ناصر نوبری سفیر وقت جمهوری اسلامی ایران در اتحاد جماهیر شوروی به مناسبت سالروز پیام تاریخی حضرت امام خمینی(س) به بیان خاطرات و تحلیل خود از نگارش این نامه پرداخته است. به گزارش پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران ناصر نوبری در این گفتگو ضمن تحلیل شرایط داخلی شوروی اثرات و بازتاب های نامه حضرت امام را بیان کرده است:
به عنوان اولین سوال چه دلایلی را برای ارسال این نامه توسط حضرت امام میتوان برشمرد و این نامه در چه شرایطی نگارش شد؟
دلیل اصلی این بوده است که احتمالاً حضرت امام(س) وقوف و شهودی برآینده شوروی و آنچه که در آنجا به وقوع خواهد پیوست مییابند و قاعدتاً احساس تکلیف میکنند که روسها که همسایه ما نیز هستند را از آینده شان با خبر و آنها را راهنمایی کنند که به خطا نروند. در آن زمان در شوروی اصلاحات برای ایجاد تحول در نظام کمونیستی آغاز شده بود.
اوضاع و احوال شوروی در آن زمان چگونه بود و سران این کشور وضعیت خود را چگونه ارزیابی می کردند؟
در اثر مرگ و میر پیرمردان در حاکمیت شوروی عملاً حکومت مجبور به انتقال سریع و غیرمترقبه قدرت از کمونیستهای پیرو متعصب 80 ساله قدیمی به جوانترهای 50 ساله گردید و از طرف دیگر در جامعه شوروی نیز سیاستهای سانترالیسم اقتصادی و اجتماعی به بن بست رسیده بود. مردم شوروی در حالی که خود را در صحنه جهانی به عنوان یکی از دو ابرقدرت جهانی میدیدند اما در زندگی اجتماعی و معیشت روزمره، خود را هم ردیف کشورهای فقیر یافته بودند. مردم از این تناقض اساسی در حالی رنج میبردند که به دلیل خود کامگی و خود محوری حزب کمونیست نقشی در حاکمیت و سرنوشت برای خود نمیدیدند و مجموعه این شرایط موجب بروز بحران هویت عمیق در جامعه شوروی گردیده بود.
این نامه چه پیامدها را در بر داشت و نتایج ارسال آن در ایران و شوروی و بر سایر کشورها چه بود؟
حاکمان شوروی این نامه را سانسور کردند و اجازه انتشار آن را ندادند البته ما جسته و گریخته آن را به دست مردم و به ویژه مسلمانان شوروی رساندیم. این نامه در ایران و جهان به طور گسترده پخش شد و برای مردم ایران به ویژه بعد از پذیرش آتش بس، روحیه بخش و نوعی تجدید حیات انقلابی و اعتماد به نفس مجدد بود. همین اثر را در جهان اسلام نیز داشت، جهان غرب بیشتر توجه سیاسی به آن داشت و قبل از افشای مفاد پیام نگران ابعاد سیاسی آن بود اما بعد از افشای پیام وقتی متوجه ابعاد ایدئولوژیک پیام گردید از نظر سیاسی آسوده شد و البته نسبت به پیش بینی به عمل آمده در آن با شگفتی برخورد کرد.
همانگونه که میدانیم این نامه توسط آیتالله عبدالله جوادی آملی به گورباچف داده شد. در جلسه تسلیم نامه به گورباچف چه گذشت و واکنش او نسبت به این نامه چه بود؟
علیرغم تصوری که اعضای هیئت داشتند، برخورد گورباچف محترمانه و مؤدبانه و سازنده بود. او تصریح کرد مفاد این پیام بسیار عمیق و غنی است و نمی تواند در این ملاقات پاسخ آن را بدهد و آن را مطالعه خواهد کرد و متعاقباً برای پاسخ، نماینده خود را خدمت امام خواهد فرستاد. در عین حال وی از ابراز علاقه امام(س) برای روابط حسن همجواری بین دو کشور همسایه که در آخر پیام بر آن تصریح شده بود، استقبال کرد.
پیشبینی امام از شرایط رو به افول شوروی از چه امکانها و زمینههایی بر میخواست و این نوع نگاه از چه مناسبتهایی در عرصه اندیشه و نظر منشا میگرفت؟
اخبار مربوط به تحولات شوروی در آن دوره از طریق گوناگون به دست امام میرسید؛ گرچه در این میان سفارت جمهوری اسلامی ایران در مسکو منبع اصلی اخذ اطلاعات از شرایط آن زمان شوروی بود. در آن دوران سفارت جمهوری اسلامی ایران در مسکو بین تمام سفارتخانههای ایران در جهان در اطلاعرسانی مقام اول را کسب کرده بود. ما اهتمام جدی بر رصد کردن اوضاع و گزارش آنها به کشور از طرق گوناگون به عمل میآوردیم. البته هیچ کدام از ما چه در سفارت و چه در تهران و هیچکس در دنیا تا آن زمان چنین پیش بینی و پیشگویی نداشت و این صرفاً متعلق به شخص امام بود. نگاه غالب در آن زمان در ایران و جهان این بود که گورباچف یک کمونیست معتقد است و برای نجات کمونیسم دست به اصلاحات زده است. اما ارزیابی ما از گورباچف و رهبران پرسترویکا (اصلاحات) در آن دوره این بود که آنها به این نتیجه رسیدهاند که چارچوبهای کلاسیک کمونیسم در دنیای مدرن و جدید دیگر پاسخگو نیست و لذا به دنبال تحول و مدرنیزاسیون در آن هستند، همان اصلاحات و تحولاتی که حزب کمونیست چین تا به امروز در حال اجرای آن است. گورباچف مرتب تأکید میکرد که قالبها و چارچوبهای کمونیسم باید با حفظ روح لنینیسم مارکسیسم شکسته و بر اساس شرایط روز تغییر کند و ما وجود این تحول فکری از سوی گورباچف و همفکرانش را به تهران گزارش کرده بودیم.
تاثیر شخصی نامه بر گورباچف چه بود و پاسخ او به امام چه دیدگاهی را مطرح مینمود؟
وقتی پیام خوانده میشد من با دقت چهره گورباچف را زیر نظر داشتم که نشان از چهره فردی بود که گویی حقایق دل او برملاء میشود اما همچنان او باید ظاهر را حفظ کند. پاسخ گورباچف عمدتاً معطوف بر این بود که عقاید ملتها محترم است و ما میتوانیم با حفظ عقاید گوناگون همزیستی مسالمتآمیز داشته باشیم. در عین حال وی به دعوت بحثهای ایدئولوژیک بین اسلام و کمونیسم لبیک گفت و تصریح کرد که کمیتهای از صاحبنظران دو کشور جهت بحث در زمینه مسائل ایدئولوژیک تشکیل شود، البته عمر حضرت امام(س) و عمر سیاسی گورباچف امکان برگزاری آن را حاصل نکرد. اصل پیام امام این بود که بحران کنونی جهان و شوروی دوری از معنویت و مبانی الهی اخلاقی است و نمیتوان بحران دوری از معنویت را با روشهای مادی حل کرد، بر این اساس امام وی را به بازگشت به معنویت و خداشناسی دعوت نمود. گورباچف در آن زمان این مضمون اصلی پیام امام را مسکوت گذاشت و به همین دلیل حضرت امام در تهران به شواردنادزه گفت آقای گورباچف به مفهوم اصلی پیام من و دعوتم توجه ننموده است. البته گورباچف سال گذشته در یک سخنرانی گفت که بحران کنونی جهان دوری از اخلاق و معنویت است و به زودی آمریکا و غرب دچار بحرانی مشابه شوروی سابق خواهد شد.
آیا خود شما هم در آن جلسه حضور داشتید؟ و اگر اینگونه است چه خاطرهای از جلسه تسلیم نامه دارید.
من در آن جلسه حضور داشتم و برخورد بسیار مؤدبانه و محترمانه رهبری شوروی با پیام حضرت امام بسیار چشمگیر بود و نکته جالب دیگر این بود که متنی را که به طور معمول از سوی دستگاههای سیاسی و اطلاعاتی جهت اینگونه دیدارها آماده میشود تا رئیس و رهبر از آن در پاسخ به طرف مقابل استفاده کند در این ملاقات بلا استفاده شد، چون هیچ یک از ارگانهای شوروی پیش بینی چنین مفادی را از پیام حضرت امام(س) نداشتند و به همین دلیل گورباچف با یک نگاهی به چپ و راست خود (وزیر خارجه و رئیس کمیته روابط خارجی حزب) متن آنها را کنار گذاشت و آن پاسخها را فی البداهه گفت.
منبع: فرهیختگان