشیدی با مشارکت طبقات مختلف مردم، بازاریان، احزاب سیاسی مخالف حکومت پهلوی، روشنفکران، دانشجویان و روحانیون شیعه در ایران به ثمر نشست، به اعتقاد بسیاری از جامعهشناسان سیاسی در سایه هماهنگی و ائتلاف گروههای مختلف سیاسی محقق شد. دلیل این ائتلاف چه بود؟ آیا شخصیت کاریزماتیک حضرت امام خمینی سبب این ائتلاف شد یا منافع مشترکی این گروهها را به سوی یکدیگر سوق میداد؟ دکتر «علی محمد حاضری» عضو هیأت علمی دانشگاه تربیت مدرس و استاد جامعه شناسی سیاسی پژوهشکده امام خمینی(س) معتقد است: «انسداد فضای سیاسی حمایت طبقه مدرن را ازشاه سلب کرد و گفتمان جدید و نو از اسلام، جریانهای دیگر فکری را به حاشیه برد.» بخشهایی از گفتوگو با دکتر حاضری را در ذیل میخوانید.
وخیم شدن اوضاع اقتصادی دردهه پنجاه، منافع اقتصادی طبقات گوناگون را به مخاطره انداخت. برخی بر این باورند که این موضوع برشیب انقلاب افزود و این گروهها را به هم پیوند داد. شما این تحلیل را تا چه اندازه قبول دارید؟
یکی از تحلیلهای مرسوم در ارتباط با انقلاب اسلامی تحلیلی است که میگوید، متضرر شدن مادی طبقات و گروههای مختلف اجتماعی زمینه ساز انقلاب شد. من بر این باورم که این تحلیل درست نیست. برای روشن شدن این موضوع به دلایل آن اشاره میکنم.نیمه دوم سلطنت محمدرضا با شکوفایی اقتصادی همراه بود حال آنکه در دورههای قبل اوضاع اقتصادی وخیم تری در پیش بود. بنابراین اگر قرار بود انقلاب براساس افت شاخصههای اقتصادی صورت بگیرد، این رویداد باید در سالهای قبل که فلاکت وفقر در جامعه بیشتر بود، رخ میداد. درواقع انقلاب اسلامی ایران نمونه نادری از انقلابهای جهان بود که طبقات گوناگون اجتماعی در آن به ائتلاف و اتحادی مشترک علیه رژیم رسیده بودند.
شاه چگونه و از چه زمانی حمایت حامیان را از دست داد؟ برخی انقلاب سفید را پایان روابط شاه با طبقات سنتی تثبیت شده میدانند، موافقید؟
رضاه شاه نخستین شاهی بود که از نظام ارباب رعیتی برنخاسته بود و این موضوع زمینه جدایی این طبقه را از سیستم سیاسی فراهم کرد. محمد رضا بعد از این که به سلطنت رسید، موجبات جدایی این طبقه و طبقات دیگر را از سیستم سیاسی فراهم کرد. اصول شش گانه انقلاب سفید اوج سیاستهای شاه بود. انقلاب سفید که به دستور کندی رئیس جمهوری امریکا انجام پذیرفت برای جلوگیری از انقلابهای دهقانی وکارگری در کشورهای تحت سلطه طراحی شده بود. شاه با ملی کردن جنگلها و مراتع ضربات آخر را به نظام ایلاتی وارد و آنان را منفعل کرده و از حکومت دور ساخت. اصلاحات ارضی نیز بدنه نظام ارباب رعیتی را از هم گسیخت و حمایت سران طبقه روستایی را از شاه گرفت. سیاستهای ضددینی شاه نیز مهر جدایی را به روابط شاه و روحانیون زد.
شاه در مقابل از دست دادن حمایت این طبقات باید منافع و حامیانی را کسب میکرد، به عنوان مثال حمایت طبقه متوسط اجتماعی مدرن را که خود شکل داده و از آنان در پستهای گوناگون استفاده میکرد. علت این ناموفق بودن جذب طبقات بخصوص در ارتباط با این طبقه نوظهور چه بود؟
اصلاحات ارضی تنها بخشی از اصلاحات شاه بود که تا حدودی با موفقیت انجام پذیرفت. با اینکه اصلاحات ارضی بهطور کامل اجرا نشد و بسیاری از این روستاییان بعدها به مهاجران شهری تبدیل شدند، ولی این مسأله خطر انقلاب دهقانی را کمرنگ کرد. این در حالی است که کانون اصلی انقلاب اسلامی شهر بود، جایی که مدرنیسم شاه طبقه متوسط شهری را درون آن جای داده بود. طبقهای که شامل تکنوکراتهای اداری، روشنفکران فرهنگی و بازرگانان عرصه اقتصادی بود. موقعیت افراد این طبقه بعد از بهرهمندی از سیاستهای اقتصادی و اجتماعی مدرنیسم، به اوج شکوفایی اقتصادی و سیاسی رسیده بود، بسط فضای سیاسی که حتی صورتبندیهای ظاهری سیاسی نیز درآن وجود نداشت، مداخله این طبقه نوپا را در سیاست محدود میکرد و جایگاه آنان را درزمره مخالفان تثبیت کرد. تجار نوپا که بخشی از این طبقه بودند، از این قاعده سرکوب بینصیب نماندند. انسداد سیاسی شاه در این بخش نیز نفوذ کرده و به اهرم فشاری علیه بخش مرفه طبقه متوسط مدرن تبدیل شد. این سیاست مستبدانه حس بازیچه شدن را به طبقات بالای اجتماعی بخصوص روشنفکران طبقه مدرن منتقل کرده و آنها را نیز در زمره مخالفان شاه قرار داد.
درواقع شاه احساس میکرد با انسداد سیاسی و نظام تک حزبی میتواند مدیریت یکپارچه و اقتداری نظاممند به وجود آورد و از دستاوردهای مدرنیسم خود محافظت کند، راهی که ارمغانی جز گسست طبقات اجتماعی با سیستم سیاسی نتیجهای در بر نداشت.
چرا تمامی گروههای مختلف اجتماعی که از آن نام بردیم در هنگام انقلاب اسلامی به طیف نیروهای مذهبی و در رأس آن روحانیت پیوستند،دلیل این انتخاب چه بود؟
بهطور کلی سه جریان منتقد رژیم پهلوی در سپهر سیاسی ایران وجود داشت. که کمونیستها عدالتخواهی، لیبرالها آزادیهای فردی و اجتماعی و نیروهای ناسیونالسیم جنبشهای رهاییبخشی را شعار خود معرفی میکردند. این سه جریان هر کدام در بطن خود با مشکلاتی مواجه بودند، سوسیالیسم در ایران بعد از کودتای 28 مرداد با سرکوب مواجه شد اما این تنها دلیل شکست این جریان نبود. استالینیسم شوروی که با تصویر تصفیههای خونین و اردوگاههای کار اجباری همراه بود،ذهنیت منفی وخشنی را از کمونیسم در ذهن مردم حک کرده بود. این موضوع سبب شد که به رغم ادعای عدالتخواهی، کمونیستها نتوانند به عنوان یک عنصر رهایی بخش جامعه خود را معرفی کنند. عملکرد نامناسب متفکران لیبرال و همراهی بخشی از آنان با استبداد در دوره رضا شاه نیز سبب شده که این طیف نیز نتواند بخشهای جامعه را با خود همراه سازد بویژه که نظام غرب که بر پایه اندیشههای لیبرالی بنا شده بود به حمایت رژیم سلطنتی سرکوبگر میپرداخت و این حمایت نیز از اعتبار این جریان کم میکرد. سرمایهداری که در آن زمان با چهره نظامی گری خود را با جنگ ویتنام و سرکوب آلنده در شیلی نشان داده بود.برای مردم
ایران نوید روزهای خوب را به ارمغان نمیآورد. جریان ناسیونالیسم که بر پایه ارزشهای ملی گرایانه بنا شده بود نیز در این میان توفیق چندانی کسب نمیکرد زیرا این جریان معمولاً در مرحله رهایی بخش مفید واقع میشد اما در زمان عمل برنامه مدونی برای اداره جامعه نداشت و به بلوک شرق و غرب متصل میشد. در میان این جریانات که هر کدام با مشکلاتی همراه بودند، گفتمان مذهبی در جامعه به وجود آمد که اتهام واپسگرایی دینی را از خود دور میکرد. اگر گفتمان اسلامی به رهبری امام خمینی، گفتمان سنتی بود که به پیشرفت سیاسی و اجتماعی توجهی نمیکرد، هیچ گاه به پیروزی نمیرسید. گفتمانی که امام از اسلام ارائه کرد، ارزش های سه ایدئولوژی رقیب را درون خود جای میداد. شعارهای آزادی و احترام به علم که شعار اصلی لیبرالها بود،از سوی امام نفی نمیشد بلکه امام به صورت شجاعانهتر عملاً آنها را به کارگرفته و با نهاد سلطنت مقابله میکرد. در گفتمان امام(س) علم و آزادیخواهی به رسمیت شناخته میشد. از همین روست جامعه دانشگاهی به شکل جدی از امام حمایت کردند. مذهبی که امام در قالب نظام سیاسی آن را معرفی میکرد مذهب واپسگرای متحجر نبود گفتمانی بود که به
ارزشهای جمهوریت پایبند بود و عدل علوی آن، عدالت استالینی را به سخره میگرفت. گفتمان حکومتی که هم شعار عدالتخواهی و هم آزادیخواهی و استقلال را باور داشت، قطعاً مورد توجه و استقبال مردم قرار میگرفت.
برخی معتقدند علاوه بر این عواملی که شما برشمردید شخصیت کاریزماتیک امام خمینی(س) در تمکین گروههای اجتماعی بیتأثیر نبود، نیروهای سیاسی بسیاری حتی در ایدئولوژی مخالف به شکل ضمنی به نظر امام باور داشتند. موضوعی که گاه برای ناظران بینالمللی قابل درک نبود وگاه با اقتدارگرایی اشتباه گرفته میشد، در این مورد تحلیل شما چیست؟
کاریزمای ایشان تجمیع ارزشهای مطلوب جامعه بود. کاریزمای امام به دلیل شجاعت ایشان در مبارزه با رژیم سلطنت بود. مردم در امام اقتدارگرایی ضد آزادی نمیدیدند بلکه در ایشان وعده تحقق آزادی میدیدند. روشنفکران به این دلیل به امام پیوستند زیرا در اسلامی که ایشان مطرح میکردند، سلب آزادی وجود نداشت. درگفتمان حضرت امام اسلام خواهی مغایرتی با آزادیخواهی، عدالتخواهی و حق حاکمیت مردم بر سرنوشت خویش نداشت. این جلوه کاریزمای امام خمینی بود که سبب پیوستگی نیروهای مختلف اجتماعی میشد. در واقع کاریزمای امام نماد مطلوبیتهای اجتماعی بود و از آن جا که مطالبات گروههای مختلف اجتماعی را پاسخ میداد، زمینه ائتلاف گسترده نیروهای اجتماعی را در جریان پیروزی انقلاب میسر کرد.
منبع: ایران