اشاره: کتاب "پرتو آفتاب" شامل خاطرات آیتالله حاج شیخ علی عراقچی است که توسط عبدالرحیم اباذری تدوین یافته و موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی آن را در 435 صفحه منتشر کرده است. در این خاطرات، مباحث جالب و مهمی مطرح شده و کتاب را خواندنی کرده است. در صفحاتی از این کتاب چنین میخوانیم:
درس اصول وفقه امام
حضرت امام در تمام دورانی که مرحوم آقای بروجردی در قم تشریف داشتند - که حدود پانزده، شانزده سال میشود - در ردیف مدرسین طراز اول درس خارج حوزه به شمار میآمدند و بعد از آقای بروجردی، ایشان در رتبه اول قرار داشتند. با این تفاوت که در درس آقای بروجردی همه طبقات شرکت میکردند و در مسجد بالاسر و بعد در مسجد اعظم برگزار میشد، ولی در درس حضرت امام، طلاب و فضلای سرشناس و با فضل حضور مییافتند. درس اصول حضرت امام یک ساعت مانده به غروب در مسجد سلماسی واقع در کوچه آقازاده تشکیل میشد، درس فقهشان هم قبل از ظهر در مسجد محمدیه سه راه موزه جنب حرم بود. درس اصول ایشان نسبت به فقه شلوغتر میشد و علاوه بر این که داخل مسجد سلماسی پر میشد، جلوی در و کفش کن و روی پلهها نیز مینشستند.
شیوه فقهی و اصول امام
طرز تدریس امام جالب بودو این موضوع افراد را به شرکت در درس ایشان راغب میکرد. ایشان بحث تقلیدی کمتر میکردند. معمولا هر مسالهای را - چه فقهی و جه اصولی - خودشان قبلا ریشهیابی میکرده و ادله را بررسی میکردند تا ببینند از آن چه میفهمند. بعد نقل اقوال مینمودند و حرفهایی را که دیگران در این مساله گفتهاند، مورد نقد و بررسی قرار داده و جدا اشکال میکردند. در نهایت بعد از بررسی تمام جوانب، نظر خودشان را ارائه میدادند و اغلب هم آن را ثابت میکردند.
ایشان هر درس و مطلبی را که عنوان میکردند، معمولا در همان جلسه نتیجهگیری و تمام میکردند. خیلی کم پیش میآمد که مطلب برای فردا بماند. فلذا آدم وقتی از جلسه درس معظم له بلند میشد و بیرون میآمد، یک چیزی در دستش بود و میفهمید که امروز مساله از این جا شروع شد و به این جا ختم گردید. اشکالات ایشان به نظرات و مبانی بزرگان هم انصافا خیلی جدی و منحصر به فرد بود، اصلا مقلدانه بحث نمیکردند و روش ایشان در حوزه معروف و مشهور بود، به همین خاطر بعضیها بودند که این روش را نمیپسندیدند و میگفتند: حریم بزرگان را باید نگه داشت و اشکال کردن به بزرگانی مثل شیخ انصاری و آخوند خراسانی خوب نیست، یا بعد از اینها، امثال آقای نائینی و آقا ضیاء عراقی که علمدار اصول هستند، باید حریمشان حفظ شود. در عین حال طلاب فاضل و اهل تحقیق و آنهایی که واقعا میخواستند درس بخوانند، در درس ایشان حاضر میشدند. ایشان قصد داشتند به طلبه یاد بدهند که چگونه باید حریم بزرگان را نگه داشت و میخواستند بگویند همین نقد کردن و اشکال کردن به نظرات بزرگان،یک نوع اعتنا کردن و احترام نمودن به آنهاست. در درس ایشان علاوه بر این که آدم یک مطلب علمی یاد
میگرفت، این را هم میآموخت که نباید هر حرفی را غیر محققانه از کسی - اگر چه فرد بزرگی باشد - پذیرفت.
حضرت امام در آن زمان دو تا درس (فقه و اصول) میگفتند و برای آن دو خیلی هم وقت صرف میکردند. البته وقت هم داشتند، چون هنوز مرجع نشده بودند و رفت و آمد چندانی به منزلشان نبود، بنابراین با فراغ بال تحقیق و مطالعه میکردند و گاهی یادداشتهایی بر میداشتند. در آن زمان محور بحثهای اصولی، مرحوم آقای نائینی و مرحوم آقا ضیاء و مرحوم کمپانی بودند. حضرت امام نیز در اغلب مباحث خود به سراغ اینها میرفت و به قول معروف به این آقایان گیر میداد.
این بزرگان اغلب اساتید، فضلای نجف و جاهای دیگر بودند. مثلا آقای خویی و دیگران جزو شاگردان و تربیت یافتگان حوزه درسی آنان به شمار میرفتند. مخصوصا آقای نائینی - که در تدریس خیلی قوی بودندو شاگردان بسیاری پرورش دادند - دارای مبانی ویژه در اصول میباشند. به طوری که کسی جرات نمیکرد به مبانی ایشان اشکال بکند و یا در مقابل حرفهای ایشان حرفی بزند، ولی امام این فضا را شکست.
به یاد دارم امام یک روز مسالهای را عنوان کردند، خود مساله را فراموش کردهام. بعد فرمایشات آقای نائینی را مطرح نمودند - برداشتهای آقای نائینی هم همان تقریراتی است که دو نفر از شاگردانش نوشتهاند، یکی تقریرات آیتالله خویی است و دیگری را هم آقای کاظمینی نوشته است - سپس حضرت امام شروع به نقد نظرات مرحوم نایینی کردند، اولا، ثانیا، ثالثا و... خیلی زیر و رو کردند. در این هنگام یکی از شاگردان، که انتهای مسجد نشسته بود و صدای رسایی هم داشت به فرمایش امام اشکال کرد و گفت: حاج آقا! فرمایش آقای نائینی این نیست که شما نقل میکنید، نظر ایشان چیز دیگری است. ظاهرا امام این طور برداشت کردند که این طلبه از این که ایشان به فرمایش آقای نایینی اشکال میکنند، ناراحت است، لذا تبسمی کردندو فرمودند: شما توجه کنید که من چه میگویم. من با آقای نایینی کار ندارم، اگر الان آقای نایینی به این مجلس تشریف بیاورند من باید در ته مجلس و در کفشداری آن بنشینم، یعنی منظورشان این بود که من کجا ومرحوم آقای نایینی کجا. (این عین عبارت امام بود) همچنین فرمودند: من با ایشان کار ندارم. من با این نوشتهها و تقریرات کار دارم، در تقریرات ایشان چنین
است، من از روی تقریرات میخوانم. حالا مقرر این طور نوشته یا حرف خود ایشان است، من این نوشته را اشکال دارم. خوب گوش بدهید، آن وقت خودتان صاحب نظرید، لازم هم نیست حرف مرا قبول کنید.
حضرت امام ویژگی دیگری هم داشت که وقتی کلام و مطالب بزرگان را نقل میکردند خیلی با احترام و بادقت عبارتهای آنان را میآوردند، از آنان تجلیل مینمودند. از شیخ طوسی و از شیخ انصاری و دیگران احترام میکردند. اینها جزو کسانی هستند که آدم نباید بدون وضو حتی اسم اینها را ببرد. حضرت امام در وقت نقد و اشکال، تعابیر را طوری میآوردند که نقص را به گونهای به خودشان برمیگرداندند، نه به صاحب مساله. چنان که در بین اساتید مرحوم آقای گلپایگانی هم این طور بودند، مثلا میفرمودند مرحوم شیخ این گونه فرمودهاند، ولی ما هر چه فکر میکنیم مطلب را نمیفهمیم، بنابراین ادب در نقد و اشکال خیلی مهم است و این دو بزرگوار در حد اعلا آن را رعایت میکردند.
امام در مسائل اصولی کنجکاوی عجیبی داشتند. اشکالات را مطرح میکردند، زیر و رو میکردند، بعد نظریه خودشان را با ادله بیان میداشتند. همه را نیز به قلم میآوردند و مینوشتند. الان که تقریرات و دست نوشتههای ایشان چاپ شده است، وقتی آدم نگاه میکند از این موارد خیلی میبیند - ولو این که اسم نبرده است ولی معلوم است - که اشاره و اشکال به نظریه آقا ضیاء عراقی است یا نقد کلام مرحوم کمپانی است و یا دارد به فرمایش مرحوم نایینی اشکال میکند.
مخالفت قول مشهور
از دیگر ویژگیهای تدریس حضرت امام این بود که ایشان خیلی وابسته به کتاب نبودند، کتاب زیادی نداشتند و بر خلاف اغلب آقایان، کتابخانهای برای خود نداشتند. کتاب را به مقدار لزوم و ضرورت تهیه میکردند، لذا در تدریسشان هم خیلی دنبال اقوال علما نبودند، یعنی از همان ابتدا به سراغ اقوال نمیرفتند. ما آن وقتها جوان بودیم و به نظر خودمان این روش را صحیح نمیدانستیم. البته این سبک را مرحوم آقای بروجردی در حوزه جا انداخت، حضرت امام هم از ایشان یاد گرفتند و آن را متداول کردند. آقای بروجردی اول مساله را عنوان میکردند، بعد به سراغ اخبار و روایات میرفتند تا ببینند ادلهای که این مساله را ایجاد کرده، چیست؟ بعد از این که خودشان از راه اخبار و آیات، مساله را به دست آوردند و موضوع و حکم مساله برایشان روشن میشد، آن وقت اجماع، قول مشهور و اقوال را میآوردند و بررسی میکردند. حتی به اجماعات متاخرین هم اعتنا نمیکردند و اجتماعات قدما را میآوردند. این روش مرحوم آقای بروجردی بود، حضرت امام نیز دقیقا همین شیوه را داشتند.
اما مرحوم شیخ انصاری و اساتید و بزرگان دیگر وقتی مسالهای را عنوان میکنند، اول اصلی را تاسیس میکنند تا اگر ادله و روایاتی برای این مساله نیافتند، به این اصل تکیه کنند، ولی آقای بروجردی اصلا این طرز استدلال را قبول نداشتند و حضرت امام نیز چنین بودند. معنای محقق بودن و محققانه کار کردن این است که خود شخص باید ببیند مساله چیست. البته اگر به اقوال بزرگان هم در نهایت برای تکمیل مراجعه کند، خوب است، نه این که ابتدائا به سراغ آنها برود و در واقع از آنها تقلید بکند. این دو خیلی با هم فرق دارد.
همان سالی که حضرت امام در همدان تشریف داشتند، گاهی شبها در خدمتشان بودم، ماه رمضان بود. یک شب مرحوم آخوند ملا علی همدانی با اصحابش به دیدن ایشان آمدند. آقای آخوند مسالهای را از باب ارث عنوان کردند. آن وقتها ایشان درس ارث میگفتند و حضور ذهن به مطالب داشتند ولی امام بعید العهد بودند. به همین خاطر فرمودند: اول باید روایات باب ارث را ببینیم. کتاب وسائل الشیعه را آوردند، ایشان ملاحظه کردند، بعد وارد بحث شدند و آنها را جمعبندی نمودند، یعنی بحث را از اخبار و احادیث شروع کردند و ذهنشان را با اقوال و نظرات علما مشوب نکردند که دیگران در این جا چه گفتهاند. آنها مقامشان بلند و بزرگ است ولی برای خودشان گفتند، ما باید ببینیم خودمان چه میفهمیم! حضرت امام در کتب و آثاری که با قلم خودشان نوشتهاند، همین روش را دارند و از اخبار و احادیث زیادی بهره گرفتهاند. مثلا در بحث مکاسب محرمه، اول اخبار را میآورند و سپس به نقل اقوال و نقد آن میپردازند.
نبوع و استعداد امام
ما اگر بخواهیم به نبوغ و استعداد و مقام علمی حضرت امام کاملا آگاه بشویم باید تدریس امام در زمان آقای بروجردی و تدریس ایشان در نجف را مورد بحث و دقت قرار بدهیم. الان کتاب مکاسب و بیع ایشان به چاپ رسیده است. اگر این دو اثر را ملاحظه کنیم - اتفاقا با قلم خودشان هم نوشتند، چون حضرت امام بهتر از شاگردانشان مینوشتند - نحوه تحقیق و تدریس و چگونگی ورود و خروج ایشان در مسائل به خوبی مشاهده میشود. از این مطالب به خوبی استفاده میشود که ایشان شخصیتی پخته، با استعداد و دارای نبوغ بوده است.
آن وقتها که ما طلبه جوانی بودیم گاهی در حوزه معماهایی مطرح میشد و طلبهها حل میکردند. معمایی بود که وقتی با آقای ثابتی در حجره نشستیم، حدود پنج ساعت طول کشید تا آن را حل کنیم. میگفتند اگر کسی این معما را حل بکند یک رگه نبوغی دارد و اگر حل شده را بفهمد باز هم بد نیست. گاهی آقا مصطفی به حجره ما میآمد، این معما را به او دادیم، او آدم با استعدادی بود، اما هر چه فکر کرد نتوانست آن را حل کند، با خودش به منزل برد تا فردا حل شدهاش را بیاورد. وقتی آمد گفتم: راستش را بگو، خودت حل کردی یا بابایت؟ گفت: بابایم حل کرد. وقتی مساله را به ایشان دادم، یک دستش را گذاشت روی پیشانیش، به فکر فرو رفت و در عرض پنج دقیقه آن را حل کرد، من هم یاد گرفتم.
منظور این که استعداد و نبوغ امام کم نظیر بود و آقا مصطفی نیز استعداد خوبی داشت، با هم همدرس بودیم. اما او از ما جلوتر بود. با این که ما بیشتر تلاش میکردیم ولی او همیشه جلوتر و با استعدادتر بود.
تندیهای نمکین طلبگی
چند مدتی که در خدمت حضرت امام بودیم از جهات اخلاقی و راه و روش تدریس و حرف زدن، یک چیزهایی به دست آوردیم. از جمله این که ایشان یک نوع تندی ذاتی یا به تعبیری یک نوع قاطعیت و صلابت ذاتی داشتند، اگر این گونه نبودند هرگز نمیتوانستند تاج و تخت دو هزار و پانصدساله شاهنشاهی را سرنگون کنند. در تدریس هم گاهی این بعد از شخصیت ایشان آشکار میشد و یک تندیهایی داشتند، ولی چون ما از نزدیک با معظمله ارتباط داشتیم - که ایشان سطح معرفت و دیانتش بالا است - میدانستیم موضوع، خدای ناکرده اهانت به شاگرد نیست، بلکه حکایت از یک نوع قاطعیت و غیرت دینی دارد.
ایشان در درس خیلی جدی و گرم و غرا صحبت میکردند، هیچ وقت ما ندیدیم آرام آرام پیش بروند. اصلا خوششان نمیآمد که در درس شاگردان ساکت باشند و حرفی نزنند. گاهی چون نیم ساعتی میگذشت و کسی حرف نمیزد، متذکر میشدند که چه شده است، چرا کسی حرف نمیزند؟ بعضیها هم که حرف میزدند، مرتب اصرار به حرفهای خودشان داشتند و آقا را قدری ناراحت و خسته میکردند. اشکالکنندگان در درس امام زیاد بودند ولی آنها که خیلی معروف بودند، یکی آقای سبحانی (سلمه الله) بود، یعنی مستشکل رسمی ایشان بود که هم اکنون نیز وجودی مفید، کمنظیر، بیهوا، خدمتگزار و بزرگوار در حوزه است. دیگری هم فرزندشان مرحوم حاج آقا مصطفی بود، پدر و پسر خیلی بلند با هم جر و بحث میکردند، گاهی حضرت امام به هر دوی اینها یک توپ و تشری میبستند. حاج آقا مصطفی چون پسرشان بود گاهی رعایت حال آقا را نمیکرد، ایشان مرد ملایی بود، جزء نخبگان از شاگردان امام بود، صاحب نظر بود، آن وقت حضرت امام بیشتر به آقا مصطفی میتوپیدند، بعضی وقتها چندین بار اشکال و جوابها ردوبدل میشد، در نهایت آقا با یک حالت تند طلبگی که خیلی هم شیرین و ملیح بود، میگفتند: اِ اِ اِ، چه خبره؟
بس است دیگر. در آن ایام امام کسالت "برونشیت" هم داشتند که یک نوع ناراحتی سینه بود و... بعد از پیروزی انقلاب بهتر شده بود. من در سخنرانیهایشان این را مشاهده نکردم، ولی وقتی که یک مقدار جر و بحثها شدید میشد، خس خس سینه ایشان را اذیت میکرد.
یک روز درس اصول مسجد سلماسی، با آقای موسوی همدانی کنار هم نشسته بودیم. - قبل از شروع درس با آقای موسوی به مسجد میآمدیم و با هم بحث میکردیم و اغلب در جلو مینشستیم. این دوره اصول را با هم در درس امام بودیم - ناگهان جروبحث طلبگی بین حضرت امام و یکی از این دو (آقای سبحانی یا حاج آقا مصطفی) شروع شد. حضرت امام عینک زده بودند و داشتند نوشتهای و یادداشتی را از روی کاغذ میخواندند، چون بحثها خیلی داغ شد، ایشان عینک را از چشمانشان برداشتند و روی زانو گذاشتند، معمولا هم چهارزانو مینشستند. همینطور بحثها ادامه داشت، ناگهان ایشان دستها را بلند کردند و با تندی میخواستند پایین بیاورند که دستشان محکم به عینک خورد و دو تکه شد.
بنابراین این حرکات تندی و عصبانیت نیست که عیب یا نقطه ضعف باشد، بلکه یک نوع قاطعیت و صلابت را میرساند و از کمالات به شمار میآید. به نظر من آدم قدری هم باید این گونه تند و تیز باشد، چون اگر شل شد، دیگر در مسائل اساسی اسلامی نمیتواند قاطع باشد و این خوب نیست. این تندی یا به تعبیر من این قاطعیت و صلابت. یک نوع امتیاز برای حضرت امام بود. حتی ایشان در صحبتهایی که بعد از پیروزی داشتند از قبیل این تندیها را داشتند. مثلا در سخنرانی معروفشان در بهشتزهرا فرمودند: "من دولت تعیین میکنم، من تو دهن این دولت میزنم" یا در سخنرانی دیگری در مورد آمریکا فرمودند: "آمریکا هیچ غلطی نمیتواند بکند." پس اینها تندی، خدای نکرده بد اخلاقی و عصبانیت نیست، بلکه عین حکمت است که در ذات ایشان بود و خیلی هم لذت داشت و نه تنها انسان را ناراحت نمیکرد بلکه به نشاط میآورد.
در تمام مدتی که به درس امام میرفتم، شاید کمتر روزی اتفاق میافتاد که ایشان از این گونه تندیها نداشته باشند. وقتی ایشان تند میشدند درسشان گرمتر و پربارتر و مفیدتر میشد. خدا میداند، من حتی یک مورد را به یاد ندارم که ایشان در این گونه حالات از مرز عدالت خارج شده باشند و یا نعوذبالله به کسی اهانت بکنند و یا شاگردان چنین احساسی داشته باشند و از تندیهای ایشان ناراحت بشوند، اصلا چنین چیزی سراغ ندارم. ما عدالت ایشان را ذاتی میدانستیم. حضرت امام بالاتر از این حرفها بودند که از ایشان نعوذبالله معصیتی سر بزند، این که بگوییم معصوم بودند، نعوذبالله، خیر، ولی معصیت کوچکتر از این بود که اطراف معظمله بگردد، از جوانی همین حالت را داشتند.
غیرتی بودن امام
از خصوصیاتی که حضرت امام، حتی از همان دوران بچگی و جوانی هم داشتند، غیرتی بودن ایشان است که آدم را به یاد داستان حضرت موسی(ع) در قرآن میاندازد. وقتی حضرت موسی از کوه طور برگشت و دید امتش گوساله پرستش میکنند، از شدت ناراحتی ریش هارون را گرفت و کشید که قرآن میفرماید: "یجره الیه". سپس هارون گفت:ای برادرم چه کار میکنی؟ ریش مرا ول کن، "قال یابنام لا تاخذ بلحیتی" یعنی آبروی مرا جلوی مردم نبر! مفسران گفتهاند: چون موسی غیرتی بود و عرق دینی داشته، وقتی مساله خدا و دین به میان میآمد، دیگر برادر و (یا بن ام) نمیشناخت. زیرا میدید توحید به خطر افتاده و مردم به جای خدا، گوساله را پرستش میکنند.
من این روحیه را در حضرت امام نیز مشاهده کردم. اگر مسالهای پیش میآمد که گوشهاش به دین برمیخورد، فوری میخروشید و کتاب کشف اسرار ایشان بهترین شاهد بر این مطلب است. محتوای این کتاب اوج تعصب دینی و غیرتی بودن حضرت امام را نشان میدهد.
امام در این کتاب از حریم اسلام، تشیع و حوزههای علمیه و روحانیت دفاع میکنند. این کتاب را امام در رد مطالب و اراجیف فردی نوشته است که قبلا با آن فرد ارتباط و آشنایی داشته است. او پسر آقای شیخ مهدی پایین شهری بود. خود آقا شیخ مهدی صاحب کشف و کرامات بود. مثلا میگفتند وقتی عقربزدهها را پیش ایشان میآوردند، دست بر روی محل زخم میکشید و آنها بهبود مییافتند. پسرش نیز که این اراجیف را نوشته بود، آدم درسخوان و با استعدادی بود، ولی در اثر ارتباطی که با حکومت داشته، منحرف میشود و این مطالب را بر ضد حوزه و روحانیت مینویسد. به هر حال کتاب اسرار هزار ساله او غیرت دینی امام را به جوش آورد و قلم غیرتی امام را حرکت داد.
تمام پرخاشها و تندیهای ایشان از همین قبیل بود. وقتی مساله دین میشد دیگر کسی را نمیشناختند، خودش بود و خدایش، دیگر هر کس جلو میآمد زیرپایش له میشد و از بین میرفت. در مساله انجمنهای ایالتی و ولایتی، ایشان واقعا فهمیدند که میخواهند اساس اسلام را در این کشور از میان بردارند، بنابراین نتوانستند تحمل کنند و فوری صدایشان را بلند کردند. حتی بعد از پیروزی انقلاب در ماجرای آقای منتظری، وقتی دیدند، دارد به اسلام ضربه وارد میشود، با این که حاصل عمرشان بود ولی ایشان را کنار گذاشتند.
برگزیده خداوندی
من خیلی وقت پیش در نوشتهای آورده بودم که امام شخصیت بینظیری است، اما بعضیها به من اشکال گرفتند. در جواب گفتم: از نظر جامعیت عرض میکنم. واقعا نظیرشان را نمیتوانید پیدا کنید! اگر منظور شما شیخ طوسی. محقق کرکی و دیگران است، بله! شاید اینها فقهشان بالاتر از امام باشد، اما آیا این طور جامعیت داشتهاند و این قدر در ترویج و تجدید حیات اسلام و تشیع تاثیرگذار بودهاند.
حضرت امام کاری کرد که در تاریخ اسلام بینظیر است. البته انجام این کار لیاقت و شایستگی و بنده صالح بودن میخواهد، این مقام و منزلت نصیب هر کس نمیشود. ما در مدت طولانی که با امام بودیم، حتی یک دفعه هم ندیدیم که ایشان هواپرستی داشته باشد. به نظر من این عبارت باید در زیارتنامه ایشان آورده شود که: "السلام علیک یا عبدالصالح"، امام این طور آدمی بود. خداوند هم تاییدش کرد و زمینهها را برایش فراهم نمود. خداوند در خزانه غیبش و در آستینش چیزهایی دارد که بعضی وقتها یکی از آنها را پرتاب میکند و تمام فساد و تباهی را ریشهکن میکند. حضرت امام خمینی یکی از آنها بود. ما ایشان را یک مرد الهی و ملکوتی و برانگیخته از جانب پروردگار عالم میدانستیم و میدانیم، در حالی که نه پیغمبر و نه امام معصوم بود، ولی یکی از مردان و بندگان صالح خدا بود.
البته بنده نعوذبالله نمیخواهم بگویم سایر آقایان صالح نبودند و ناقص بودند، نخیر! بلکه منظور این است که دیگران این جامعیت و توانایی را نداشتند. کاری که ایشان انجام داد، دیگران ندادند و یا نمیتوانستند انجام بدهند. - هر کسی را بهر کاری ساختند - این کار از دست احدی از آقایان برنمیآمد هر کدامشان میخواستند انجام بدهند، زمین میخوردند و آبروی اسلام و مسلمین را میبردند. خدا رحم کرد که یکی از این علما قدمی برنداشتند. البته آمدند و امام را تایید کردند، خدا پدرشان را بیامرزد. ما معتقدیم و معتقد بودیم و از قرائن و شواهد هم استفاده میشد که ایشان موید من عندالله بودند، برانگیختگی داشتند. بعضی اوقات در لابلای فرمایشات میگفتند: گاهی ما بعضی چیزها را انجام نمیدادیم و ناراحت میشدیم که چرا چنین شد، بعد متوجه میشدیم که همان بهتر بود، دست غیبی در کار بوده است و کارها را پیش میبرده است.
بنابراین تعریف و تمجید و مدح و ثنایی که از حضرت امام داریم بیشتر منظورمان این است که آن بیهوایی و اخلاص ایشان و کار با عظمت و کم نظیری که این وجود مبارک انجام داد و نشان داد، معرفی بشود، امیدوارم که جنبه تعصب و تملق و از این قبیل حرفها نداشته باشد.