جماران- سرویس بین الملل: در ماه های اخیر دعوت های کلیشه ای به اصلاحات در اسلام (دینی که ۱۴۰۰ سال قدمت دارد) شدت یافته اند. نیوزویک در مقالهای نوشته است: «ما نیازمند یک اصلاحات اسلامی هستیم.» و هافینگتون پست نیز گفته است:«اسلام نیازمند اصلاح از درون است.»
پس از کشتار شارلی ابدو پاریس، فایننشیال تایمز موافقت خود را با کسانی که باور دارند «رئیس جمهور سکولار مصر، عبد الفتاح السیسی میتواند نقش مارتین لوتر مسلمان را در جهان اسلام بر عهده بگیرد.» ابراز کرد. (البته این امر مشکل خواهد بود. مخصوصا با توجه به این که السیسی به گزارش دیده بان حقوق بشر «دستور حملات مرگباری را عمداً صادر کرده است» که علیه عده ی زیادی از معترضان غیر نظامی انجام شدند و حتی ممکن است بتوان آن را جنایت علیه بشریت به حساب آورد.)
بعد از آن نوبت «عیان هرسی علی» مؤلف سابقاً مسلمان و اکنون ملحد سومالیایی الأصل در کتاب جدیدش با عنوان «بدعت: چرا اسلام هماکنون نیازمند اصلاحات است» بود تا بر این امر تأکید کند. او مدتی است که ناگهان در استدیو های تلویزیونی و ستون آزاد نشریات ظاهر میشود و به مسلمانان (اعم از لیبرال و محافظه کار) اصرار میکند که از برخی باور های دینی اساسی خود دست بردارند و همزمان با آن تحت لوای یک مارتین لوتر مسلمان متحد شوند. اینکه مسلمانان به دعوت زنی که دین آنها را «دینی مخرب و ایمان پوچ گرایانه ی مرگ» که لازم است «نابود شود» توصیف کرده است و پیشنهاد کرده است نوبل صلح به بنیامین نتانیاهو داده شود، پاسخ مثبت دهند یا خیر البته مسأله ی دیگری است.
این سخنان البته تازگی ندارند. ستون نویس مشهور روزنامه ی نیویورک تایمز، توماس فریدمن در سال ۲۰۰۲ نیاز به اصلاحات اسلامی را اعلام کرده بود. متخصصان آکادمیک چارلز کورزر و میشل براورز ریشه ی این «تشبیه اصلاحات دینی در مسیحیت و اسلام» را تا ابتدای قرن بیستم دنبال کرده و خاطر نشان کردهاند روزنامه نگاران محافظه کار مسلمان نیز به اندازه ی دانشگاهیان لیبرال مشتاق یافتن لوتر مسلمان بوده اند.
نیازی به یادآوری نیست که ظاهراً همه ی کسانی که علاقه مندند در جنگ علیه خشونت و افراطی گری پیروز شوند و در عین حال روح اسلام را نجات داده و خاورمیانه ی بحران زده را تغییر دهند به چنین فرآیند اصلاحاتی علاقه مندند.
گذشته از همه ی اینها مسیحیت نیز اصلاحات را از سر گذرانده است. بنابراین استدلالی که توسط جریان های روشنفکری و سکولار و لیبرال و دموکراسی نوین اروپایی دنبال می شود کامل خواهد شد. چرا اسلام نتواند همین کار را بکند؟ و آیا غرب نباید در این فرآیند پیشنهاد کمک خود را ارائه کند؟
با این حال حقیقت این است که سخن گفتن از اصلاحات مسیحیت گونه ی اسلام بسیار ریاکارانه است. بگذارید درباره ی این ایده ی «لوتر مسلمان» اندکی فکر کنیم. تنها کار لوتر صرفاً این نبود که ۹۵ آموزه ی خود را بر در قلعه ی کلیسای کاتولیک در ویتنبرگ نصب کند و اذیت و آزار های انجام شده توسط روحانیت کاتولیک را تقبیح کند. او علاوه بر این از دهقانان آلمانی خواست تا علیه اربابان فئودال خود شورش نمایند و «ضربت مرگ» را به آنان وارد کنند. او اربابان را با «سگ های دیوانه» مقایسه کرد و علاوه بر این در سال ۱۵۴۳ میلادی درباره ی یهودیان و دروغهای آنها کتابی نوشت و در آن یهودیان را «مردمان شیطانی» نامید و از مردم درخواست کرد که خانهها و کنیسه های یهودیان را ویران کنند. به گفته ی جامعه شناس و محقق کشتار یهودیان رونالد برگر، لوتر کسی بود که باعث شد یهودی ستیزی به «عنصری اساسی در فرهنگ و هویت ملی آلمانی» تبدیل شود. بعید است چنین شخصی نمونه ی خوبی برای مسلمانان در سال ۲۰۱۵ باشد.
اصلاحات پروتستانی همچنین آغازگر کشتارهای بی سابقه ای در ابعاد قاره ای بود. آیا جنگهای دینی فرانسه را از یاد برده ایم؟ آیا جنگهای داخلی انگلستان را فراموش کرده ایم؟
دهها میلیون بیگناه در اروپا کشته شدند و در طول سی سال جنگ ۴۰ درصد از کل جمعیت آلمان در این جنگها به کام مرگ فرو رفتند. آیا انتظار داریم اکثریت جهان اسلام که هماکنون به بلای جنگهای فرقه ای، اشغال خارجی و میراث تلخ استعمار مبتلا است، به نام لیبرالیسم و پیشرفت به چنین وضعی دچار شود؟
اسلام، مسیحیت نیست. این دو دین به یکدیگر شبیه نیز نیستند و نیازی به یادآوری نیست که هم در این باره و هم درباره ی تلاش برای تطبیق یکباره تاریخ اروپایی بر کشور های اسلامی در آسیا و افریقا بی اطلاعی بسیاری وجود دارد. هر دین سنتها و متون مقدس خاص خود را دارد. پیروان هر یک از این ادیان در معرض فرآیند های بی شمار ژئوپولتیک و اقتصادی-اجتماعی بوده اند. حتی متألهان مسلمان و مسیحی زمین تا آسمان با یکدیگر متفاوتند. برای مثال در دین اسلام هرگز طبقه ی روحانی کاتولیک مانندی که تنها به یک پاپ منصوب خداوند پاسخگو باشند وجود نداشته است. بنابراین این «اصلاحات اسلامی» در برابر چه کسانی باید آغاز شود؟ ۹۵ فَتوا باید بر در خانه ی چه کسی نصب شود؟
واقعیت این است که تا کنون نیز اسلام اصلاحات خاص خود را در قالب گسترش های فرهنگی و فرآیند های « پالایش دینی» از سر گذرانده است. و چنین فرآیندی اتفاقاً باعث ایجاد یک مدینه ی فاضله ی کثرت گرایانه و چند دینی و یک جامعه ی یگانه از اسکاندیناوی تا فرات نبوده است. بلکه باعث تولید موجود دیگری شده است: پادشاهی عربستان سعودی.
آیا اصلاحات دقیقاً همان چیزی نبود که از طرف واعظ دورهگردی که بعداً با خاندان آل سعود متحد شد، محمد بن عبدالوهاب به افواج ساکنان حجاز وعده داده شد؟ او از اسلام نابی سخن گفت که از آنچه به باور او بدعت های گذشته بوده پیراسته باشد. او محصول قرنها تحقیق و تفسیر معمول در اسلام را مردود اعلام کرد و حاکمیت عالمان و مراجع دینی را نپذیرفت.
ممکن است برخی استدلال کنند اگر کسی در جهان اسلام کمتر از همه استحقاق لقب لوتر ( یعنی کسی که جنبش پیرایش دینی خود را با ناسازگاری راهبان آلمانی با یهودیان ترکیب کرد) داشته باشد، ابن عبدالوهاب است.
ساختار مناقشه انگیز الهیات اسلامی ابن عبدالوهاب، به نوشته ی زندگینامه نویس او مایکل کرافورد «باعث شد تا بسیاری از آنچه در زمان او به نام اسلام شناخته میشد را رد کند» و حتی به این امر انجامید که خانواده ی خود او، وی را به عنوان بدعت گذار طرد کنند.
سخنم را اشتباه برداشت نکنید. البته که اصلاحات در کشور های بحران زده ی اسلامی لازم است. اصلاحات، سیاسی، اجتماعی-اقتصادی، و بله حتی اصلاحات دینی. مسلمانان لازم است الگوی کثرت گرایی، تسامح و احترام متقابل تاریخی خود را دوباره بازیابی کنند. برای مثال می توان به آشتی نامه ی پیامبر اسلام حضرت محمد(ص) به راهبان صومعه ی سنت کاترین(۱) یا همزیستی مسالمت آمیز جامعه ی اسلامی در اسپانیای قرون وسطی اشاره کرد.
آنچه قطعاً مسلمانان نیازی به آن ندارند درخواست های خوش خیالانه برای اصلاحات، از جانب غیر مسلمانان و مسلمانان سابق است. امری که تنها نشان دهنده ی میزان سطحی نگری، ساده انگاری و نگاه غیر تاریخی و حتی ضد تاریخی برخی صاحبنظران مشهور غرب در این زمینه است.
به نظر میرسد برای آنان بسیار سادهتر است بجای آنکه ریشهها و عناصر تاریخی را مورد بررسی قرار دهند، مناقشه درباره ی افراطی گری و خشونت را صرفاً به برخی کلیشه ها و شعار ها تقلیل دهند. بسیار سادهتر است که برخی از تندرو ترین و ریاکار ترین منتقدان اسلام را بزرگ کنند بجای اینکه به صدای جریان غالب محققان و دانشگاهیان و فعالان مسلمان گوش فرا دهند.
برای مثال هرسی علی را در سیل مصاحبه هایش با رسانه های امریکا، از نیویورک تایمز تا فاکس نیوز با سؤالات کم مایه و رشته ی بلندی از ثناخوانی ها ستایش کرده اند. («قهرمان دوران ما» تیتر یکی از نوشتههای او در پولیتیکو بود)
متأسفانه تنها کمدین برنامه ی دیلی شو (یک برنامه تلویزیونی طنز)، جان استوارت بود که سعی کرد به هرسی علی نشان دهد که قهرمان اصلاح گر او (مارتین لوتر) قصد داشته «مسیحیت پالوده تر» ی ایجاد کند و باعث ایجاد «یک قرن خشونت و ضرب و جرح» بوده است.
با عرض معذرت از لوتر، اگر یک نفر امروز قصد داشته باشد همان کار را در اسلام انجام دهد همانا ابوبکر البغدادی رهبر داعش است. کسی که به نام «شکلی خالص تر از اسلام» دستور تجاوز و تاراج می دهد. و نیز کسی که احتمالاً از طرفداران پر شور یهودیان نیست
کسانی که به شکلی ساده نگرانه و سطحی علاقمند به اصلاحات اسلامی هستند باید مراقب آنچه آرزویش را میکنند باشند.
منبع: گاردین
مهدی حسن
(1) بر اساس برخی منابع تاریخی حضرت محمد(ص) در دوران بعثت خود آشتی نامه ای را به راهبان معبد مسیحی سنت کاترین که در کوه سینا ساکن بودند نوشته است. به گفته ی این منابع، این آشتی نامه که منقش به نقشی از دست پیامبر(ص) به نشانه ی عهد و پیمان است، به مسیحیان اطمینان می دهد که حکومت اسلامی از آنان مراقب خواهد کرد و امتیازاتی را از جمله آزادی در دین و برگزاری دادگاه های مسیحی برای آنان قایل خواهد شد. (منابع: دایره المعارف ویکی پدیا انگلیسی ذیل مدخل Ashtiname of Muhammad و همچنین سایت:http://thehigherlearning.com)