جماران- سید محمد یوسف ثانی: در روز ۲۵ مارس ائتلاف کشورهای عربی به رهبری عربستان سعودی بمباران مناطقی از یمن را آغاز کرد. عملیاتی علیه حوثی ها که در آن زمان کنترل شهر صنعا (پایتخت این کشور) را در اختیار گرفته بودند. این حملات زمانی آغاز شد که حوثیان پیوسته به طرف شهر بندری عدن در حال پیشروی بودند. جایی که "عبد ربه منصور هادی" رئیس جمهور مورد حمایت عربستان به آنجا گریخته بود. عملیات توفان قاطعیت عربستان را بسیاری به عنوان تلاش سعودی ها و متحدانشان برای نگاه داشتن کنترل مسلمانان سنی بر همسایه ی جنوبی خود در برابر شیعیان زیدی مذهب هم پیمان ایران یعنی حوثی ها تعبیر کردند.
پس از تلاش یک ماهه ی گروهها برای رسیدن به توافق و آتش بس، یکی از متحدان اصلی سعودی همچنان از ائتلاف بیرون مانده است: پاکستان. پس از یک هفته مذاکرات سنگین، مجلس پاکستان در ۱۰ آوریل به اتفاق مصوبه ای را تصویب کرد که بر اساس آن این کشور در بحران یمن بیطرف باقی خواهد ماند و این امر نشان دهنده ی شکستی قاطع در روابط میان دو متحد دیرین بود. تصمیم پاکستان برای ملحق نشدن به این منازعه به رهبری عربستان سعودی علیه شیعیان حوثی در یمن می تواند نشان دهنده ی سردی جدی در روابط میان اسلام آباد و ریاض باشد. دو پایتختی که روابط طولانی مدت خود را بر اساس ظرفیتها و منافع مشترک بنا کرده بودند.
از یک طرف پاکستان برای مدتی طولانی از بذل و بخشش های سعودی در قالب نفت ارزانقیمت و تزریق پول نقد در زمان نیاز بهره برده است. از طرف دیگر سعودی ها نیز بار ها از ارتش مجهز پاکستان که یکی از قویترین ارتشها در منطقه است درخواست کرده اند تا عربستان را در نیل به اهداف نظامی خود یاری کند. مصوبه ی بیطرفی که در مجلس پاکستان گذشت هر چند که بسیار با تغییر مسیر کامل از حمایت پشتیبان دراز مدت این کشور فاصله دارد، اما نشانه ای از این امر است که واکنش اسلام آباد بر اساس یک دورنمای استراتژیک خاص بوده است.
رهبران ایالات متحده در تدوین سیاستهای منطقه ای خود و هنگام اعزام نیروی دریایی به منطقه ای این چنین شکننده، باید این عوامل را در نظر داشته باشند. منطقه ای که محل همرسی جنوب آسیا، ایران و جهان عرب زبان است.
روابط تاریخی میان پاکستان و عربستان سعودی
نمونههایی از روابط دوجانبه ی نزدیک میان پاکستان و عربستان سعودی به مراحل آغازین جنگ سرد باز می گردد. هنگامی که هر دو کشور به عنوان متحدان آمریکا و ستونهای اصلی مقابله با گسترش نفوذ شوروی عمل کردند. برای مثال در ۱۹۶۹ پاکستان هواپیماهای خود را برای جلوگیری از پیشروی نیروهای کمونیست شمال یمن به داخل عربستان سعودی اعزام کرد و در طول دهه های ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰ دهها هزار نیرو در عربستان سعودی مستقر نمود. در جریان جنگ اول خلیج فارس نیز همین وضع به همین منوال بود. نیرو های پاکستانی در عربستان سعودی ماندند و در آنجا به صورت منظم نیرو های سعودی را آموزش دادند.
در همین زمان عربستان سعودی (در کنار پاکستان و ایالات متحده) مجاهدین افغان را تجهیز کرد و آنان نیز در ۱۹۷۹ به اشغال نظامی شوروی در افغانستان پایان دادند و مراکز دینی سعودی به ساخت مساجد و حمایت از شبکه ی مدرسههای علمیه ی پاکستان ادامه دادند و پیوند های فرهنگی میان دو کشور را مستحکم تر کردند.
در ۱۹۹۸ زمانی که پاکستان برای انجام آزمایشات هسته ای خود با احتمال تحریم های بینالمللی مواجه شده بود، عربستان سعودی ۵۰۰۰۰ بشکه نفت مجانی برای گذر از این مرحله ی سخت به پاکستان پیشنهاد کرد. عملی که باعث شد بسیاری به این فکر بیفتند که ممکن است پاکستان عهد کرده باشد که در عوض این کار، هنگامی که عربستان احساس نیاز کند تکنولوژی هسته ای را در اختیار آن کشور بگذارد. در همین اواخر و در سال ۲۰۱۴ عربستان سعودی چرخش کُند سیاست پاکستان در قبال سوریه را هنگامی که اسلام آباد سیاست بیطرفی خود را در قبال جنگ داخلی سوریه کنار گذاشت با ۱.۵ میلیارد دلار «هدیه» خود تسریع کرد. این درست زمانی بود که پاکستان پذیرفت برای شورشیان سوری سلاح تأمین کند. در همین ماه زمانی که شیعه مذهب های حوثی در برابر دولت موقت سنی مذهب یمن قدرت گرفتند ریاض بار دیگر از متحدان پاکستانی خود درخواست کمک نظامی کرد.
زمینههای مصوبه ی مربوط به یمن
اما این بار دولت نخست وزیر پاکستان نواز شریف، لایحه ای را به مجلس ارائه کرد که بر اساس آن، پاکستان باید در منازعه ی یمن بیطرف بماند. این لایحه با اتفاق آراء تصویب شد. به دلایل متعدد، تصمیم پاکستان برای ملحق نشدن به متحدان سعودی خود باید توسط ناظران آمریکایی تغییری مثبت ارزیابی شود.
نخست، صدای روشن اعضای مجلس که نشان دهنده ی مخالفت آنان با ورود نظامی به یمن است حاوی پیام مهمی است. همچنین نشان دهنده ی ضعف دولت در پاکستان است که با توجه به اعتراضات نیمه ی دوم سال ۲۰۱۴ ادامه یافته بود.
دوم، این مصوبه باعث میشود که حداقل تا مدتی پاکستان درگیر منازعه ی منطقه ای قدرت که در هم تنیده با سیاستهای مذهبی در فقیرترین کشور خاور میانه است نشود. این امر به خودی خود خوب است. بر اساس یک پروژه ی در حال انجام درباره ی نیرو های داخلی در پاکستان این اقدام برای حفظ آرامش داخلی کشور نیز امری مفید است. حدود ۲۰ در صد از جمعیت ۱۸۲ میلیون نفری پاکستان شیعی مذهب هستند و منازعه ی دیرینه این کشور با شبه نظامیان افراطی سنی از دهه ۱۹۹۰ سمت و سویی بسیار فرقه ای به خود گرفته است. گروههایی همچون «لشکر جنگوی» و «سپاه صحابه» که معمولا تحت لوای «اهل السنة و الجماعة» فعالیت میکنند و اکنون نیز داعش که هر ساله هزاران شیعه را قتل عام می کند. گزارش هایی درباره ی اینکه داعش شاخه ای در پاکستان ایجاد کرده است را باید هشداری جدی برای شعلهور شدن آتش زیر خاکستر جنگ مذهبی در پاکستان دانست. خصوصا در صورتی که این کشور خود را نیروی نیابتی مهمترین قدرت سنی منطقه کند.
گذشته از این نیرو های درونی، تصمیم پاکستان برای حمایت نکردن از متحد سعودی خود نتیجه ی دو محاسبه ی استراتژیک است. اولین محاسبه کاملاً ساده است: هرجند که ارتش پاکستان از قویترین ارتش ها در جهان اسلام است، اما از یک طرف لازم است شبه نظامیان را از مرز افغانستان بیرون کند (عملیات «ضرب ازب») و در شرق نیز همیشه باید برای خنثی کردن نیرو های هندی حضور داشته باشد. علاوه بر اینها دولت پاکستان گمان میکند اهداف سعودی ها در یمن غیرقابل دسترسی است و تلاش برای تجاوز زمینی به یمن اشتباه محاسباتی بسیار بزرگی خواهد بود.
محاسبه ی دوم و مهمتر رقیب سرسخت و همیشگی عربستان سعودی و قدرت شیعه ی مقابل عربستان است: ایران. کشوری که اندوخته ی بسیار زیادی از ترکیبات هیدروکربن دارد، مرز مشترک با پاکستان دارد که بسیار نیازمند انرژی است، و خود نیز در آستانه ی پایان تحریم ها همزمان با توافق با ایالات متحده قرار دارد. رابطه ی پاکستان و عربستان سعودی ممکن است منحصر به فرد باشد اما اهمیت ادامه ی روابط با ایران در این زمان و حساسیت شدید دیپلماتیک در شرایط حاضر، حداقل باعث شده است که پاکستان اندکی درنگ کند. علاوه بر این کمبود انرژی در پاکستان یک بحران ملی است که کشور را با خاموشی های متعدد فلج کرده و باعث افزایش ۴ درصدی سرانه ی GDP این کشور در هر سال شده است. با وجود اینکه تلاشها برای ساخت خط لوله ی نفت و گاز میان ایران و پاکستان متوقف شده است اما یک ایران هسته ای که دوست پاکستان باشد میتواند متحدی ارزشمند در تأمین کمبود انرژی اسلام آباد به شمار بیاید. هر جند که هیچ یک از این مزایا باعث نمیشود تنش های ممکن میان دو کشور به افغانستان کشیده نشود. کشور دیگری که روابط آن نیز با پاکستان در حال تغییر است.
این موضوعات در طول ملاقات های رده بالای میان شخصیتهای اصلی تصمیم گیرنده در سیاست خارجی پاکستان در روز ۹ آوریل درست یک روز پیش از امضای تفاهم نامه میان وزیر امور خارجه ایران محمد جواد ظریف و فرمانده ارتش پاکستان راحیل شریف مورد بحث قرار گرفت و احتمالاً در دیدار های امنیتی پیش رو نیز در دستور کار خواهند بود. با توجه به این موضوعات، مطرح شدن لایحه توسط وزیر دارایی نواز شریف «ایشاق در» نیز نشان دهنده ی این امر است که نواز شریف تلاش دارد تا با قرار دادن بار مسئولیت لایحه بر دوش مجلس وجهه ی خود را در مقابل متحد سعودی اش نجات دهد.
با در نظر گرفتن تمامی اینها لازم است گفته شود که این مصوبه حداقل یک راه را برای حمایت های نظامی آینده از سعودی ها باز می گذارد: این قول که «در کنار عربستان سعودی و مردم آن شانه به شانه خواهیم بود» و در برابر هر گونه «تجاوز به تمامیت ارضی این کشور» یا هر «تهدیدی به حرمین شریفین» خواهیم ایستاد. علاوه بر اینها به نظر میرسد رهبران پاکستان به دنبال کم کردن نگرانی رهبران عرب از کنار گذاشتن متحدان دیرینه ی خود هستند و اخیراً پیشنهاد حمایت دریایی از نیرو های شورای امنیت سازمان ملل برای اجرای قطعنامه صادر شده علیه حوثی ها را ارائه کرده اند. این امر میتواند غیر قابل تصور باشد که پاکستان میراث همکاری نظامی با عربستان سعودی را آن هم در واقعهای که حاکمیت پادشاهی عربستان را به چالش کشیده رها کند، اما دور از ذهن تر این است که رهبران پاکستان بتوانند از این زبان به عنوان پوششی استفاده کنند تا زمانی که توافقی برای تقسیم قدرت در این منازعه حاصل شود.
نتایج و توصیهها
با این حال حداقل اکنون به نظر میرسد که تصمیم پاکستان برای کنار ماندن از جنگ داخلی طولانی یمن، دور شدن از روابط تاریخی سعودی پاکستان به شمار می رود. این تغییر نتیجه ی تجدید نظر در محاسبات استراتژیک اسلام آباد بر اساس ملاحظات داخلی و بینالمللی است. اولی مبتنی بر مسئولیت سنگین فعلی ارتش پاکستان و در کنار آن افزایش خشونت های مذهبی است و دیگری به نظر میرسد که بر اساس خوشبینی به یک توافق هسته ای در دسترس با ایران و امید به دستیابی جایگاهی بهتر از طریق سرمایه گزاری بر فرصت های ایجاد شده با همسایه ی خود خصوصا در حوزه های نفت و گاز است.
هر چند از فرآیند مذاکرات هنوز چندان نگذشته است، اما این تغییر استراتژیک نوپا ممکن است طلیعه دار همگرایی بزرگتر منطقه ای باشد که برای ثبات آینده ی منطقه ضروری است و باید توسط سیاست گزاران آمریکایی تسهیل شود. همکاریهای ایران و پاکستان در حوزه ی انرژی میتواند جهشی در مذاکرات نه چندان گرم تجاری میان اسلام آباد و دهلی نو ایجاد کند که با گذشت زمان باعث ایجاد امنیت سیاسی و انرژی منطقه خواهد شد. روابط هند و ایران پیچیده، اما گرم است و روابط نزدیکتر ایران و پاکستان فرصت های جدید بسیاری را در روابط میان سه کشور ایجاد خواهد کرد. با توجه به تحکیم روابط میان آمریکا و هندوستان در مدت اخیر و ملاحظات هند برای رقابت با چین در حال پیشرفت، مقامات آمریکایی باید این توانایی را داشته باشند که روابط خود با این کشور را بدون خشمگین کردن دهلی نو تقویت کنند.
رهبران ایالات متحده در صورت پیشرفت موفقیت آمیز مذاکرات هسته ای با ایران لازم است از همکاریهای انرژی میان تهران و اسلام آباد به عنوان پتانسیلی برای ایجاد ثبات در منطقه استقبال کنند. علیرغم اینکه بدون شک مقامات رسمی ممکن است از همکاری با یک مخالف دیرینه احساس نارضایتی کنند.
متحدان اصلی آمریکا یعنی اسرائیل و عربستان سعودی از نزدیک تمامی پیشرفتهایی که منجر به روابط حسنه میان تهران و واشنگتن شود را رصد خواهند کرد. هر چند که این همکاری برای سیاست خارجی آمریکا حیاتی است، اما بازآرایی قدرت در آسیا توسط امریکا(علاوه بر ادامه ی منافع ما در افغانستان) قطعاً ایجاب خواهد کرد که اهمیتی خاص برای برای ثبات و همگرایی اقتصادی این بخش از قاره قائل شویم.
ایران به عنوان یک قدرت منطقه ای اگر توافق هسته ای با موفقیت حاصل شود بدون شک در این پیشرفتها نقش خواهد داشت.
لوییس ریتزینگر