دکتر سیدضیاء هاشمی، پژوهشگر، جامعه شناس و استاد دانشگاه تهران است که اخیرا به عنوان معاون فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری منصوب شده است. او در آستانه سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی ایران از دفتر شفقنا بازدید کرد و به پرسشهای خبرنگار درباره فرآیند اجتماعی تبدیل اعتراض به انقلاب و فاکتورهای موثر در تسریع این فرآیند و چگونگی وقوع این پروسه در انقلاب اسلامی ایران پاسخ داد.
گفتوگوی شفقنا با دکتر سیدضاء هاشمی در پی میآید:
انقلاب اسلامی ایران نتیجه سال ها اعتراض مردم به اقدامات فراقانونی حکومت بود اما در جهان همیشه این طور نیست که اعتراض منجر به انقلاب و تحول ساختاری قدرت شود و گاهی در حد یک خیزش یا تغییر بالاترین مسوول باقی می ماند همانند آنچه در کشورهای عربی مشاهده شد. چه فاکتورهایی در تبدیل یک اعتراض به یک انقلاب وجود دارد و اعتراض چه فرآیندی را طی می کند تا به انقلاب منجر شود؟
در تحلیل انقلابها بیشتر عوامل اقتصادی و سیاسی مطرح میشود اما یکی از ویژگیهای بارز انقلاب اسلامی ایران فرهنگی بودن این انقلاب است؛ در واقع اتفاقی که در سال 1357 رخ داد، پیروزی یک حرکتی بود که دغدغه فرهنگی داشت. در طول دهههای قبل از پیروزی انقلاب اسلامی ایران جامعه ما دچار چالش فرهنگی بود که عدهای منشا این چالش را سنت و مدرنیته میدانستند؛ اما این تعبیر دقیق نیست و بیشترین چالش در بخش فرهنگ، مربوط به حوزه دین گرایی و غرب گرایی است.
اینگونه نیست که جامعه ایران قبل از انقلاب، جامعه دینی نبود اما تحولات فرهنگی وقت، سبب شد جامعه از نظر تعلقات و صبغه دینی کم رنگ شود و به نوعی نه مدرنیته بلکه مدرنیزاسیون یعنی ترویج مظاهر مدرنیته به شکل ناقص و سطحی به وجود آید. در چنین حالتی جامعه دچار یک تعارض درونی شده و از نظر فرهنگی عناصری در این حوزه وارد می شود که در فرهنگ میزبان، قابل پذیرش نیست. از آنجایی که سیاست و قدرت رسمی پیشگام این تغییرات فرهنگی بود، جامعه در مقابل قدرت سیاسی موجود، مقاومت داشت و مقابله کرد که تعارضات و تضادهای طبقاتی و اقتصادی نیز به آن دامن زدند. به عبارت دیگر تحولاتی که به ویژه در دهه 40 و 50 در جامعه ایران رخ داد، باعث شد روابط اقتصادی دگرگون شود و تعاملات سیاسی به سمتی رود که از توده مردم به ویژه بخش دینی جامعه فاصله بگیرد و نهایتا این نگرانی های فرهنگی در جامعه دامن زده شود.
وقتی میگوییم یک انقلاب، فرهنگی است، بدین معنی نیست که عناصر سیاسی و اقتصادی در آن دخیل نیستند؛ به هر حال انقلاب یک اعتراض علیه نظام حاکم سیاسی و تغییر بنیادین قدرت سیاسی است اما در هر حرکت انقلابی انگیزهها و علتهایی دخیل هستند و این حرکت را هدایت میکنند، قطعا در انقلاب اسلامی ایران این انگیزهها، هیجانات و اعتراضات فرهنگی با محور تعلقات دینی، بیش و پیش از دغدغههای سیاسی و اقتصادی اثر داشت.
پیش از سال 1320 که رضاخان حاکم ایران بود، اعتراضات سیاسی وجود داشت و این اعتراضات پس از آن نیز ادامه داشت. در اوایل دهه 30 بحث ملی شدن صنعت نفت با یک اعتراض سیاسی گستردهای همراه بود که منجر به ماجرای 28 مرداد شد؛ اتفاقی که آنجا افتاد بیشتر دارای جنبه سیاسی بود اگرچه بعد فرهنگی هم داشت اما انقلاب اسلامی ایران در 1357 از سال 1342 به رهبری امام خمینی(س) موج گرفت و آغاز شد که بیشتر جنبه فرهنگی با تاکیدات دینی داشت.
در فرهنگ دینی مقابله با ظلم یک ضرورت بود و متناسب با آن در فرهنگ جامعه دینی ایران، بی عدالتی قابل تحمل نبود؛ البته وقتی راجع به بی عدالتی بحث میکنیم جنبه اقتصادی موضوع را نیز در نظر میگیریم. زمانی که عدهای از مزایای اقتصادی گستردهای برخوردار میشوند و عدهای دیگر احساس میکنند که حقوق اقتصادی شان تامین نمیشود، این احساس و واقعیت ظلم جریان پیدا میکند. در چنین شرایطی افراد با انگیزه اقتصادی میتوانند معترض باشند، اما در انقلاب ایران این اعتراض همراه با انگیزه دینی شکل گرفت و نه فقط اعتراض به تبعیض بلکه اعتراض به بی عدالتی بود چرا که این جامعه به عنوان یک جامعه دینی خواهان عدالت و اعطای حقوق افراد به شایستگان این حقوق بود و احساس میشد که جامعه از عدالت اجتماعی خارج شده است. از سوی دیگر جامعه ایران مبارزه با ظلم و مقابله با بی عدالتی را یک واجب دینی و اخلاقی تلقی میکند بنابراین مجموعه این عوامل سبب شد، یک حرکت دینی شکل بگیرد.
آیا همه انقلابها یک پروسه مشترک را طی میکنند یا اولویتبندی مسایل متناسب با زمان، مکان، نسل ها و فرهنگ متفاوت هستند؟
معمولا در تبیین انقلاب ها سه بعد فرهنگی، اقتصادی و سیاسی مطرح میشود. غالبا بر بعد اقتصادی تاکید دارد یعنی ریشه و منشا پیدایش انقلاب ها اعتراضات اقتصادی است که بعد تبدیل به یک حرکت سیاسی میشود و قهرا ابعاد فرهنگی هم دارد. در واقع عدم مشروعیت و پذیرش سیستم قدرت حاکم توسط مردم و جامعه باعث میشود این اعتراضات تبدیل به یک انقلاب و تحول اساسی شود، اما ویژگی انقلاب اسلامی ایران این بود که این اعتراضات اقتصادی و سیاسی تحت الشعاع اعتراضات فرهنگی قرار داشت در حالی که در جوامع دیگر یا حداقل انقلاب هایی که در جوامع شرقی رخ داده، حوزه فرهنگ را تحت الشعاع و تابع حوزه اقتصادی میدانند؛ بنابراین اگرچه همه انقلابها جنبه فرهنگی و اقتصادی دارند، اما اینکه کدامیک محور و انگیزه اصلی حرکت انقلابی باشند، منشا تمایز بین انقلاب اسلامی ایران و بسیاری از انقلابهای دیگر قرن بیستم است.
بسیاری یکی از محورهای اصلی پیشروی در روند اعتراض و به نتیجه مطلوب رسیدن آن را وجود رهبری با قابلیتهای ویژه میدانند. در انقلاب اسلامی ایران نقش رهبری امام خمینی به چه شکلی بود؟ ایشان به عنوان رهبر یک انقلاب چه ویژگیهایی داشتند؟
اعتراضات موجود در جامعه میتواند تبدیل به یک انقلاب شده یا متوقف شود و به ثمر ننشیند. همانطور که اشاره شد یکی از عناصر اصلی تعیین کننده در پیروزی یک انقلاب، نقش رهبری است. در مورد انقلاب اسلامی ایران این نقش بسیار پر رنگ بود. در حقیقت نه تنها در یک تحلیل اعتقادی بلکه در یک تحلیل اجتماعی و علمی، میبینیم که جایگاه حضرت امام(ره) در انقلاب، جایگاهی بسیار تعیین کننده است. اعتراضاتی که در طول دهههای مختلف 20، 30، 40 و قبل از آن در ایران اتفاق افتاد، حرکتهایی بود که به جایی نرسید، اگر تحولات اوایل دهه 30 و نهضت ملی شدن نفت را به خاطر بیاوریم کاملا مشهود است که اتفاقات آن زمان متوقف شد یا در دهه 40 باز اعتراضاتی از قم شروع شد و در تهران، ورامین و بعضی از شهرهای دیگر توسعه پیدا کرد، اما این اعتراضات نیز در همین مرحله متوقف شد. آنچه موجب شد این حرکت به شکل زیرزمینی و مخفی یا حتی به شکل آشکار، بیش از دهه های قبل به ثمر بنشیند، وجود رهبری امام (ره) به عنوان یک عنصر اصلی تعیین کننده بود. اولین ویژگی امام خمینی(س) متکی بودن به یک رویکرد دینی - اعتقادی بود و در این نوع نگاه شکست جایی نداشت. در نگاه دینی امام (ره) دشواری و پر هزینه بودن حرکت انقلابی، مانع تداوم آن نبود بنابراین توقف یک حرکت به شکل ظاهری به معنای شکست آن حرکت نیست بلکه شاید این توقف انگیزههای درونی را تقویت کند چرا که در نگاه دینی حرکتهای پر هزینه تر و دشوارتر مورد اجر و ثواب بیشتری هستند.
دومین ویژگی شخصیتی امام شجاعت و شهامت مبتنی بر همان نگاه دینی بود. امام یک نگاه دینی به حرکت سیاسی خود داشت به همین دلیل در مقابل دشواریها و فشارهای بیرونی جایی برای ترس، هراس و محافظه کاری وجود نداشت. امام به عنوان شخصیتی معروف است که از هیچ چیز نترسید. ایشان در جملهای قسم جلاله یاد میکنند و میگویند به خدا قسم در عمرم هیچگاه نترسیدم.
دارا بودن شاخص شجاعت و شهامت برای یک رهبر به ویژه رهبر انقلابی از اهمیت بسیاری برخوردار است. رهبری با چنین ویژگیهایی حرکت خود را تداوم میبخشد و جامعه، پیروان و همراهان نیز با اعتماد نسبت به او حرکت میکنند و مطمئن هستند که این حرکت تداوم پیدا میکند و به آینده امیدوار میشوند.
امام خمینی ایدئولوژی و نگرش خاصی برای خود داشت که این نگرش مبتنی بر یک تحلیل دقیق هوشمندانه نسبت به فضای جامعه بود. حوادث مختلف کاملا به ما نشان داده که امام(ره) جامعه ایران و شرایط جهانی را بسیار دقیق و درست میشناخت بنابراین هم به تحولات جهانی آگاه بود و هم نسبت به قابلیتها و پتانسیلهای موجود در کشور به ویژه نسبت به قابلیتهای نسل جوان کاملا آگاهی داشت.
امام خمینی بخش زیادی از مخاطبان خود را در بین جوانان، دانشجویان و طلاب جوان پیدا کرد؛ این بدین معنی است که امام توانست با نسل جوان آن زمان ارتباط عمیقی برقرار کند حتی بعد از پیروزی انقلاب با اینکه امام خمینی به یک حاکم انقلابی و فردی که در راس قدرت قرار دارد، تبدیل شد اما اتفاقات دوران دفاع مقدس نشان داد که پیوند امام با جوانان و نسل جوان گسسته نشده و همچنان ایمان و اعتقاد به امام پا برجاست. یکی از دلایل این پیوند و اعتماد راسخ در طول بیش از سه دهه، صداقت و عدالت طلبی امام بود. ایشان هیچ جا نسبت به ظلم ساکت نبود، حتی بعد از پیروزی انقلاب که به عنوان نفر اول کشور قدرت را در اختیار داشت، در درون قدرت و نظامی که خود رهبر آن بود، تحمل بی عدالتی را نداشت و اگر به این نتیجه میرسید که ظلم و تبعیض در جایی در حال رواج است در مقابل آن موضع میگرفت و تذکر میداد. همین مساله باعث شد که جامعه، مردم و به ویژه نسل جوان با امام همدلی کنند و به ایشان اعتماد راسخ و عمیقی داشته باشند.
بنابراین میتوان نسلها را نیز از فاکتورهای موفقیت انقلابها دانست چرا که نسل جوان زمان انقلاب اسلامی ایران در به پیروزی رسیدن آن نقش به سزایی داشتند. نسل های انقلابی چه ویژگی های متفاوتی با نسل های قبل و بعد از خود دارند؟
نسل انقلاب نسبت به وضعیت جامعه خود آگاهی و اطلاعات کافی و جسارت اقدام دارد، اقدامی که منجر به ایجاد تغییر در جامعه شود، این ویژگی ضرورت یک حرکت انقلابی است. این نسل باید هدفدار باشند و افقی را برای خودشان ترسیم کنند، افقی که قابلیت هزینه پرداختن، خون دادن و ارزش فداکاری داشته باشد بنابراین این نسل حول یک هدف مشخص و در تعارض با مخالفان این هدف با قدرت و آگاهی یک حرکت توفنده را شروع میکند که در این بین نقش رهبری نیز بسیار حائز اهمیت است و میتواند محور این هدف باشد. شاید چنین زمینههایی در بسیاری از کشورها فراهم باشد اما فقدان رهبری باعث میشود که انسجام واقعی شکل نگیرد.
حرکت انقلاب بسیار پر شور است و هیجانات را ایجاد و جمع میکند، اما وقتی انقلاب پیروز میشود، به دو جهت توقعاتی ایجاد میشود. یکی اینکه خود کسانی که در انقلاب نقش داشتند، به ویژه کسانی که نقش کمتری داشتند، توقع دارند از این حرکت بهره بگیرند، حال این بهره میتواند سیاسی، فرهنگی یا حتی اقتصادی باشد. از سوی دیگر مخاطبان یعنی توده مردم و افکار عمومی توقع دارند که شعارهایی که داده شده و اهدافی که ترسیم شده، تحقق پیدا کند به عنوان مثال وقتی یکی از اهداف انقلاب اسلامی ایران عدالت طلبی است، مردم پس از انقلاب توقع دارند جامعه به سمت عدالت، استقلال و آزادی حرکت کند. اینجاست که مقداری کار دشوارتر میشود، درست است که جریان انقلاب یک جریان پر هزینه و مستلزم شجاعت و شهامت است، اما وظیفه نسل بعد از انقلاب مقداری سختتر است به جهت اینکه لازمه حفظ این انقلاب بهرهمندی از برنامههای کلانی است که بتواند جامعه را متحول کند و گروههای مختلف با ادعاهای مختلف را گرد یکدیگر جمع نماید به همین دلیل نسل قبل از انقلاب یک هدف مشترک واحد دارند و آن تغییر وضع موجود است اما بعد از اینکه وضع تغییر کرد، یک خلأیی ایجاد میشود که آن خلأ نظام جدید است. طراحی نظام جدید منشا اختلاف میشود در این هنگام نیز دوباره نقش رهبری بسیار مهم است. او باید بتواند این توقعات، دیدگاهها و الگوهای مختلف را حول یک محور جمع کند بنابراین نسل بعد از انقلاب، نسل متکثری میشود و وحدت قبل از انقلاب لزوما بعد از انقلاب نمیماند مگر با برجستگی رهبر انقلاب.
نسل بعد از انقلاب قدری متحیر میشود به خاطر اینکه قبل از پیروزی انقلاب تمام توان خود را برای تغییر وضع موجود متمرکز کرده و نمیداند بعد از انقلاب باید چه کند. آنچه که میداند، تثبیت وضعیت جدید است اما چگونگی آن را لزوما نمیداند چرا که گروههای مختلف با برنامه و طرح اولیه انقلاب نکردند و هدف و طرح آنان بیشتر تغییر وضعیت موجود و سرنگونی رژیم حاکم بوده است بنابراین جریانهای انقلابی، جریانهای سازمان یافتهای نیستند و تنها رهبری انقلاب کانون انسجام و تمرکز است.
حتی در انقلاب یا حرکت مردمی و جنبشی که در مصر صورت گرفت چنین وضعیتی بوده چرا که مردم تنها میدانستند جامعه از حاکمیت وابسته، فاسد و ظالم رنج میبرد و خواهان تغییر آن شدند، اما به این مساله توجه نکردند که چنین حاکمیتی حتی با وجود گروه سازمان یافته اخوان المسلمین سالهاست در این کشور تثبیت شده و الگوهای حکومتی خود را پیدا کرده است چرا که اخوان نماینده همه مردم مصر نیست بنابراین مردم تصمیم میگیرند الگوی جدیدی را در کشور وارد کنند اما از آنجایی که این انقلابها طرح مشخصی ندارد، بعد از انقلاب جامعه و انقلابیون دچار تحیر میشوند و جمع کردن این حرکت دشوار است که در این مرحله نیز رهبری اصلیترین نقش را ایفا میکند. اگر در مصر، رهبری مقتدر، متعهد و هوشمند مانند امام(ره) حضور داشت و میتوانست افق خود را به شکل آگاهانه و مبتنی بر یک فرهنگ اصیل دینی و ادبیات غنی فرهنگی معرفی کند، قطعا حرکت مردم مصر به وضعیت کنونی نمی افتاد. اگر یک جایگاه و عنصری مانند رهبری امام(ره) در انقلاب اسلامی ایران وجود نداشت، به شدت انقلاب مردمی ایران بعد از پیروزی در معرض تهدید و چالش قرار میگرفت و مشخص نبود چه سرنوشتی برای انقلاب مردمی ایران در سال 1357 اتفاق میافتاد.
در این میان نسلهایی هستند که متعلق به قبل و بعد از انقلاب نیستند و میتوان آنها را حافظ وضع موجود تلقی کرد؛ نسلی که نسبت به وضع موجود یا رضایت دارد یا امیدی به تحول ندارد. بنابراین به نوعی میتوان محافظه کاری، دفاع یا همراهی وضع موجود را از ویژگی نسلهای غیرانقلابی برشمرد.
برای وقوع یک انقلاب هم به حضور یک رهبری کاریزماتیک اشاره کردید که بتواند مردم را حول یک محور جمع کند و هم به وجود یک نسل آگاه و هوشمند؛ چه عاملی باعث میشود که در طول تاریخ همزمانی حضور این دو صورت بگیرد و انقلاب اتفاق بیفتد. آیا یک رهبری کاریزماتیک است که نسل آگاه و هوشمند را ایجاد میکند یا یک نسل آگاه است که پتانسیل رهبری را کشف میکند و به آن بها میدهد و نهایتا در یک دوره خاص زمانی انقلاب شکل میگیرد؟
در بسیاری از دورهها عناصر مختلف انقلاب وجود دارد که اعتراض هست، اما انقلاب نیست در واقع در هر انقلابی یک رهبری کاریزماتیک، انقلابی، هوشمند و هدفمند وجود دارد، اما انقلاب اتفاق نمیافتد چون جامعه ظرفیتش را ندارد. به عنوان مثال حضور امام علی(ع) در جامعه حجاز یا کوفه. امیرالمومنین عدالتطلبترین رهبر تاریخ است، اما جامعه به این بلوغ نرسیده بود که او را همراهی کند. جامعه آن زمان آگاهی، بصیرت، هوشمندی و بینش را نداشت که اگر رهبری را از دست بدهند با چه وضعیتی مواجه میشوند بنابراین یک فرصت تاریخی برای تحول مثبت جامعه از دست میرود.
عنصر دیگر ضعف سیستم موجود است؛ گاهی یک رهبری وجود دارد و مردم نیز تا حدی آگاهی لازم را دارند، اما سیستم موجود با قدرت مانع تحول میشود و در واقع به کارگیری زور و قدرت موقتا جلوی مساله را میگیرد. در سال 42 حاکمیت پهلوی با حمایت کشورهای خارجی قدرت نظامی را به کار گرفت تا جلوی حرکت انقلابی را بگیرد، رهبر انقلاب را تبعید و اعتراضات را به نوعی سرکوب کرد، اما در حقیقت حرکتی که می توانست منجر به یک انقلاب شود را از بین نبرد بلکه فرصتی به این حرکت داد تا بتواند خود را بازسازی کند، لذا این حرکت سرکوب شده به تدریج خود را بازیابی کرد و درست در زمانی که فساد در درون سیستم تشدید شده بود آن حرکت دوباره آغاز شد و به ثمر رسید بنابراین عناصر متعددی وجود دارند که باید در کنار هم جمع باشند تا یک اتفاق مهم مانند انقلاب رخ دهد، اگر برخی از این عناصر نباشد، شرایط لازم و کافی برای وقوع انقلاب مهیا نخواهد شد.
به غیر از وجود یک رهبری هوشمند و شجاع و نسل آگاه چه عوامل دیگری را میتوان در تسریع اعتراض به انقلاب موثر دانست؟
یکی از عناصری که به روند تبدیل اعتراض به انقلاب تسریع میبخشد، عدم انعطاف پذیری سیستم حاکم است. گاهی سیستم ضعفهایی دارد، اما از قابلیت رفع آن برخوردار است. امروز جوامع غربی و نظام سرمایهداری غرب ضعفهایی را دارند، اما برای اینکه بتوانند این ضعف ها را برطرف کنند مکانیسمهایی را تعریف کردهاند و مهمترین آنها دموکراسی است. زمانی که یک دولت در راس امور قرار میگیرد، سیاستها، شیوهها و الگوهای آن را اجرا میکند، اما به مردم فرصت می دهد تا قضاوت و ضعفها و نقدهای خود را بروز و مطرح کنند. در واقع شرایطی را فراهم میکنند که چنانچه مردم تشخیص دهند که مسیر پیش روی آنان مطلوب نیست، قدرت و حق این را داشته باشند که تغییر آرامی را ایجاد کنند در چنین شرایطی انقلاب اتفاق نمیافتد چون انقلاب، خواهان تغییر و اصلاح است و وقتی انقلاب به شکل کم هزینه انجام شود ضرورتی به حرکتهای براندازانه نیست در حالی که اگر سیستم انعطاف ناپذیر باشد آن زمان جامعه و مردم نه میتوانند وضعیت موجود را تحمل کنند و نه امکانی برای تغییر و اصلاح بدون هزینه دارند و طبیعتا جامعه به سمت انقلاب خواهد رفت بنابراین یکی از شرایط رخ دادن انقلاب عدم انعطاف پذیری سیستم و قدرت حاکم است. حال این انعطاف پذیری میتواند در قالب نهادهای نمایندگی مردم، دموکراسی یعنی انتخابات یا هوشمندی حاکمیت موجود وجود داشته باشد. حاکمیت باید نقد درونی داشته باشد و بتواند ضعفهای خود را پیدا کرده یا بازخوردهای این ضعفها را در میان مردم بگیرد و اصلاح کند در این صورت جامعه به سمت انقلاب و حرکتهای براندازانه نمیرود.
فاکتور دیگر نقدهای بنیادی است. اینکه اشکالاتی در جامعه و حاکمیت وجود داشته باشد مسالهای طبیعی است و میتواند مطرح و اصلاح شود؛ حتی اگر ضعفهای کوچک هم اصلاح نشود، جامعه لزوما به سمت انقلاب یا دگرگونی انقلابی نمیرود، اما اگر ضعفهای بنیادی وجود داشته باشد و موجب طرح نقدهای بنیادی و اساسی شود به طوری که بنیادهای سیستم را تهدید کند آن زمان جامعه برای یک حرکت اساسی و بنیادی آماده میشود.
حضرت علی(ع) میفرمایند: «الملک یبقا مع الکفر و لا یبقا مع الظلم؛ حکومت به کفر پایدار می ماند اما به ظلم نه» حاکمیت ممکن است از نظر فرهنگی و ارزشهایی که دارد، ترویج پیدا کند، اما اگر ضعفهایی داشته باشد که با آرمانهای فطری و انسانی جامعه سازگار نباشند، این خود یک ضعف است و تشدید آن میتواند مشکلات بسیاری ایجاد کند. ممکن است جامعه این ضعف را در کوتاه مدت تحمل کند، اما اگر نظام حاکم گرفتار ظلم، فساد، تبعیض مستمر و سازمان یافته شد و اشکالاتی از این قبیل در الگوی حکومتی و پیاده سازی و به کارگیری قدرت پیدا کرد، آن زمان یک نقد و ضعف بنیادی به وجود آمده که ستونهای قدرت و حاکمیت را متزلزل می کند، در این هنگام به جد این خطر وجود دارد که جامعه به سمت یک تحول بنیادی در قالب مردمیتر آن یعنی انقلاب و به اشکال دیگر مثل کودتا، هرج و مرج و غیره سوق و بروز پیدا کند.