جماران | آخرین اخبار ایران و جهان، سیاست، اقتصاد و اندیشه

مرگ تدریجی یک شغل!

کد خبر: ۳۰۳۳۱۰
مرگ تدریجی یک شغل!
مادربزرگ‌ این اواخر آلزایمر داشت و تا چند روز قبل از مرگ گوشه صندوقچه‌اش یک قوری چینی و چند بشقاب گل سرخی ترک خورده و فنجان‌‌های دسته شکسته را نگه داشته بود و هر روز که به خانه می‌رسیدم سراغ «علی آقا چیلانگر!» را می‌گرفت که پیدایش کنم و بیاید چینی‌های شکسته‌مان را بند بزند!
به گزارش جی پلاس، در این چند سال گذشته در آستانه هشتاد سالگی با وجود اینکه حافظه کوتاه مدتش را از دست داده بود اما به خوبی اتفاقات سال‌های دور نوجوانی و جوانی اش را به یاد می‌آورد و مدام از نوه‌هایش می‌خواست یک روز با ماشین دودی برای زیارت ببرندش به شاه عبدالعظیم یا هر نوروز باید یک پنبه زن بیاید پنبه‌های لحاف‌ها و تشک‌ها را حلاجی کند!
حالا که چند هفته از مرگش گذشته و قرار است به خاطرش همانطور که می‌خواست به جای دور انداختن چینی‌های شکسته آنها را بند بزنم ‌هر‌چه می‌گردم نه از چینی‌بند‌زن‌ها نشانی می‌یابم و نه کسی جایی را سراغ دارد که بتوانم چینی‌های شکسته را ترمیم کنم.
در این میان برای خیلی‌ها نام چینی بند‌زن‌ها ناخودآگاه حسی نوستالژیک و خاطره‌انگیز دارد و با لبخندی روی لبشان شروع می‌کنند به یاد‌آوری گذشته‌ها و سری به نشانه حسرت تکان می‌دهند و از خاطراتشان می‌گویند.
بر‌اساس آنچه در جستجویم در خصوص شغلی به نام چینی بند‌زنی به دست آوردم در پاره‌ای از منابع به چینی‌ بند‌زن چیلانگر نیز گفته‌اند. چینی بند‌زن‌ها یا چیلونگرها بصورت دوره گرد بودند و در محل‌های خاصی به مدت معینی اطراق می‌کردند و به کار چینی بند‌زنی می‌پرداختند.
در گذشته بخش عمده‌ای از ظروف منازل همانند کاسه، بشقاب، قوری و ... از جنس چینی بود. این چینی‌ها به تلنگری بند بود و در اثر ضربه‌ای می‌شکست. زنان خانه در طول سال تکه‌های شکسته چینی را تا آمدن چینی بند‌زن نگه می‌داشتند. چینی بند‌زن هر از چند گاهی می‌آمد و در مدت کوتاهی اهالی محل متوجه محل حضور وی که ممکن بود اندکی نسبت به سال گذشته تغییر کند می‌شدند و ظروف چینی را برای ترمیم به نزد چینی بند‌زن می‌آوردند . ابزار کار چینی بند‌زن بسیار ساده بود و شامل جعبه یا همان میزکار، مته، کمان کوچک (ابزار محرک برای چرخاندن سرمته)، چسب مخصوص، تسمه‌های بسیار باریک و ظریف می‌شد. چینی بند‌زن، چینی‌های شکسته را تحویل می‌گرفت و به مرور یک به یک با کمان و مته محل‌های مورد نظرش را سوراخ می‌کرد و تکه‌های شکسته را با چسب مخصوص چینی می‌چسباند و با بندهای کوچک فلزی (تسمه‌های فلزی باریک) ظروف را به هم وصل می‌کرد. پس از ترمیم هر یک از ظروف به ازای دسترنج آن مقداری گردو، بادام، گندم یا پول دریافت می‌کرد. اقامت چینی بند‌زن بستگی به تعداد چینیهای شکسته اهالی داشت و معمولا پس از سپری شدن ده تا پانزده روز محل خود را برای کار در محله‌ای دیگر ترک می‌کرد. از این لحظه به بعد چنانچه ظرف چینی خانواده‌ای می‌شکست بایستی تا دفعه بعد تکه‌های شکسته را برای ترمیم نگه می‌داشتند و از استفاده آن محروم بودند. نسل‌های قبل بخوبی این خاطره‌ها را به یاد دارند.
خیلی‌ها هنوز باور نمی‌کنند در گذار زمان شتاب مصرف‌گرایی و استفاده از محصولات ماشینی به جایی برسد که به فاصله یکی دو نسل در خیابانهای تهران نه از سرو صدای چکش بازار مسگرها نشانی بماند نه از ورشوچی‌ها و نمدمال‌ها و صابون‌پز‌ها!
قطار مدرن‌شدگی چنان با سرعت ایران و شهرهایش را در نوردید که خیلی‌ها مجبور شده‌اند از شغل آبا اجدادیشان دست بکشند یا بیکار شده یا به مشاغل دیگر که عموما نه مشاغل تولیدی و خدماتی که نوعی دلال‌‌بازی هستند تن بدهند.
این در حالی است که در گذشته بیشتر مشاغل ایرانیان به نوعی با هنر و صنعت در ارتباط بوده و به صورت تجربی از نسل‌های قدیمی خانواده به فرزندان به ارث می‌رسید.
به اعتقاد کارشناسان، شغل آدم‌های هر روزگار، اثر مستقیم روی رفتار و فرهنگشان دارد و به گونه‌ای در تار و پود جامعه تنیده شده که گاه حتی ضرب‌المثل‌ها و فرهنگ عامه از این شغل‌ها قوام یافته است.
شغل اگر چه امروزه تنها یک راه برای درآمد و گذران اقتصادی است اما در گذشته تنها به این علت و اینگونه نبوده است.
راهی که هر آدمی برای گذران زندگی‌اش برمی‌گزیند، نگاه او را به زندگی از دیگران متمایز می‌کند و به او زبان و نگاه ویژه‌ای می‌بخشد. سهم زیادی از عمر هر آدمی در کار می‌گذرد و از وقتی شهرها به وجود آمدند، کاسبی مهمترین شکل کسب درآمد مردم شهر بوده است. مردم خیلی زود یاد گرفتند که غیر‌دامداری و کشاورزی، با ارائه خدمات و فروش کالا هم می‌توان درآمد داشت و از همان روزگار، مردمان تلاشگری بودند که در کارگاه‌های ابتدایی و ساده و پشت دخل مغازه‌هایشان، بخشی از نیاز همنوعانشان را تأمین می‌کردند و شغلشان گاهی به چند هنر نیز آراسته بود.
حالا خیلی از آن شغل‌ها فراموش شده‌اند. گذر روزگار و پیشرفت زندگی بشر، دیگر جایی برای بسیاری از آنها نگذاشته است. بخشی از آنها به خاطر توسعه صنعت و علم از بین رفته‌اند، برای بخشی دیگر هم فرصت و حالی نمانده است. با این حال هنوز در گوشه و کنار محله‌های قدیمی‌تر، کسانی هستند که به همان شیوه‌های قدیمی کار می‌کنند و خدماتی به مردم می‌دهند که دیگر کمتر می‌توان نشانه‌ای از آن در شهرها پیدا کرد.
در بسیاری از محله‌ها هم که روزگاری جایگاه درودگران و آهنگران و زورخانه و قهوه‌خانه بود، حالا دیگر نشانه‌های قدیمی کمرنگ شده‌اند. دکتر سید مهدی میرصادقی که در رشته مردم‌شناسی تحصیل کرده است، درباره این تغییرات فرهنگی و گذشته شغلی افراد و در پاسخ به این سوال که چرا شغل‌های قدیمی از رواج می‌افتند؟ معتقد است:در دنیایی که دائما در تحول است، تغییر می‌کند و تصحیح می‌شود، ذهنیت‌ها و طرز فکرها بار دگرگونی‌ها را اعم از سیاسی، اقتصادی یا اجتماعی به دوش می‌کشند. تحول فکری در کشورهای صنعتی به صورت میلی جمعی به آتیه‌نگری و شناخت و پیشرفت در همِه زمینه‌ها جلوه می‌کند و زمینِ ترک تدریجی بعضی آداب و رسوم و سنت‌ها و همراه با آن نوعی بازسازی و برنامه‌ریزی برای کل جامعِ مدرن را به همراه می‌آورند و شغل هم بخشی از این تغییرات است.
در کشورهای در حال توسعه افکار آن چنان به حفظ و باز تولید سنت و عرف مشغولند که کمتر میل و فرصتی برای شناخت‌های تازه دست می‌دهد و این در خود غرق شدن، که نه در سمت و سوی تغییرات دنیای مدرن است و نه با شتاب این تغییرات سازگاری دارد، حتی اثر دگرگونی‌های ناگزیر را نیز به نوعی خنثی می‌کند.
بازتاب این طرز فکرها در زندگی روزمره، میراث فرهنگی هر کشور را تشکیل می‌دهد و هویتی را به وجود می‌آورد که مردم آن کشور تصویر خود را در آن پیدا می‌کنند و این هویت به نوبه خود ضامن حفظ این میراث می‌شود. ما این هویت را در کشورهای در حال توسعه سنت می‌نامیم که در محدوده آن ساختار و کارکرد جامعه باز تولید می‌شود و تداوم می‌یابد.
سنتی که از طریق انتقال دانسته‌ها، عقاید مذهبی و اسطوره‌ها، از قرنی به قرن بعد منتقل می‌شود، از نسلی به نسل دیگر از طریق نوشته‌ها یا گفته‌ها و امثال و حکم و نیز از طریق آنچه عرف می‌نامیم. شغل‌ها هم بخشی از این سنت‌ها هستند.
این کارشناس در پاسخ به این سوال که شغل مردم از چه زمانی تخصصی شده؟ می‌گوید: تخصصی شدن کسب از خرده‌فروش‌ها شروع می‌شود. این گروه مالک کسب خود هستند و کالایی را از کلی فروش می‌خرند و با درصدی سود می‌فروشند. اکثراً از طبقه متوسط اجتماع، کاملاً منطبق و هماهنگ با فرهنگ و سنت بازار هستند و در حد امکانات خود در زندگی اجتماعی‌ـ سیاسی بازار شرکت می‌کنند و کاملا از خط‌مشی تعیین شده از طرف «گروه» پیروی می‌کنند حتی اگر با آن مخالف باشند.
اکثراً کم‌سوادند و بعضی از آنها اصولاً سواد خواندن و نوشتن ندارند و بعضی حتی قادر به امضای اسم خود نیستند ولی شم کاسبی دارند و در کار خود موفق هستند. به قول خودشان، «کسی که کف بازار بزرگ شده شم تجارت و خرید و فروش را بیش از کسی که چند دکترا در اقتصاد گرفته دارد» و عقیده دارند که بازار بهترین دانشگاه علم تجارت است.
می‌پرسم‌: گویا در گذشته همه در مغازه‌ها کار نمی‌کرده‌اند و دستفروشی بیشتر رواج داشته؟
می‌گوید‌: همین طور است. در گذشته انواع کسبِه دستفروش کالایشان را بر سر دست عرضه می‌کردند. از جمله قبا، گلیم و لباده‌ای‌ها که متاع خود را یک‌کتی روی شانه می‌انداختند. کفاش‌های نو و نیمدار فروش، طواف، میوه‌فروش، سیب زمینی، کبابی، لبویی، شلغمی، دل و جگری، ‌دوغی، تخم‌مرغی، پنیری، باقلایی، چای دارچینی، پاتیلی‌های آشی و پلویی که در تهران قدیم بیشتر در سبزه میدان کار می‌کردند.
یکی دیگر از این نوع شغل‌ها آب زرشکی بود که غرابه‌‌ای پیزُر کشیده از دوش آویزان می‌کرد و کاسه‌آبی همدانی‌ یخ می‌انداخت و صدا می‌زد: آب زرشک جگرو جلا می‌ده تشنه. دوغی هم قدحی بزرگ مرغی را با لیوانی چند بر روی چهار پایه‌ای کوتاه می‌گذاشت و داد می‌کشید، یا اگر زمستان بود، شیری و شلغمی و لبویی که پاتیل و لاوک‌ خود را می‌گذاشتند و داد می‌زدند و در برابر یک شاهی صد دینار آن را در اختیار مردم می‌گذاشتند.این شکل کسب و کار در گذشته رواج زیادی داشت که حالا کمتر اثری از آن مانده و محدود شده است. دکتر میرصادقی ویژگی شغل‌های قدیم و علت از رواج افتادن آنها را اینگونه ذکر می‌کند: مهمترین نکته در مورد این شغل‌ها این است که آنها بر اساس نیاز مردم همان زمان به وجود آمده‌اند و حالا چون دیگر شکل زندگی عوض شده کارکردی ندارند. من یک مثال می‌زنم. مثلاً در گذشته دکان‌های آهنگری وجود داشت که در آن به وسیله دست و ابزار اسباب اولیه اشیای آهنی می‌ساختند.
اشیای محصول این دکان‌ها عبارت بود از بیل و کلنگ بنایی، بیل باغبانی و شن‌کش، دیلم و قلم و چکش سنگتراشی، سیخ و کفگیرک نانوایی، انواع زنجیر کلفت و نازک برای مصارف مختلف مثل آویختن چلچراغ و چراغ و گوی و قندیل و افسار، دهانه‌های شتر و قاطر و گردن سگ و زنجیرهای چارواداری، منقل‌های بزرگ و کوچک اسفند و کرسی و انبر و سه‌پایه، تغارتراش و کج‌بیل، ساج نان‌پزی، شاهین ترازو، کفه‌های بزرگ و کوچک و سرطاس، قپان‌های اهرمی سنگ قپان و ترازو، پایه‌های نیمکت‌های قهوه‌خانه، دریچه در راه آب و پنجره و طارمی، نعل اسب و الاغ، قطعات آهنی گاری و درشکه و کالسکه و دلیجان، مانند توپ و تسمه‌ دور چرخ و فنر و اهرم‌های کروک و مال بند، انواع حلقه و بست و قلاب که البته دیگر هیچ کدام این چیزها کارکردی ندارند و طبیعی است که دیگر آهنگری به این معنی وجود نداشته باشد.
یکی دیگر از شغل‌های رو به زوال آیینه‌کاری است‌. آیینه‌کاری جزو اندک شغل‌های قدیمی است که امروزه نیز تداوم دارد. این هنر جزو آخرین ابتکارهای هنرمندان ایرانی در معماری داخلی و تزئین درون ابنیه مختلف به شمار می‌رود. اجرا‌کنندگان این رشته از هنر، با دقت و ظرافت و با ایجاد اشکال و طرح‌های هندسی و تزئینی از قطعات کوچک و بزرگ آینه در سطوح مختلف، فضای درخشان و پر تلألویی را پدید می‌آوردند که حاصل آن بازتاب پی در پی نور در قطعه‌های بی‌شماری از آینه و محیطی پر‌نور، رویایی و دل‌انگیز می‌شد. مدرک‌های موجود نشان می‌دهد که آینه در ابتدا از کشورهای اروپایی وارد ایران شد چنانکه تزیین بنا با آینه در ایران نخستین بار در شهر قزوین و در دیوانخانه شاه طهماسب صفوی که از سال ۹۵۱ تا ۹۶۵ ساخته شد به انجام رسید و سپس از آینه در پایتخت جدید خاندان صفوی یعنی، اصفهان در سطحی گسترده و در اغلب کاخ‌های آن زمان (که به گفته ژان شاردن سیاح فرانسوی شمار این کاخ‌ها از ۱۳۷ عدد فزونتر بود) مورد استفاده قرار گرفت. از نمونه‌های بر جای مانده آن می‌توان به آینه کاری کاخ هشت بهشت و چهلستون اشاره کرد که از همه زیباتر و مجلل‌تر هستند.
استاد اکبر جندقیان از اندک استادکاران باقیمانده در رشته آینه کاری است که در خصوص این شغل می‌گوید: آینه به صورت جام یا شیشه به اندازه‌های ۱-۵/۱ و ۲ میلیمتر وجود دارد. هر چه آیینه نازکتر باشد شکل دادن به آن دقیق‌تر و بهتر صورت می‌پذیرد. برای بریدن آن از الماس ریزی موسوم به الماس نیشی استفاده می‌کنند تا آینه را به اشکال لوزی - مربع - ستاره‌ای - ضربدری یا نگین بریده و آماده برای نصب کنند. برای نصب آن نیز گچ بیخته شده را با مقداری سریش برای چسبندگی بیشتر در حدود یک نوزدهم مقدار گچ مخلوط کرده سپس آیینه‌ها را در طرح‌ها و اشکال مختلف به وسیله خمیر گچ نصب می‌نمایند. در بناهای تاریخی بیشتر از آیینه ۵/۱ میلیمتری استفاده می‌کنند تا هم آسانتر بریده شود و هم به صرفه‌تر باشد ولی آیینه‌های محدب و مقعر نیز که در بناها استفاده شده بیشتر مربوط به دوران قاجار است.
به گفته این استادکار وسایل مورد نیاز برای آینه کاری نیز به شرح زیر است: ۱-‌ گچ و سریش ۲- الک ۳- کاردک ۴- الماس ۵- و در آخر خود آیینه که جزو اصلی است و آیینه را در روزگار گذشته آیینه‌سازها می‌ساختند.
به گفته این استاد در زمان قدیم یکی از حرفه‌های موجود به خصوص از دوران بعد از صفویه شغل آیینه سازی بود. برای ساختن آیینه پشت جام‌ها و قطعات شیشه‌ای را با لعابی از سرب، قلع یا نقره می‌پوشاندند و لایه‌ای کاغذ یا پوست را برای حفظ لعاب و تیره نشدن آن در پشت آیینه می‌چسباندند ولی شیوه ساخت آیینه در دوره قاجاریه تغییر یافت به طوری که برای ساخت آیینه از شیشه‌های ظریف‌تر و شکیل‌تر، همچنین لعابی از فلز جیوه استفاده می‌کردند تا آیینه بسیار درخشنده‌تر و پایدارتر شود و از آن در سطح گسترده‌ای برای معماری و مصارف عمومی استفاده می‌کردند.
آیینه از دیرباز نماد روشنی بود و در مراسم مختلفی همچون ازدواج و نوروز جایگاه ویژه‌ای داشت، زوج‌های جوان شروع زندگی مشترک خود را همچون پاکی و شفافیت آیینه جشن می‌گرفتند و در سفره هفت‌سین عید نوروز نیز آیینه بازتاب دهنده سبزی و سر زندگی در چشم و قلب انسان بود. اشخاصی را که در زمان قدیم اقدام به ساخت آیینه می‌کردند آیینه‌ساز می‌نامیدند که در اوان «دوره صفویه و قاجاریه» این کار توسط یک یا چند نفر به صورت دست‌ساز صورت می‌گرفت ولی امروزه کارخانه‌های بزرگ به ساخت آیینه و شیشه اقدام می‌کنند.
خاتم کاری یا استخوان کاری نیز از جمله مشاغلی است که امروزه تنها از آن جز چند استادکار سالخورده نامی بیشتر به جا نمانده است‌. به خاتم کاری هنر آراستن سطح اشیاء مختلف نیز اطلاق می‌شود. در این هنر مثلث‌های کوچک با طرح‌ها و اشکال گوناگون و بیشتر به صورت زاویه راست در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند تا یک در میان در کنار یکدیگر قرار ‌گیرند و طرح زمینه را کامل کنند. برای انجام این هنر از فلز برنج یا مس برای اجزای براق طرح، از استخوان گاو یا اسب یا شتر برای سفید و از چوب درختانی چون نارنج و عناب و آبنوس برای نشان دادن رنگ‌های زرد، قهوه‌ای قرمز، سیاه و‌... استفاده می‌کنند. همچنین طلا نیز در مواردی بسیار نادر در این صنعت به کار گرفته می‌شود. استاد محمدرضا زمانی استاد کار خاتم در خصوص این هنر - صنعت می‌گوید: در هنر خاتم از فلز برنج، استخوان و چوب استفاده می‌شود. در یک کار خاتم به صورت اشکال هندسی و در حالات مثلثی و لوزی به وجود می‌آید برای این کار از چوب‌های بلند که از گونه‌های مختلف هستند و به آن قامه می‌گویند با مفتول و استخوان حیوانات به یکدیگر می‌بندند سپس آنها را به اندازه ۱ میلی‌متر می‌برند و روی صفحه‌ای چوبی به وسیله چسب چوب یا سریش می‌چسبانند و آن را نیز با نخ‌های مخصوص پر می‌کنند بعد کار را زیر دستگاه پرس می‌کنند تا بدین وسیله ساخت یک طرح خاتم را تکمیل کنند.
وی از آیینه کاری و خاتم کاری و هنرهایی نظیر آن به عنوان شاهکارهایی مخصوص ایران زمین یاد می‌کند که اکنون تنها می‌توان متاسفانه در موزه‌ها از آن سراغ گرفت و دولتمردان باید تلاش کنند در این خصوص با اجرای سیاست‌های حمایتی از فراموشی این هنرها در جامعه جلوگیری کنند.
به راستی کسی نمی‌داند اگر این آخرین بازماندگان نسل هنرمندان ایرانی نیز خدای نکرده روی در نقاب خاک بکشند از آن همه آوازه هنر ایرانی چه به جای خواهد ماند.
آهنگری نیز یکی دیگر از این هنر - صنعت‌ها است‌. هنوز به درستی معلوم نیست که چه نوع فلزی برای نخستین بار توسط انسان مورد استفاده قرار گرفت، ولی در این مورد دانشمندان نظریه‌های مختلفی را ارائه داده‌اند «جورج ساویچ در کتاب خود موسوم به تاریخ برنز» می‌نویسد: اولین فلزی که از طرف انسان مورد استفاده قرار گرفت پیش از پیدایش مس، فلز طلا بوده است کاوش‌های انجام شده در «تل ابلیس واقع در رشته کوه‌های استان کرمان» قدمت قطعات مسی به دست آمده در این تپه را به ۴۵۰۰ سال قبل از میلاد مسیح مربوط می‌سازد. می‌دانیم که انسان‌های نخستین از فلزات بیشتر برای ساخت ظرف‌ها، سلاح و ابزار‌آلات ساده سود می‌جستند اما در دوره‌های بعدی استفاده از فلزات مختلف در سطح وسیع‌تری صورت گرفت به طوری که در زمان اشکانیان، هخامنشیان و ساسانیان فلز‌کاری جزو صنایع پیشرفته به شمار می‌آمد و از فلزات در ساخت مجسمه‌ها، جام‌های زرین همچنین زیور‌آلات و ظرف‌های گوناگون از فلزاتی چون طلا و نقره استفاده می‌نمودند اما اوج این هنر را می‌توان در بعد از اسلام، زمان حکومت آل بویه و سلجوقی جستجو کرد زیرا در این دوره از فلزات چون: مفرغ، برنج و نقره، به شکل‌های شبکه‌ای - خاتم، برجسته کاری با خطوط اسلیمی‌و ختایی همچنین کتیبه‌هایی به خط کوفی و نسخ در تزئین و تکمیل اشیا و ظروف مختلف استفاده نمودند. متأسفانه در دوران ایلخانی و تیموری به دلیل حملات ویرانگر که به سرزمین ایران صورت گرفت هنر فلز کاری با رکود قابل ملاحظه‌ای مواجه شد اما دوباره در عصر صفوی که اغلب هنرها به اوج رسید این هنر نیز در کنار دیگر هنرها راه تکامل را پیمود به طوری که ما اکنون شاهد دستاوردهای به یادگار مانده از آن زمان هستیم. آهنگرها آهن خام با قطعات ضایعاتی را قطعه قطعه کرده سپس در کوره ذوب می‌کنند و با فن ریخته‌گری از آنها ابزار آلت‌های مختلف می‌سازند یا به گونه‌ای دیگر آنها را در کوره گرم و گداخته می‌کنند تا به نقطه قرمزی برسد سپس با ضربات پتک بر روی سندان آهنگری بدان شکل دلخواه را می‌دهد. اگر چیز ساخته شده احتیاج به روزن یا سوراخ داشته باشد «مانند تیشه یا کلنگ» با وسیله‌ای به نام سنبه این کار را صورت می‌دهند پس از پایان کار چکش کاری، آن چیز را با سوهان‌های بزرگ پرداخت کرده و برای سفید کاری آن از قطعه‌های به هم چسبیده پارچه نمدی استفاده می‌کنند.
آخرین و شاید جالبترین مشاغل فراموش شده در ایران امروز را می‌توان ارابه‌چی‌ها به شمار آورد که این شغل البته به یمن وجود محوطه تاریخی میدان نقش جهان هنوز هم زنده است و شاید با دیدن آنان بتوان تا حدودی مرهمی هر چند اندک بر زخم ناسور فراموشی این شغل‌ها در دنیای شتابزده و مدرن و دود آلود امروزه گذاشت . داریوش مسیبی یکی از درشکه رانان میدان نقش جهان درباره این شغل می‌گوید: از روزگاران کهن برای حمل بار از گاری‌هایی در نوع‌های گوناگون استفاده می‌کردند. این گاری‌ها به صورت دوچرخ و چهار‌چرخ ساخته می‌شدند و شامل یک کفی - دو اهرم اتصال به چرخ‌ها - چرخ و محور که همه آنها بیشتر چوبی بودند همچنین چوب‌هایی که به آن کش می‌گفتند و واسطه اتصال گاری به اسب بودند. کش به وسیله آلتی به نام دوغه که از چوب و چرم ساخته می‌شد روی گردن اسب قرار می‌گرفت تا اسب بتواند وزن بار را تاب بیاورد. در زمان قدیم برای حمل بارهای سبک از گاری دوچرخ و برای جابجایی افراد، جهیزیه‌ و بارهای سنگین‌تر از گاری‌های چهار‌چرخ یا ارابه استفاده می‌کردند و راننده گاری و ارابه را گاری‌چی یا ارابه‌چی می‌نامیدند.
در دوره قاجاریه ارابه‌ها را طوری طراحی کردند که مانند قطارهای شهری امروزی روی دو ریل حرکت کنند تا عبور آنها در مسیر خلوت و به سهولت انجام گیرد ولی این ارابه‌ها یا درشکه‌ها بیشتر برای جابجایی نفرات طراحی شده بودند تا برای جابجایی کالا و بار، اما سوای از ارابه و گاری «درشکه» نیز برای خود جای ویژه‌ای داشت به طوری که بیشتر افراد دارا و ثروتمند از آن برای جابجایی و امور تشریفاتی سود می‌جستند خوشبختانه استفاده از این درشکه‌ها تا امروز نیز ادامه دارد که ما اکنون شاهد فعالیت آنها در میدان نقش جهان هستیم اما هم‌اکنون تولید ارابه و گاری به طور کامل متوقف شده و ساخت درشکه نیز فقط در شهرهای مشهد و همدان و به دست دو استادکار به نام‌های حاج جعفر سراج و محمد همدانی صورت می‌پذیرد که پس از این دو این صنعت نیز به بوته فراموشی سپرده می‌شود. با وجود تلاش‌های انجام گرفته برای احیای برخی از این مشاغل واقعیت تلخ است و این روزها باید باور کرد که برخی شغل‌ها در گذار تاریخ دفن شده‌اند. این روزها با انبوه چینی‌های شکسته مادربزرگ، من مانده‌ام با بغضی تلخ و غریب و دلم هوای بوی عطر چادر نماز و چارقد مادربزرگ را کرده و دلم می‌خواهد زمان دوباره به عقب برگردد و برگردم به روزگار جوانی مادربزرگ و تهران به جای ازدحام و بوق ماشین‌ها و ترافیک امروز بشود همان تهران کوچه‌های خاکی و تو در تو با صدای «چینی بند‌زن اومده ...».
این روزها اگر از کوچه پس‌کوچه‌های شهرتان گذشتید و صدای کوبیدن پتک بر سندان آهنگری پیر یا نغمه کوبش‌هاون بر زه حلاج‌ها را شنیدید بدانید که دارید واپسین نفس‌های هنری در حال احتضار را می‌شنوید که تا چند صباحی دیگر درست مثل چینی بند‌زن‌ها اثری از آنها نمی‌ماند و در گوشه‌ای از خاطراتمان دفن می‌شوند.
منبع: تابناک
انتهای پیام

دیدگاه شما