رییس مرکز تحقیقات اسلامی مجلس با اشاره به رویکرد مجموعه فقه اقتصادی اسلام گفت: روح نهفته در درون مجموعه فقه اقتصادی اسلام، رفاه و غرق شدن در نعمتهای حلال، که حقوق دیگران در آن سلب نشود و سعادت اخروی نیز از دست نرود، مورد تاکید قرار میدهد.
حجتالاسلام و المسلمین احمد مبلغی در گفتوگو با ایسنا با اشاره به رویکردهای فقه و شریعت اسلام در زمینههای مختلف به ویژه مباحث اقتصادی، خاطرنشان کرد: اسلام در زمینههای مختلف در کنار احکام کلی، احکام جزئی را ارائه کرده که از آن تعبیر به قاعدههای فقهی میشود.
وی افزود: در کنار احکام کلی و جزئی، میتوان رویکردهایی را برای فقه در نظر گرفت و آن جهتگیریهایی است که فقه در زمینههای مختلف دارد و غیر از احکام جزئی و قواعد کلی اسلام است.
وی با بیان اینکه در کنار این سه مقوله میتوان مقولهی دیگری برای فقه در نظر گرفت و آن روح فقه است، گفت: فقه یک مجموعه جامد، خشک و بیروح نیست بلکه حاصل یک روح ویژه است که تضمین کننده رسیدن به جهتها و هدفهاست.
رییس سابق پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی افزود: در فقه با مقوله احکام کلی و جزئی و همچنین مقوله دیگری به نام روح که در ورای ظاهر و صورت فقه نهفته و این مجموعه را منسجم و در ارتباط با هم قرار میدهد مواجه هستیم. مقوله دیگر، اهداف فقه و جهتگیریهای آن است که قطعا چنین فقهی کارآمد و تاثیرگذار خواهد بود.
مبلغی همچنین با بیان اینکه فقه در زمینههای اقتصادی نیز دارای همین مقولههاست، افزود: بخشی از احکام اقتصادی، ازقاعدههای کلی و احکام جزئی تشکیل شده اما آنچه مهم است روح آن احکام است که به چه سمتی نظر دارند. بنابراین میتوان آن روح کلی حاکم بر احکام را چنین تشریح کرد که اقتصاد اسلامی و احکام اقتصادی اسلام حاوی روح تامین کننده رفاه فرد و جامعه است و چنین نیست که فرد را قربانی جامعه یا برعکس جامعه را قربانی فرد کند.
وی خاطرنشان کرد: اقتصاد اسلامی به یک رفاه فراگیر که گاهی از آن به نعمت الهی و گاهی تعبیر به عمران و آبادانی،غنا و دوری گزینی از فقر یاد میشود و از طرف دیگر رفاه به گونهای تنظیم شده است که با آن رفاه اصلی که ماندگار و همیشگی بوده و سعادت پایدار دائمی در گرو آن تحقق پیدا میکند، در منافات نباشد.
مبلغی با اشاره به اینکه البته هر وقت سخن از رفاه به میان میآید، تکالیفی از حیث اقتصادی بر دوش افراد میگذارد، گفت: رفاه حلال و آسایش پایداری که در درون فقه اقتصادی اسلام است دارای دو قید میباشد، اول اینکه عدهای در وضع برتری قرار نگیرند که موجب سلب آسایش دیگران شود و دوم اینکه سعادت دنیوی، سلب کننده زمینه و بسترهای منتهی به سعادت اخروی نشود.
این پژوهشگر مسائل دینی و فقهی با بیان اینکه اهداف اقتصاد اسلامی نیز مطابق با روح آن است، افزود: یکی از اهداف اقتصاد اسلامی، عدالت و معنویت است و باید عدل تحقق پیدا کند یعنی اقتصاد اسلامی نه تنها در تعارض با معنویت پیش نمیرود بلکه به این سمت جهتگیری کرده که معنویت را استقرار بخشد و آن را از رهگذر اقتصاد نیز تامین کند که در ذیل این دو هدف، اهداف دیگری نیز همچون اقتصاد جهتگیری شده به سمت یک وحدت اجتماعی، اخلاق و مناسبات درست اجتماعی وجود دارد.
وی در پاسخ به این سوال که علمای اسلام به چه میزان در جهت شناسایی واقعیت اقتصادی جوامع اسلامی موفق بودهاند؟ تصریح کرد: از آنجا که در گذشته سابقه و تجربه حکومت نداشتیم، آنچه از فقه ما شکل گرفته، بخشهای فردگرایانه فقه و یا بخشهای نیمه اجتماعی آن بوده است و گاهی در این نگاهها پارهای از احکام از دایره توجه و بررسی علمی بیرون مانده است.
رییس مرکز تحقیقات اسلامی مجلس خاطرنشان کرد: اشکال دوم این است که نگاههای روحگرایانه به فقه نداشتهایم و به شکل تخصصی به روح فقه سیاسی، اقتصادی و اجتماعی اسلام نپرداختهایم لذا اگر یک جسم فاقد روح را توصیف کنیم، کارآمدی نخواهد داشت چراکه جسم با وجود روح کارآمدی دارد.
مبلغی تصریح کرد: منظومه فقهی به شرطی واجد کارآمدی خواهد بود و میتواند نقش خود را پیاده کند که درون آن این روح دمیده شده باشد.
وی افزود: نگاههای روحگرایانه نسبت به فقه در گذشته بسیار ضعیف بوده و این نکته آسیب بزرگی به اینکه بتوانیم فقهی کارآمد را مطرح کنیم، زده است؛ ازسوی دیگر به هیچ وجه فقه را یک منظومه و مجموعه پیگیر و تعقیب کننده اهداف تلقی نکردهایم و با اهمال و یک نگاه خنثی نسبت به اهداف فقه پرداختهایم که این مشکل بزرگی است.