جماران-سرویس بینالملل:در فرانسه، تونس و کویت. وحشت از پس وحشت و آن هم تنها در یک روز. هر کدام از این اعمال وحشتناک یکی پس از دیگری واقع شدند تا توجه ما را به خود جلب کنند. آغاز این وقایع در نزدیکی شهر لیون فرانسه بود. جایی که یک کارخانه مورد حمله قرار گرفت و از آن بهتآورتر، سر بریده ای بود که بر بالای در ورودی کارخانه یافته شد. بدن متعلق به این سر در همان نزدیکی افتاده بود. رئیس جمهور فرانسه گفت که در نزدیکی جنازه پیامی قرار داده شده بود.
گردشگران تصاویر دلخراشی از اتاقهای مسدود شده هتل در شهر توریستی «سوسه» در تونس در اینترنت قرار داده و در کنار آنها توضیح دادهاند چگونه از ساحل به آنجا گریختهاند. فرار آنها پس از آن صورت گرفت که مشخص شد صداهایی که به زعم آنها مربوط به کارهای فنی روزانه بوده در واقع صدای گشودن آتش اسلحه بوده است. در کویت نیز یک بمبگذار انتحاری به درون مسجدی رفته است که ۲۰۰۰ نفر در آن بودند و دکمه انفجار را فشار داد.
هر یک از این اقدامها به این امید انجام شده است که توجه ما را به خود جلب کند. در روز سه شنبه داعش ویدئویی را منتشر کرد که در آن ۵ نفر که هر کدام لباسی شبیه زندانیان گوانتانامو به تن داشتند، در یک قفس قرار گرفته بودند و قفس آرام به درون یک استخر شنا برده شد. دوربین های داعش لحظات مرگ آنها در حالی که دست و پا میزدند و تقلا میکردند را ضبط کردهاند. (در اینجا من به گزارشها استناد کردهام: اقدام کوچک من در برابر آنچه جنگ تبلیغاتی داعش نامیده میشود این است که خود را در معرض این تبلیغات قرار ندهم.)
ما باید در برابر این وقایع چه واکنشی داشته باشیم؟ در برابر آنچه دیده ایم باید چه کنیم؟ کارشناسان به دنبال حلقه های اتصال خواهند گشت و به زودی افراد یا سازمان هایی مسئولیت این وقایع را بر عهده خواهند گرفت. داعش تا کنون مسئولیت انفجار کویت را پذیرفته است. به زودی تحلیلهای زیادی دربارة نقش جهانی داعش در تروریسم معاصر نوشته خواهند شد.
اما چیزهای سادهتری این وقایع دهشتناک را به یکدیگر مربوط می کنند. اثر کوچکی از چنین اموری را در اتفاقی که در هفته گذشته روی داد میتوان دید. اتفاقی که جمعه خونین گذشته تقریباً موفق شد آن را پنهان کند. و آن بازدید ملکه انگلستان از «بگرن بلسن» بود. بگرن بلسن یکی از اردوگاههای کار اجباری نازیها بود که ۷۰ سال پیش آزاد شد. جایی که وحشیگری غیرقابل بیانی در آن حاکم بوده است و ۵۰ هزار نفر در آنجا جان خود را از دست دادند.
در طول ماه های پایانی جنگ جهانی دوم در سال ۱۹۴۵، نظریهپرداز سیاسی «هانا آرنت» در جایی نوشت: «مسأله شر، پرسش بنیادی زندگی روشنفکران پس از جنگ [جهانی دوم] در اروپا خواهد بود.» منظور او این بود که پس از هلوکاست، (زمانی که اروپاییان دیدند می توانند مرتکب چه کارهایی بشوند.) مسأله اصلی این خواهد بود که چگونه این اندازه از شر میتوانسته ممکن باشد. هرچند که اردوگاههای هولوکاست به خودی خود به وجود نیامدند و در همه جا نیز وجود نداشتند اما به هر حال به وجود آمدند.
در این میان «مسأله شر» به مسألهای خاص برای خداباوران تبدیل شد: چگونه میتوان به خداوندی خیرمطلق، و قادر مطلق باور داشت در حالی که جهان مملو از چنین پستیهایی است؟ قتل ۶ میلیون یهودی و بیش از یک میلیون کودک به دست نازی ها تقریباً به مسألهای در الهیات تبدیل شده است.
اما آنچه امروز میبینیم تأیید میکند که «مسأله شر» مسأله ای تاریخی نیست. بلکه مسأله امروز ماست و تنها دینداران را به چالش مواجه نمی کند. فکر این که اتفاقاتی مانند انفجار در کویت و کشتار اعضای کلیسای چارلستون در هفته گذشته هماکنون در حال وقوع اند مطمئناً همه ما را ناراحت میکند.
میدانم که تبیین های بنیادی و سازگاری وجود دارد که همه این وقایع را توضیح میدهند. میراث تاریخی، نیروهای ژئوپولتیکی، نیرو های محلی، همه اینها مربوطند اما آنها هیچ کدام به اصل موضوع نمیرسند. چگونه چنین شری ممکن است به وجود بیاید؟ مثال غرق کردن در آب را در نظر بگیرید. در این ویدئو صحنهپردازی بسیار دقیق و با ظرافت انجام شده است. ممکن است بشود با تکیه بر فرقه گرایی ضد شیعی، انگیزه قاتلان و کینه آنها را توضیح داد. اشغال عراق در سال ۲۰۰۳ کمک میکند تا ظرفیتهای قاتلان و تواناییهای ارتکاب به چنین اعمالی را تبیین کنیم. آنها تنها میتوانند در استان«نینوا» حکمرانی کنند زیرا نیرو های نظامی به رهبری آمریکا دولت عراق را نابود کردند.
اما همه اینها نمیتوانند حد دیگرآزاری موجود در فیلم را تبیین کنند. حدی که نشان دهند توانایی یک انسان به این است که نه تنها میل داشته باشد انسان دیگری را بکشد، بلکه به مرگ دردناک و تحقیرآمیز او رضایت دهد.
یک اندیشه این است که اصلاً این موضوع را پیچیده فرض نکنیم. یکی از شخصیتهای فیلم «هانا و خواهرانش» ساخته «وودی آلن» را به یاد بیاورید. پاسخ این شخصیت به مسأله شر هانا آرنت این بود که گفت اینکه مردم میگویند هولوکاست چگونه اتفاق افتاد پرسش نادرستی است: «با توجه به وضعی که مردم دارند سؤال این است که چرا چنین اتفاقاتی بیشتر نمی افتند؟»
در جمله بالا قطعه مهم «با توجه به وضعی که مردم دارند» است. این موضعی سیاه درباره طبیعت انسانی است. اگر بپذیریم که انسانها موجوداتی ذاتاً وحشی هستند که از رنج یکدیگر خشنود می شوند، در آن صورت باعث تعجب نخواهد بود که مردان جوان در داعش تلاش میکنند که خشونت ها را بر روی هم انباشته کنند. سوزاندن مردی در قفس، اعدام کودکان و وادار کردن کودک به اینکه یک بزرگسال را به ضرب گلوله بکشد. این کار باعث میشود دیگر آزاری به یک ورزش رقابتی تبدیل شود.
اما اگر ما دیدگاهی متفاوت در باره انسانها و ظرفیت آنان در عشق و شفقت داشته باشیم در آن صورت مسأله شر همچنان باقی میماند.
میتوانیم به روانشناسی بازگردیم، و پیشنهاد کنیم یا حتی امیدوار باشیم که مردانی که پشت اقدامات دهشتناک امروزند صرفاً دارای اختلال روانیاند، افرادی که زخم خوردهاند و نوعا هیچ تفاوتی با «نیکلاس سالوادر» که این هفته مادام العمر در بیمارستان روانی بستری شد، ندارند. نیکلاس سالوادور، «پالمیرا سیلوا» مادربزرگ ۸۲ ساله خود در لندن را سر بریده بود.
یا اگر بپذیریم که قاتلان بیمار ذهنی نیستند، آنگاه میتوانیم به روانشناسی جمعی نظر کنیم. میتوانیم تحقیقات پیش از هولوکاست محققی به نام «استنلی میلگرام» را به یاد آوریم که آزمایشاتش درباره فرمانبرداری نشان میدادند انسان در هنگامی که از دستورات یک حاکمیت پیروی کند و به او متعهد باشد میل شدیدی به وارد کردن درد های عظیم به دیگران پیدا می کند.
ممکن است به مرزهای فلسفه ذهن وارد شویم که در آنجا استدلال میشود که نفس تنها مجموعهای از ویژگیهای شخصیتی مجزا است که «در دل یک نفس متحد به صورتی سازگار گرد یکدیگر میآیند.»
بنا به توضیحات پروفسور «قاسم کسام» استاد دانشگاه «وارویک» در انگلیس: «اما در برخی افراد نفس از قسمتهای مختلفی تشکیل شده است که با یکدیگر سازگاری ندارند.» در این افراد ممکن است قسمتی از شخصیت با هنجارهای زندگی اجتماعی زندگی کنند و دیگر قسمتها با این هنجارها مخالفت کنند.
تبیینی سادهتر این است که قصابان داعش از یک تاکتیک بسیار قدیمی جنگی استفاده میکنند. تاکتیکی که توسط چنگیزخان و آتیلا نیز به کار رفته است: دشمن را بترسان! داعش آن مردان را در آب غرق کرد تا ما بر خود بلرزیم.
البته موفقیتآمیز هم بوده است. توریستها سوسه را حداقل به صورت موقت ترک کردهاند. اما هرچند که این جنایات باعث ایجاد ترس میشوند اما نفرت شدید هم ایجاد می کنند. و همین نفرت در میان انسانها پراکنده می شود. من دیروز با «اسامه حسن» یکی از محققان دین پژوه است سخن گفتم و او برای من از نفرتی گفت که شرور واقع شده در این هفته در وجود وی ایجاد کردهاند. وی اشاره کرد که چنین کارهایی چقدر با متون مقدس اسلامی مخالفت دارند که مثلاً تصریح کردهاند نباید از سر تن جنازه جدا کرد.
او گفت که نبردی در راه تمدن پیش رو است که در آن جوامع بزرگ دینی جهان لازم است در برابر گروه کوچک شرور با یکدیگر متحد شوند: مسیحیت، اسلام، دین هندویی، یهودیت و دیگران. بیمعنا است که از چنین مقاومتی در جنگ در برابر شر سخن بگوییم. در چنین جنگی هیچ پیروزی ای در کار نخواهد بود. شر در وجود ماست و چنان که می نماید دائمی است. اما نباید از نام بردن از آنچنان که هست وحشت داشته باشیم.
جاناتان فریلند-گاردین