اصولاً این تلقی وجود دارد که افراد عارفمسلک کمتر به برونگرایی اجتماعی متصف میشوند و غالباً منزوی بوده و در خلوتخانه خود مشغولند و از این جهت رجل سیاسی را چندان کاری با عرفان و معنویت نیست، اما امام(ره) این دو مسئله را در خود جمع کردهاند.
هادی وکیلی، عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی در هفتمین نشست از سلسلهنشستهای «سومین جشنواره ملی مطالعات قرآنی دانشجویان کشور» با عنوان «بررسی اندیشههای عرفانی امام خمینی(ره)» به بیان بسترهای تاریخی عرفان اسلامی، شخصیت عرفانی امام خمینی(ره)، معرفی آثار عرفانی و برخی ویژگیهای خاص عرفان ایشان و نیز تبیین برخی از نوآوریهای امام(ره) در مباحث عرفان نظری و عملی پرداخت.
عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی اظهار کرد: آثار عرفانی ـ اخلاقی امام خمینی(ره) آثار نفیسی هستند که یکی از نفیسترین آنها کتاب «مصباح الهدایة الی الخلافة و الولایة» است که در واقع شرح مقام انسان کامل است. در این کتاب از مقام خلافت و ولایت انسان کامل به زبان عرفانی بحث کرده و در جایجای آن به عبارات پیشینیان از جمله ابنعربی، عبدالزاق کاشانی، قاضی سعید قمی و آقا محمدرضا قمشهای استناد میکنند، ولی خود با تسلط کامل به پردازش مطالب عرفانی میپردازند.
وی تعلیقات نفیس بر شرح فصوص قیصری را از دیگر آثار عرفانی امام خمینی(ره) برشمرد و عنوان کرد: یکی از مهمترین و بزرگترین کتب عرفان اسلامی فصوصالحکم ابن عربی است که دارای 27 فص(فص به معنی نگین انگشتری است) است. هر فص این کتاب در واقع فصلی از این کتاب است و ابنعربی در این اثر، مقامات عرفانی انبیاء الهی را در 27 فص بیان کرده است.
وکیلی ادامه داد: جالب توجه این است که ابنعربی فصوصالحکم را همانگونه که خود در خطبه کتاب مینویسد، به صورت مکاشفه از پیامبر اسلام(ص) دریافت کرده است. او میگوید شبی در شهر دمشق، پیامبر(ص) را دیدم که کتابی در دست داشت و این کتاب را به سوی من دراز کرد و فرمود: «هذا فصوصالحکم، خذه واخرج به الی الناس ینتفعون به». او در آنجا اعلام میکند که من عبد پیامبرم و هرچه ایشان گفته میگویم و در این کتاب چیزی از جانب خود نیاوردهام.
دعای سحر از ادعیه بسیار مهم شیعی است که در سحرگاهان ماه مبارک رمضان قرائت میشود و به جهت اشتمال این دعا بر معارف عمیق معنوی و باطنی، امام(ره) اقدام به شرح معنوی و عرفانی این دعا کردهاند و شرح ایشان نیز از جمله منابع و مراجع عرفانی محسوب میشود
فصوصالحکم؛ 300 شرح و 300 جرح
این محقق و پژوهشگر تشریح کرد: این کتاب از فص آدمی تا فص خاتمی را شامل میشود و آخرین فص این کتاب به شرح مقام عرفانی حضرت رسول(ص) اختصاص یافته است. به هر صورت فصوص کتاب نفیس و دشواری است و شهید مطهری درباره آن گفته است که در طول هر یک قرن، یک تن پیدا میشودکه این کتاب را به طور کامل بخواند و بفهمد. این کتاب بنابر گزارش عثمان یحیی، بیش از 300 شرح و 300 جرح(ردّیه) دارد.
وی در معرفی قیصری و شرح او بر فصوص اظهار کرد: یکی از شروح فصوص شرح قیصری از عرفای برجسته ترکزبان عثمانی است که شرحی بسیار کلاسیک و درسی است. بسیاری از بزرگان معتقدند که اگر کسی مقدمه قیصری بر فصوصالحکم را بخواند و بفهمد، کل فصوص را فهمیده است. شرح قیصری از دیرباز تدریس میشده و حضرت امام(ره) نیز از آیتالله شاهآبادی همین شرح را به تدریس آموختهاند.
نویسنده «نقدهای امام خمینی(ره) بر متن و شارح فصوص» اظهار کرد: در همان دورهای که امام(ره) شرح فصوص قیصری را درس میگرفتند، تعلیقات خود را بر این کتاب نگاشتند و حتی در مواضعی ضمن نقل قول آیتالله شاهآبادی، دیدگاه ایشان را نقل کرده و بر ایشان ردیه میزنند. امام(ره) در دیدگاههای خود در تعلیقهها کاملاً مستقل عمل میکنند و در هرجا که لازم است از آیتالله شاهآبادی نقل کلام میکنند و هرجا که به اعتقادشان این کلمات صحیح به نظر نمیرسد و اشکالی بر آنها وارد است، ایراد میکنند و انتقادات خود را بر دیدگاه آیتالله شاهآبادی وارد میکنند.
این محقق و پژوهشگر با اشاره به اینکه تعلیقات امام(ره) علاوه بر شرح فصوص قیصری، شامل کتاب «مصباح الانس» که شرح کتاب «مفتاح الغیب» قونوی است، نیز میشود، بیان کرد: قونوی از برجستگان عرفان اسلامی است و نسبتی با ابنعربی نیز دارد. قونوی بعد از ابنعربی یکی از بزرگترین عرفای اسلامی است و بر کتاب «مفتاح الغیب» او شرح معتبری با نام «مصباح الانس» نگاشته شده است.
تعلیقات امام(ره) بر فصوص؛ ایضاحی، اقتراحی و انتقادی
وی تعلیقات امام(ره) بر شرح فصوص الحکم را بسیار برجسته خواند و افزود: مجموعه این تعلیقات را میتوان به سه دسته طبقهبندی کرد: ایضاحی، اقتراحی و انتقادی. امام(ره) در تعلیقات ایضاحی نکات مغلق شرح فصوص قیصری را توضیح داده و ایضاح میکنند و عبارات را بسط و توسعه میدهند، اما نظر شخصی در آن مورد ابراز نمیکنند. تعلیقات اقتراحی به معنای پیشنهاد برداشت جدیدتر و نگاه از زاویه دیگر است و در واقع نظر خود را کنار انظار دیگر عرضه میکنند.
وکیلی درباره تعلیقات انتقادی امام(ره) بر شرح فصوص قیصری عنوان کرد: این تعلیقات در شرح فصوص قیصری در حدود 82 تعلیقه را شامل میشود. امام(ره) در این تعلیقهها بر آیتالله شاهآبادی، قیصری و در مواضعی حتی بر ابنعربی انتقاد وارد میکنند، اظهار نظر شخصی میکنند و مطالب گفته شده در شرح فصوص از جانب ابنعربی، قیصری یا آیتالله شاهآبادی را مورد نقد قرار میدهند. این انتقادها برجسته، نفیس و فوقالعاده دقیق بوده و فهم آنها نیز دشوار است.
«شرح دعای سحر»؛ وجه شیعی عرفان امام(ره)
وی «شرح دعای سحر» را از دیگر آثار عرفانی امام(ره) برشمرد و تصریح کرد: این اثر وجه شیعی عرفان ایشان را آشکار میکند. دعای سحر از ادعیه بسیار مهم شیعی است که در سحرگاهان ماه مبارک رمضان قرائت میشود و به جهت اشتمال این دعا بر معارف عمیق معنوی و باطنی، امام(ره) اقدام به شرح معنوی و عرفانی این دعا کردهاند و شرح ایشان نیز از جمله منابع و مراجع عرفانی محسوب میشود.
«اربعین حدیث»/شرح حدیث «جنود عقل و جهل»
عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی اظهار کرد: امام(ره) کتاب «اربعین حدیث» را نیز به سبک مرسوم علمای اسلام که چهل حدیث را گرد آورده و شرح میدادن، نوشته و البته این کتاب هم اخلاقی و هم عرفانی است و از این جهت، دیدگاه عرفانی امام(ره) در «اربعین حدیث» نیز قابل جستوجوست. همچنین کتاب شرح حدیث «جنود عقل و جهل» از دیگر آثار عرفانی امام(ره) است که البته این اثر نیز هم اخلاقی و هم عرفانی است.
جمع بین عرفان و سیاست در شخصیت امام خمینی(ره) لزوماً به این معنا نیست که ایشان هنگامی که به عنوان یک رجل سیاسی فعالیت میکنند، چه در مقام نظریه و مقام ذهن خود و چه در مقام فعل خود، تحت تأثیر عرفان خود و یا بالعکس، در آثار عرفانی خود، تحت تأثیر مواضع سیاسی خود باشند
«سرّالصلوة»؛ عرفان الاحکام
وی یکی از آثار عرفانی امام(ره) در زمینه عرفان عملی را کتاب «سرّالصلوة» ایشان دانست و خاطرنشان کرد: این اثر در واقع عرفان الاحکام است. از جمله کسانی که احکام شرعی یعنی کتاب طهارات تا دیات مجموعه آثار فقهی را با دیدگاه عرفانی مورد توجه قرار دادهاند، مرحوم ملاهادی سبزواری در کتاب «اسرارالحکم» است که در آن اسرار عرفانی و حکمی احکام شرعی را بیان کرده است.
نویسنده «گلچین عرفانی امام خمینی(ره)» اظهار کرد: یکی از آثار بسیار ویژه و البته کمتر شناخته شده حاجملاهادی سبزواری کتاب «نبراس الهدی» است که به سبک منظومه خود، ابتدا آن را به شعر گفته و سپس خود شرحی بر اشعار خود نگاشته و تعلیقه نیز زده است. این منظومه اثر نفیسی در بیان عرفانی احکام شرعی است که از کتاب طهارات تا کتاب دیات را شامل میشود. کتاب «سرّالصلوة» امام(ره) نیز که ایشان آن را به سبک «اسرارالصلوة» آیتالله محمدجواد ملکی تبریزی، از علمای بزرگ اخلاق و از اولیای الهی نگاشته است، از چنین آثاری است.
وکیلی در بیان ویژگیهای متن «سرالصلوة» تصریح کرد: این کتاب به فارسی فوقالعاده پیچیده و نثری مسجع و دقیق و زیباست که به عنوان یکی از متون دانشگاهی مطرح بوده و با عنوان درس «اسرارالعبادة» تدریس میشود. در این کتاب، امام(ره) به نماز از دیدگاه عرفانی نگاه میکنند و اسرار موجود در اجزاء و ارکان و بخشهای مختلف نماز، از مقدمات تا مقام تسلیم را به طور کامل به لحاظ عرفانی تبیین میکنند.
عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی درباره آرای اختصاصی امام خمینی(ره) در حوزه عرفان نظری تصریح کرد: عرفان نظری مشتمل بر بحثهای متنوعی نظیر خداشناسی، وجودشناسی، الهیات اسماء و صفات، انسانشناسی، معرفتشناسی، معادشناسی و مانند آن است و امام(ره) در بسیاری از این بخشها صاحب آرای اختصاصی و نظرات شخصی هستند که پیش از او ابراز نشده و در جایجای تعلیقات خود این نظرات را مطرح کرده و در تقابل با ابنعربی و بهویژه قیصری قرار گرفتهاند.
وفاداری به سبک عرفانی
این محقق و پژوهشگر با تأکید بر وفادار بودن امام به سبک عرفانی در طرح آرای خود خاطرنشان کرد: سبکهای مختلفی چون کلامی، فلسفی و عرفانی در سنت تفکر اسلامی وجود دارد. در سبک کلامی فرد محقق باید با دفاع جانبدارانه از عقاید اسلامی وارد بحث شود و حق تفکر آزاد در باب عقاید خمسه را ندارد و اصرار دارد که این عقاید را مورد دفاع قرار داده و شبهات را دفع کند.در تفکر فلسفی در سه شاخه مشائی و اشراقی و متعالیه، فلاسفه ما ضمن آن که مباحث مربوط به عقاید و مباحث دیگر مربوط به خدا، انسان و جهان را جانبدارانه مورد بحث قرار میدهند، اما در پارهای از مباحث، احساس آزادی کرده و رویکری آزاد و بعضاً غیروفادار به مباحث اسلامی دارند که البته این بدان معنا نیست که مخالف اعتقادات اسلامی باشد.
وی بیان کرد: سبک عرفانی سبک بسیار خاصی است که فرد باید مباحث را بر اساس شهود عرفانی دریافت کرده باشد و سپس در قالب بیان خاصی که ادبیات عرفانی است بیان کند. امام(ره) در آثار خود کاملاً به سبک عرفانی وفادار هستند و هیچگاه از چارچوب بحثهای عرفانی خارج نمیشوند و هرجا که شارح فصوص(قیصری) از این بحثها خارج شده و مباحث را در قالب فلسفی بیان میکند، امام(ره) او را از این چارچوب بیرون آورده و انتقاد خود را بر او بیان میکنند.
جمع دو بعد سیاسی و عرفانی در شخصیت امام خمینی(ره)
نویسنده «نقدهای امام خمینی(ره) بر متن و شارح فصوص» درباره جمع دو بعد سیاسی و عرفانی در شخصیت امام خمینی(ره) عنوان کرد: عرفان با وجود آنکه علم گوشهگیر و انزواطلبی تلقی میشود، اما در واقع چنین نیست و با علوم زیادی چون فلسفه، ریاضیات(بهویژه مباحث هندسه)، فیزیک(بهویزه فیزیک کوانتوم)، ادبیات و سیاست میتواند در ارتباط باشد. ارتباط عرفان با سیاست چندگونه است: گونه نخست آن است که دستهای از تعالیم عرفانی، مبنای علم یا عمل سیاسی قرار گیرد؛ یعنی به طور مستقیم فراوردههای عرفانی قدرت تولید نظریههای سیاسی یا اعمال سیاسی را داشته باشند.
تعلیقات انتقادی امام(ره) بر شرح فصوص قیصری در حدود 82 تعلیقه را شامل میشود. امام(ره) در این تعلیقهها بر آیتالله شاهآبادی، قیصری و در مواضعی حتی بر ابنعربی انتقاد وارد میکنند، اظهار نظر شخصی میکنند و مطالب گفته شده در شرح فصوص از جانب ابنعربی، قیصری یا آیتالله شاهآبادی را مورد نقد قرار میدهند
وی ادامه داد: برخی مواقع نیز ارتباط عرفان و سیاست بدینگونه مطرح می شود که فردی که جامع خصلتهای اخلاقی و معنوی ممتازی است، رجل سیاسی نیز هست و به سبب شجاعت خود وارد عرصه سیاسی میشود و رژیمی را ساقط کرده و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران میشود و بدینگونه عرفان و سیاست در شخصیت و وجود یک فرد شکل میگیرد.
وکیلی خاطرنشان کرد: در واقع امام خمینی(ره) شخصیت بینظیر و کمنظیری است که توانسته چند علم و چند تیپ شخصیتی را در خود جمع کند و در همان حال که رجل سیاسی و مردی نترس و مبارز است، حالتهای عرفانی نیز دارد. هنگامی که در بازگشت به ایران از احساس ایشان در ورود به وطن میپرسند، میگوید: احساسی ندارم! این تعبیر نشان از سکون، آرامش و مقام طمأنینهای دارد که عرفا و اخلاقیون ما از آن سخنگفتهاند.
نویسنده «گلچین عرفانی امام خمینی(ره)» ادامه داد: امام خمینی(ره) مردی شجاع و مبارز است و تهدید و تبعید میشود و... ، اما دغدغهای از این جهات پیدا نمیکند، به جهت آنکه شخصیت عارف مسلکی دارد و عارف کاملی است که جهان را مظهر و محضر حق میداند و به تکلیف خود عمل میکند. ارتباط عرفان و سیاست میتواند ارتباطی ناشی از این مسئله باشد که شخصیت کسی ظرفیت و پتانسیل جمع اضداد در خود را داشته باشد.
وی افزود: اصولاً این تلقی وجود دارد که افراد عارفمسلک کمتر به برونگرایی اجتماعی متصف میشوند. آنان غالباً منزوی بوده و در خلوتخانه خود مشغولند و از این جهت رجل سیاسی را چندان کاری با عرفان و معنویت نیست، اما امام(ره) این دو مسئله را در خود جمع کردهاند. جمع بین عرفان سیاست در معنای دوم لزوماً به این معنا نیست که ایشان هنگامی که به عنوان یک رجل سیاسی فعالیت میکنند، چه در مقام نظریه و مقام ذهن خود و چه در مقام فعل خود، تحت تأثیر عرفان خود و یا بالعکس، در آثار عرفانی خود، تحت تأثیر مواضع سیاسی خود باشند.
وکیلی در توضیح این نکته اظهار کرد: البته امام(ره) در سخنرانیهای خود در اجتماعات مردمی و مسئولین در همان حال که یک بحث جنجالی سیاسی(مانند بحث جنگ) مطرح میشد، نیز با حال و هوای عرفانی بحث را آغاز میکردند و بنده به خاطر دارم زمانی که برخی از مسئولین طراز اول آن زمان، به هنگام شروع صحبت خود از امام(ره) تعریف خاصی کردند، ایشان پس از شروع سخنان خود، حمله لطیفی بدانها کرده و گفتند که اصلاً چنین نیست و اگر انسان خوشباور باشد، این تعابیر را باور میکند، من هیچم، شما که گویندهاید هیچید، هرچه هست اوست. اینگونه است که امام(ره) در طلیعه یک بحث سیاسی و تحلیل اجتماعی ـ فرهنگی با حال و هوای عرفانی بحث خود را آغاز میکنند.